Przedmiotowy Konkurs Biologiczny (mazowieckie) - komórka, wirusy i bakterie

1.Komórka

Podstawowa jednostka budowy i funkcjonowania organizmów. Organizm jednokomórkowy składa się z jednej komórki, a wielokomórkowy - z wielu współpracujących komórek.

2.Komórka eukariotyczna

Komórka, której materiał genetyczny znajduje się przede wszystkim w jądrze komórkowym. Ma także inne struktury pełniące określone funkcje. Komórki roślin, zwierząt i grzybów są eukariotyczne.

3.Komórka bakteryjna

Komórka bez jądra komórkowego. Jej materiał genetyczny znajduje się w cytoplazmie. Ma błonę komórkową, cytoplazmę i zwykle ścianę komórkową, ale nie ma mitochondriów ani chloroplastów.

4.Błona komórkowa

Otacza komórkę i oddziela jej wnętrze od otoczenia. Kontroluje, jakie substancje dostają się do komórki i jakie ją opuszczają. Występuje w komórkach bakterii, roślin i zwierząt.

5.Cytoplazma

Wypełnia wnętrze komórki. Znajdują się w niej struktury komórkowe i zachodzi wiele procesów życiowych. Występuje zarówno w komórkach eukariotycznych, jak i bakteryjnych.

6.Jądro komórkowe

Zawiera większość materiału genetycznego komórki eukariotycznej i uczestniczy w kierowaniu jej czynnościami. Komórki bakterii nie mają jądra.

7.Mitochondrium

Struktura komórki eukariotycznej, w której zachodzą główne etapy oddychania tlenowego. Proces ten pozwala uwalniać energię potrzebną do czynności życiowych. Mitochondria występują zarówno w komórkach zwierząt, jak i roślin.

8.Materiał genetyczny komórki

DNA zawierające informacje o budowie i funkcjonowaniu organizmu. Komórki eukariotyczne mają większość DNA w jądrze, a bakterie - w cytoplazmie.

9.Ściana komórkowa

Warstwa znajdująca się na zewnątrz błony komórkowej. Chroni komórkę, wzmacnia ją i pomaga utrzymać jej kształt. Występuje u roślin, grzybów i większości bakterii, ale nie u zwierząt.

10.Chloroplast

Struktura komórkowa zawierająca chlorofil, czyli zielony barwnik pochłaniający światło. W chloroplastach zachodzi fotosynteza. Występują w komórkach fotosyntetyzujących części roślin.

11.Wakuola

Struktura zwana także wodniczką, która magazynuje wodę i różne substancje. Duża wakuola komórki roślinnej pomaga utrzymać jej jędrność.

12.Komórka roślinna a zwierzęca

Obie mają błonę, cytoplazmę, zwykle jądro i mitochondria. Komórka roślinna ma dodatkowo ścianę komórkową i zwykle dużą wakuolę, a w częściach fotosyntetyzujących - chloroplasty. Komórka zwierzęca nie ma ściany ani chloroplastów.

13.Fotosynteza

Wytwarzanie cukrów z wody i tlenku węgla(IV) przy wykorzystaniu energii światła. Produktem jest także tlen. U roślin proces zachodzi w chloroplastach i wymaga chlorofilu.

14.Oddychanie tlenowe

Proces uwalniania energii z substancji pokarmowych z udziałem tlenu. Podczas rozkładu glukozy powstają tlenek węgla(IV) i woda. Zachodzi u roślin, zwierząt oraz wielu innych organizmów.

15.Fermentacja

Sposób uwalniania energii z cukrów bez udziału tlenu. Dostarcza mniej energii niż oddychanie tlenowe. Fermentację przeprowadzają między innymi niektóre bakterie i drożdże.

16.Czynności życiowe bakterii

Bakterie odżywiają się, uwalniają energię i rozmnażają. W zależności od gatunku mogą być samożywne lub cudzożywne oraz korzystać z tlenu albo żyć bez niego. Brak mitochondriów nie uniemożliwia im uwalniania energii.

17.Wirus

Forma bezkomórkowa zbudowana z materiału genetycznego i osłonki białkowej. Niektóre wirusy mają dodatkową osłonkę. Wirusy nie mają cytoplazmy ani organelli i namnażają się tylko w komórkach gospodarza.

18.Namnażanie wirusów

Wirus wykorzystuje zakażoną komórkę do tworzenia nowych wirusów. Nie rozmnaża się przez samodzielny podział jak bakteria i nie namnaża się poza komórką gospodarza.

19.Drogi zakażenia wirusami

Zależą od rodzaju wirusa. Zakażenie może nastąpić przez wdychanie zakaźnych kropelek i cząstek w powietrzu, kontakt z zakażoną krwią, kontakty seksualne albo kontakt z zanieczyszczonymi przedmiotami. Nie każdy wirus przenosi się każdą z tych dróg.

20.Grypa

Choroba wirusowa układu oddechowego. Może powodować gorączkę, bóle mięśni, osłabienie i kaszel. Ryzyko zachorowania zmniejszają coroczne szczepienia, higiena rąk, wietrzenie i ograniczanie kontaktów z osobami chorymi.

21.Ospa wietrzna

Zakaźna choroba wirusowa, której charakterystycznym objawem jest swędząca wysypka z pęcherzykami. Przenosi się między innymi przez powietrze i kontakt z zawartością pęcherzyków. Zapobieganiu służy szczepienie.

22.Odra, różyczka i świnka

Choroby wirusowe, którym zapobiega szczepienie skojarzone MMR. Odra może powodować gorączkę, kaszel i wysypkę, różyczka - wysypkę, a świnka - obrzęk ślinianek. Różyczka jest szczególnie niebezpieczna dla rozwijającego się dziecka podczas ciąży.

23.HIV i AIDS

HIV to wirus uszkadzający układ odpornościowy. Nieleczone zakażenie może prowadzić do AIDS. HIV przenosi się między innymi przez zakażoną krew i kontakty seksualne, ale nie przez uścisk dłoni, wspólne naczynia ani ukąszenia komarów.

24.Profilaktyka chorób wirusowych

Obejmuje szczepienia, jeśli są dostępne, higienę rąk, zasłanianie ust i nosa podczas kaszlu oraz ograniczanie szerzenia zakażenia przez osoby chore. Przy HIV ważne są także unikanie kontaktu z cudzą krwią, nieużywanie wspólnych igieł i stosowanie prezerwatyw.

25.Rozmnażanie bakterii

Bakterie rozmnażają się przez podział komórki na dwie komórki potomne. W sprzyjających warunkach ich liczba może szybko wzrastać. Nie potrzebują do tego wnętrza komórki gospodarza tak jak wirusy.

26.Znaczenie bakterii

Bakterie rozkładają szczątki organizmów, uczestniczą w obiegu materii i są wykorzystywane do produkcji niektórych produktów spożywczych. Wiele żyje w organizmie człowieka i pomaga mu funkcjonować. Tylko część bakterii wywołuje choroby.

27.Gruźlica

Choroba bakteryjna wywoływana przez prątki gruźlicy, najczęściej atakująca płuca. Zakażenie następuje zwykle przez wdychanie drobnych cząstek pochodzących od chorego. Profilaktyka obejmuje wykrywanie i leczenie chorych oraz szczepienia chroniące dzieci przed ciężkimi postaciami choroby.

28.Borelioza

Choroba bakteryjna przenoszona przez zakażone kleszcze. Może powodować powiększający się rumień, ale nie występuje on u każdego chorego. Ryzyko zmniejszają odpowiednia odzież, środki odstraszające kleszcze i oglądanie skóry po powrocie z terenów zielonych.

29.Tężec

Choroba wywoływana przez bakterie, które mogą dostać się do organizmu przez zanieczyszczoną ranę. Wytwarzana przez nie toksyna powoduje silne skurcze mięśni. Tężec nie przenosi się między ludźmi. Podstawą profilaktyki są szczepienia i właściwe opatrywanie ran.

30.Salmonelloza

Choroba bakteryjna związana najczęściej ze spożyciem zakażonej żywności. Może powodować biegunkę, ból brzucha i gorączkę. Zapobiegają jej mycie rąk, właściwa obróbka cieplna jedzenia oraz oddzielanie surowych produktów od gotowych do spożycia.

31.Higiena żywności

Zasady ograniczające zakażenie przez jedzenie: mycie rąk i przyborów, odpowiednie gotowanie, chłodzenie produktów oraz unikanie kontaktu surowego mięsa z gotowymi potrawami. Chłodzenie spowalnia namnażanie wielu bakterii, ale nie usuwa wszystkich drobnoustrojów.

32.Profilaktyka chorób bakteryjnych

Obejmuje higienę, bezpieczne przygotowywanie żywności, ochronę przed kleszczami, właściwe opatrywanie ran i szczepienia przeciw wybranym chorobom. Nie istnieje jedna szczepionka chroniąca przed wszystkimi bakteriami.

33.Antybiotyk

Lek, który zabija bakterie lub hamuje ich namnażanie. Jest stosowany w leczeniu wybranych zakażeń bakteryjnych. Nie działa na wirusy i powinien być używany zgodnie z zaleceniem lekarza.

34.Antybiotyki a choroby wirusowe

Antybiotyki nie leczą zakażeń wirusowych, takich jak grypa. Lekarz może zastosować antybiotyk przy bakteryjnym powikłaniu choroby wirusowej, ale wtedy lek zwalcza bakterie, a nie wirusa.

35.Oporność bakterii na antybiotyk

Cecha bakterii, dzięki której dany antybiotyk nie zabija ich ani nie hamuje skutecznie ich namnażania. Oporne są bakterie, a nie organizm pacjenta. Oporność na jeden lek nie musi oznaczać oporności na wszystkie antybiotyki.

36.Selekcja bakterii opornych

Jeśli wśród bakterii są osobniki oporne na dany antybiotyk, mogą przeżyć leczenie, podczas gdy bakterie wrażliwe giną lub przestają się namnażać. Bakterie oporne mogą następnie się rozmnażać i rozprzestrzeniać.

37.Nadużywanie antybiotyków

Niepotrzebne lub niewłaściwe stosowanie antybiotyków sprzyja rozprzestrzenianiu opornych bakterii. Dotyczy to między innymi przyjmowania ich na infekcje wirusowe lub używania bez zaleceń lekarza.

38.Prawidłowe przyjmowanie antybiotyku

Antybiotyk należy przyjmować w dawkach, odstępach i przez czas wskazany przez lekarza. Nie należy samodzielnie skracać ani wydłużać leczenia, zmieniać dawki lub przekazywać leku innym osobom. Wątpliwości trzeba omówić z lekarzem lub farmaceutą.

39.Działania niepożądane antybiotyków

Antybiotyki mogą powodować między innymi biegunkę i reakcje alergiczne. Mogą też ograniczać liczbę pożytecznych bakterii w organizmie. Dlatego nie należy przyjmować ich bez potrzeby, a niepokojące objawy trzeba zgłosić lekarzowi.

40.Ograniczanie rozprzestrzeniania oporności

Pomagają w tym rozsądne stosowanie antybiotyków, higiena rąk, szczepienia i zapobieganie zakażeniom. Mniej zakażeń oznacza mniejszą potrzebę leczenia antybiotykami. Bakterie oporne mogą przenosić się między ludźmi.