Przedmiotowy Konkurs Biologiczny (mazowieckie) - organizm człowieka

1.Trawienie

Rozkład dużych składników pokarmowych na mniejsze cząsteczki, które mogą zostać wchłonięte. Rozdrabnianie pokarmu przez zęby ułatwia ten proces, ale samo nie jest rozkładem składników na małe cząsteczki.

2.Droga pokarmu

Pokarm przechodzi przez jamę ustną, gardło, przełyk, żołądek, jelito cienkie i jelito grube. Niestrawione resztki są usuwane przez odbyt. Wątroba i trzustka wspomagają trawienie, ale pokarm przez nie nie przepływa.

3.Jama ustna i przełyk

W jamie ustnej pokarm jest rozdrabniany, mieszany ze śliną i rozpoczyna się trawienie skrobi. Przełyk przesuwa połknięty pokarm do żołądka dzięki ruchom swoich mięśni.

4.Żołądek

Magazynuje i miesza pokarm z sokiem żołądkowym. Rozpoczyna się w nim trawienie białek. Kwaśne środowisko pomaga niszczyć wiele drobnoustrojów dostających się do organizmu z jedzeniem.

5.Jelito cienkie, wątroba i trzustka

W jelicie cienkim zachodzi większość trawienia. Trzustka wytwarza sok trzustkowy, który pomaga trawić składniki pokarmowe. Wątroba wytwarza żółć, która rozbija tłuszcz na drobne krople i ułatwia jego trawienie.

6.Produkty trawienia składników pokarmowych

Białka są rozkładane do aminokwasów, cukry złożone do cukrów prostych, a tłuszcze do mniejszych składników, w tym kwasów tłuszczowych i glicerolu. Woda, witaminy i sole mineralne nie wymagają trawienia przed wchłonięciem.

7.Wchłanianie i kosmki jelitowe

Wchłanianie to przechodzenie składników z przewodu pokarmowego do krwi lub limfy. Większość składników odżywczych wchłania się w jelicie cienkim. Kosmki jelitowe zwiększają jego powierzchnię, dzięki czemu wchłanianie jest sprawniejsze.

8.Jelito grube i usuwanie resztek

W jelicie grubym wchłaniana jest część wody i soli mineralnych oraz formuje się kał. Usuwanie niestrawionych resztek to defekacja. Nie należy jej mylić z wydalaniem zbędnych produktów przemiany materii, na przykład z moczem.

9.Odporność

Zdolność organizmu do obrony przed czynnikami chorobotwórczymi. Uczestniczą w niej między innymi skóra, błony śluzowe, białe krwinki i przeciwciała.

10.Odporność wrodzona

Obrona obecna od urodzenia, działająca szybko i podobnie wobec różnych zagrożeń. Obejmuje między innymi bariery ochronne oraz pochłanianie drobnoustrojów przez niektóre białe krwinki.

11.Bariery ochronne organizmu

Skóra utrudnia drobnoustrojom wnikanie do organizmu. Śluz zatrzymuje zanieczyszczenia i drobnoustroje, a rzęski dróg oddechowych pomagają je usuwać. Łzy i kwaśna zawartość żołądka także wspierają ochronę.

12.Białe krwinki

Komórki krwi uczestniczące w obronie organizmu. Niektóre pochłaniają i niszczą drobnoustroje, a inne uczestniczą w odporności nabytej, w tym w wytwarzaniu przeciwciał.

13.Odporność nabyta

Obrona skierowana przeciw konkretnym antygenom. Rozwija się między innymi po kontakcie z drobnoustrojem lub po szczepieniu. Może obejmować pamięć odpornościową, która usprawnia kolejną odpowiedź na to samo zagrożenie.

14.Antygen i przeciwciało

Antygen to element rozpoznawany przez układ odpornościowy, który może wywołać jego odpowiedź. Przeciwciało to białko wiążące określony antygen i pomagające w jego unieszkodliwieniu. Antygeny mogą występować między innymi na drobnoustrojach i krwinkach.

15.Alergia

Nadmierna reakcja układu odpornościowego na substancje zwykle nieszkodliwe, nazywane alergenami. Może powodować katar, wysypkę lub trudności w oddychaniu. Nie jest chorobą zakaźną.

16.HIV i AIDS

HIV to wirus uszkadzający układ odpornościowy. Nieleczone zakażenie może prowadzić do AIDS, czyli zespołu nabytego niedoboru odporności. HIV może przenosić się przez zakażoną krew, kontakty seksualne i z matki na dziecko, ale nie przez podanie ręki.

17.Odporność czynna

Powstaje, gdy organizm sam uruchamia obronę i wytwarza przeciwciała po kontakcie z antygenem. Może rozwinąć się po zakażeniu lub szczepieniu. Zwykle wymaga czasu, ale może pozostawiać pamięć odpornościową.

18.Odporność bierna

Powstaje po otrzymaniu gotowych przeciwciał. Zapewnia ochronę szybko, ale na ograniczony czas i nie wytwarza pamięci odpornościowej wobec danego antygenu. Przeciwciała można otrzymać od matki lub w odpowiednim preparacie.

19.Szczepionka

Preparat, który bezpiecznie przedstawia układowi odpornościowemu antygeny drobnoustroju lub informacje potrzebne do ich wytworzenia. Pobudza własną odpowiedź organizmu i pamięć odpornościową. Szczepienie wywołuje odporność czynną nabytą sztucznie.

20.Pamięć odpornościowa

Zdolność układu odpornościowego do szybszej i skuteczniejszej odpowiedzi przy kolejnym kontakcie z tym samym antygenem. Jest ważnym skutkiem wielu szczepień i niektórych przebytych zakażeń.

21.Dawka przypominająca

Kolejna dawka szczepionki podawana po wcześniejszym szczepieniu, aby odnowić lub wzmocnić ochronę. Potrzeba jej podania zależy od rodzaju szczepionki i zaleceń dotyczących szczepień.

22.Surowica odpornościowa

Preparat zawierający gotowe przeciwciała przeciw określonemu zagrożeniu. Działa szybko, lecz zapewnia ochronę na ograniczony czas i nie tworzy pamięci odpornościowej. Jej podanie wywołuje odporność bierną nabytą sztucznie.

23.Przeciwciała przekazywane przez matkę

Matka przekazuje dziecku część swoich przeciwciał przez łożysko, a po porodzie także z mlekiem. Jest to odporność bierna nabyta naturalnie. Pomaga chronić dziecko, ale nie zastępuje jego własnej odporności ani szczepień.

24.Znaczenie szczepień

Szczepienia zmniejszają ryzyko zachorowania lub ciężkiego przebiegu określonych chorób. Gdy wiele osób jest odpornych, niektóre drobnoustroje trudniej się rozprzestrzeniają. Żadna szczepionka nie chroni przed wszystkimi chorobami.

25.Grupy krwi ABO i Rh

Grupy krwi określa się między innymi na podstawie antygenów na powierzchni krwinek czerwonych. W układzie ABO wyróżnia się grupy A, B, AB i 0. Układ Rh jest odrębny: osoba z każdą grupą ABO może być Rh dodatnia lub Rh ujemna.

26.Rh dodatni i Rh ujemny

Osoba Rh dodatnia ma na krwinkach czerwonych antygen D. Osoba Rh ujemna nie ma tego antygenu. Różnica ta ma znaczenie między innymi podczas ciąży i przetaczania krwi.

27.Niezgodność Rh między matką a płodem

Niezgodność mogąca prowadzić do konfliktu serologicznego występuje, gdy matka jest Rh ujemna, a płód Rh dodatni. Sam taki układ nie oznacza jeszcze choroby: potrzebne jest wytworzenie przez matkę przeciwciał przeciw antygenowi D.

28.Wytworzenie przeciwciał przeciw Rh

Gdy krwinki Rh dodatnie płodu dostaną się do krwi matki Rh ujemnej, jej układ odpornościowy może wytworzyć przeciwciała przeciw antygenowi D. Kontakt krwi może nastąpić między innymi podczas porodu.

29.Łożysko a konflikt serologiczny

Łożysko umożliwia wymianę substancji między matką a płodem bez bezpośredniego mieszania się ich krwi w prawidłowych warunkach. Niektóre przeciwciała matki mogą przez nie przechodzić i docierać do krwi płodu.

30.Konflikt serologiczny w układzie Rh

Przeciwciała matki Rh ujemnej przeciw antygenowi D mogą przejść przez łożysko i powodować niszczenie krwinek czerwonych płodu Rh dodatniego. Może to prowadzić między innymi do niedokrwistości dziecka.

31.Konflikt serologiczny a kolejna ciąża

Ryzyko może wzrosnąć w kolejnej ciąży z płodem Rh dodatnim, jeżeli matka wcześniej wytworzyła przeciwciała przeciw antygenowi D. Nie jest jednak prawdą, że pierwsza ciąża jest zawsze bezpieczna: wcześniejszy kontakt z krwią Rh dodatnią także ma znaczenie.

32.Zapobieganie konfliktowi serologicznemu

Bada się grupę krwi i obecność przeciwciał u ciężarnej. Kobietom Rh ujemnym, które nie wytworzyły przeciwciał przeciw antygenowi D, podaje się w odpowiednich sytuacjach immunoglobulinę anty-D. Zawiera gotowe przeciwciała i pomaga zapobiec powstaniu własnych przeciwciał matki.

33.Homeostaza

Utrzymywanie względnie stałych warunków wewnątrz organizmu mimo zmian w otoczeniu. Dotyczy między innymi temperatury ciała, ilości wody i stężenia glukozy we krwi. Wymaga współpracy wielu narządów i układów.

34.Regulacja temperatury ciała

Organizm równoważy wytwarzanie i oddawanie ciepła. Układ nerwowy kieruje reakcjami, a skóra, naczynia krwionośne i mięśnie pomagają utrzymać temperaturę w odpowiednim zakresie.

35.Ochładzanie organizmu

Parowanie potu z powierzchni skóry odbiera ciepło. Rozszerzenie naczyń krwionośnych skóry zwiększa przepływ krwi przez skórę i ułatwia oddawanie ciepła do chłodniejszego otoczenia.

36.Ochrona organizmu przed wychłodzeniem

Zwężenie naczyń krwionośnych skóry zmniejsza utratę ciepła. Dreszcze, czyli szybkie mimowolne skurcze mięśni, zwiększają wytwarzanie ciepła. Pomagają też odpowiednie ubranie i schronienie przed zimnem.

37.Bilans wody

Równowaga między ilością wody przyjmowanej a traconej. Wodę dostarczają napoje i pokarm, a tracimy ją między innymi z moczem, potem, wydychanym powietrzem i kałem. Wysiłek i upał zwiększają straty wody.

38.Nerki i gospodarka wodna

Nerki usuwają z krwi zbędne produkty przemiany materii oraz regulują ilość wody i soli mineralnych wydalanych z moczem. Gdy organizm oszczędza wodę, zwykle powstaje mniej moczu i jest on bardziej zagęszczony.

39.Regulacja stężenia glukozy

Trzustka wytwarza insulinę i glukagon. Insulina obniża stężenie glukozy we krwi, a glukagon je podwyższa. Ich przeciwstawne działanie pomaga utrzymywać stężenie glukozy w odpowiednim zakresie.

40.Leki, suplementy i antybiotyki

Leki należy stosować zgodnie z zaleceniami i nie zmieniać samodzielnie leczenia. Antybiotyki działają na bakterie, a nie na wirusy. Suplementy nie zastępują urozmaiconej diety i nie powinny być przyjmowane bez potrzeby.