Przedmiotowy Konkurs Biologiczny (mazowieckie) - chemizm życia i witaminy

1.Pierwiastki biogenne

Pierwiastki tworzące podstawowe związki chemiczne organizmów: węgiel, wodór, tlen, azot, fosfor i siarka. Wchodzą w skład między innymi białek, cukrów, tłuszczów oraz DNA.

2.Makroelementy

Pierwiastki, których zawartość przekracza jedną setną procenta suchej masy organizmu. Należą do nich pierwiastki biogenne oraz między innymi wapń, magnez, sód, potas i chlor. Sucha masa to masa organizmu bez wody.

3.Mikroelementy

Pierwiastki występujące w ilościach mniejszych niż jedna setna procenta suchej masy organizmu. Są potrzebne mimo niewielkiej zawartości. Należą do nich między innymi żelazo, jod, cynk i fluor.

4.Wapń

Makroelement potrzebny do budowy kości i zębów, pracy mięśni oraz krzepnięcia krwi. Jego źródłami są między innymi mleko, jogurty i sery. Długotrwały niedobór może osłabiać kości.

5.Fosfor

Pierwiastek biogenny i makroelement. Jest składnikiem kości, zębów oraz DNA. Dostarczają go między innymi nabiał, ryby, mięso, jaja i nasiona roślin strączkowych.

6.Magnez

Makroelement potrzebny do prawidłowego działania mięśni i układu nerwowego. Jego źródłami są między innymi orzechy, pestki, pełnoziarniste produkty zbożowe i nasiona roślin strączkowych. Niedobór może powodować osłabienie i skurcze mięśni.

7.Żelazo

Mikroelement będący składnikiem hemoglobiny - barwnika krwinek czerwonych przenoszącego tlen. Występuje między innymi w mięsie i nasionach roślin strączkowych. Niedobór może prowadzić do niedokrwistości, osłabienia i bladości.

8.Jod

Mikroelement potrzebny do wytwarzania hormonów tarczycy. Źródłami są między innymi ryby morskie i sól jodowana. Niedobór może powodować powiększenie tarczycy, czyli wole. Sól należy spożywać oszczędnie, nawet gdy jest jodowana.

9.Witaminy

Związki potrzebne w niewielkich ilościach do prawidłowego działania organizmu. Nie dostarczają energii. Ich niedobory mogą powodować zaburzenia zdrowia. Większość witamin trzeba regularnie dostarczać z pożywieniem.

10.Witamina A

Jest potrzebna do prawidłowego widzenia oraz utrzymania zdrowej skóry. Jej niedobór może powodować pogorszenie widzenia o zmierzchu. Występuje między innymi w jajach i nabiale. Marchew i inne pomarańczowe warzywa dostarczają substancji, z której organizm wytwarza witaminę A.

11.Witamina D

Ułatwia wchłanianie wapnia i pomaga utrzymać zdrowe kości. Jej niedobór u dzieci może powodować krzywicę. Powstaje w skórze pod wpływem promieniowania słonecznego; dostarczają jej też tłuste ryby, żółtka jaj i produkty wzbogacane.

12.Witamina E

Pomaga chronić komórki przed uszkodzeniami. Jej źródłami są oleje roślinne, orzechy i nasiona. Niedobór jest rzadki; może powodować osłabienie mięśni oraz zaburzenia pracy układu nerwowego.

13.Witamina K

Jest potrzebna do prawidłowego krzepnięcia krwi. Jej źródłami są między innymi zielone warzywa liściaste, takie jak kapusta i szpinak. Niedobór może powodować większą skłonność do krwawień.

14.Witamina C

Pomaga utrzymać zdrowe tkanki i wspiera gojenie ran. Ułatwia też przyswajanie żelaza z produktów roślinnych. Dostarczają jej warzywa i owoce, szczególnie papryka, czarna porzeczka i owoce cytrusowe. Głęboki niedobór powoduje szkorbut, między innymi z krwawieniem dziąseł.

15.Witaminy z grupy B

Grupa witamin ważnych między innymi dla układu nerwowego i prawidłowego wykorzystania składników pokarmowych. Ich źródła zależą od konkretnej witaminy. Witamina B12 występuje naturalnie głównie w produktach zwierzęcych; jej niedobór może powodować niedokrwistość i zaburzenia układu nerwowego.

16.Rozpuszczalność witamin

Witaminy A, D, E i K rozpuszczają się w tłuszczach; tłuszcz w posiłku ułatwia ich wchłanianie. Witaminy C i z grupy B rozpuszczają się w wodzie. Nadmierne dawki suplementów mogą szkodzić, szczególnie w przypadku witamin gromadzonych w organizmie.

17.Białka

Składniki pokarmowe pełniące przede wszystkim funkcję budulcową. Są potrzebne do wzrostu oraz odbudowy tkanek. Tworzą także wiele ważnych składników organizmu, na przykład hemoglobinę i przeciwciała.

18.Źródła białka i skutki niedoboru

Białka dostarczają mięso, ryby, jaja, nabiał oraz nasiona roślin strączkowych, takie jak fasola, soczewica i soja. Długotrwały niedobór białka może utrudniać wzrost, osłabiać mięśnie i pogarszać odbudowę tkanek.

19.Trawienie białek

Podczas trawienia białka są rozkładane do mniejszych składników - aminokwasów. Po wchłonięciu organizm wykorzystuje je do budowania własnych białek. Białko z jedzenia nie przechodzi do mięśni w niezmienionej postaci.

20.Cukry, czyli węglowodany

Składniki pokarmowe będące ważnym źródłem energii. Należą do nich zarówno cukry proste, jak i cukry złożone. Występują między innymi w produktach zbożowych, ziemniakach, owocach i słodyczach.

21.Cukry proste

Najprostsze cukry, na przykład glukoza i fruktoza. Mogą być wchłaniane bez wcześniejszego rozkładania na mniejsze cukry. Glukoza jest ważnym źródłem energii dla komórek.

22.Cukry złożone

Cukry zbudowane z połączonych jednostek cukrów prostych. Należą do nich między innymi skrobia i celuloza. Nie wszystkie są trawione przez człowieka: skrobia jest trawiona, a celuloza nie.

23.Skrobia

Cukier złożony będący materiałem zapasowym roślin. Jest ważnym składnikiem ziemniaków, ryżu, kasz i pieczywa. Podczas trawienia zostaje ostatecznie rozłożona do glukozy.

24.Błonnik pokarmowy

Składniki roślinnego pokarmu, których nie trawią enzymy człowieka; należy do nich między innymi celuloza. Błonnik wspiera pracę jelit i pomaga zapobiegać zaparciom. Jego źródłami są warzywa, owoce, pełne ziarna i nasiona roślin strączkowych.

25.Tłuszcze

Składniki pokarmowe dostarczające energii i pełniące także funkcję budulcową. Są potrzebne organizmowi, dlatego nie należy całkowicie usuwać ich z diety. Ważne są ich ilość i rodzaj.

26.Tłuszcze jako zapas energii

Tłuszcze są wydajnym źródłem energii. Taka sama masa tłuszczu dostarcza więcej energii niż taka sama masa białka lub cukrów. Organizm magazynuje tłuszcz w tkance tłuszczowej i może korzystać z tego zapasu.

27.Ochronna rola tkanki tłuszczowej

Tkanka tłuszczowa pod skórą ogranicza utratę ciepła. Tłuszcz otaczający niektóre narządy pomaga chronić je przed urazami. Nadmierna ilość tkanki tłuszczowej nie zwiększa jednak zdrowia.

28.Tłuszcze a wchłanianie witamin

Tłuszcz w posiłku ułatwia wchłanianie witamin A, D, E i K. Całkowite wyeliminowanie tłuszczów z diety może więc utrudniać wykorzystanie tych witamin.

29.Roślinne źródła tłuszczów

Tłuszczów dostarczają między innymi oleje roślinne, orzechy, pestki i awokado. Większość tych produktów zawiera dużo tłuszczów nienasyconych. Wyjątkami są między innymi olej kokosowy i palmowy, bogate w tłuszcze nasycone.

30.Zwierzęce źródła tłuszczów

Tłuszcze występują między innymi w maśle, śmietanie, serach, mięsie i rybach. W wielu tłuszczach zwierzęcych przeważają tłuszcze nasycone, ale tłuste ryby są także ważnym źródłem tłuszczów nienasyconych.

31.Tłuszcze nienasycone

Rodzaj tłuszczów występujący obficie w większości olejów roślinnych, orzechach i tłustych rybach. Zastępowanie nimi nadmiaru tłuszczów nasyconych sprzyja zdrowiu układu krążenia.

32.Tłuszcze nasycone

Rodzaj tłuszczów występujący między innymi w maśle, tłustym mięsie, oleju kokosowym i palmowym. Ich nadmierne spożycie może sprzyjać chorobom układu krążenia, dlatego należy ograniczać ich udział w diecie.

33.Woda w organizmie

Woda jest głównym składnikiem organizmu. Stanowi środowisko wielu procesów życiowych, rozpuszcza liczne substancje i umożliwia ich transport. Nie dostarcza energii.

34.Woda a temperatura ciała

Parowanie potu z powierzchni skóry odbiera ciepło i pomaga chłodzić organizm. Podczas pocenia tracimy wodę, dlatego w upał i podczas wysiłku trzeba uzupełniać płyny.

35.Źródła wody dla organizmu

Organizm otrzymuje wodę z napojów i pożywienia, między innymi z warzyw, owoców i zup. Niewielka ilość wody powstaje też w organizmie podczas przemian składników pokarmowych. Dobrym codziennym napojem jest woda.

36.Odwodnienie

Stan, w którym organizm traci więcej wody, niż otrzymuje. Może objawiać się pragnieniem, suchością w ustach, osłabieniem i oddawaniem niewielkiej ilości ciemniejszego moczu. Silne odwodnienie jest niebezpieczne.

37.Zapotrzebowanie na wodę

Ilość potrzebnej wody zależy między innymi od wieku, wielkości ciała, aktywności i temperatury otoczenia. Wzrasta podczas wysiłku, upału i gorączki. Nie istnieje jedna ilość odpowiednia dla wszystkich ludzi w każdej sytuacji.

38.Zbilansowana dieta

Sposób odżywiania, który dostarcza odpowiednich ilości energii, białek, cukrów, tłuszczów, witamin, składników mineralnych i wody. Różnorodność produktów zmniejsza ryzyko niedoborów. Ważne są także warzywa, owoce i produkty pełnoziarniste.

39.Przygotowanie żywności a witaminy

Długie gotowanie może zmniejszać zawartość niektórych witamin, zwłaszcza witaminy C. Witaminy rozpuszczalne w wodzie mogą też przechodzić do wody użytej do gotowania. Krótsza obróbka i gotowanie na parze pomagają ograniczać straty.

40.Bilans energetyczny

Porównanie energii dostarczanej z jedzeniem i zużywanej przez organizm. Długotrwały nadmiar sprzyja zwiększaniu zapasów tłuszczu, a niedobór może prowadzić do spadku masy ciała. U dzieci energia jest potrzebna również do wzrostu i rozwoju.