Skały i surowce mineralne w Polsce

Skały są naturalnymi składnikami skorupy ziemskiej. Mogą być zbudowane z jednego minerału albo z wielu minerałów. Na przykład granit składa się z kilku minerałów, a sól kamienna jest skałą złożoną głównie z minerału zwanego halitem.

Minerał to jednorodny składnik skały. Przykładami minerałów są kwarc, gips i halit.

Człowiek wykorzystuje niektóre skały i minerały w gospodarce. Nazywa się je surowcami mineralnymi. Są potrzebne do budowy domów i dróg, wytwarzania energii, produkcji metali, żywności oraz wielu przedmiotów codziennego użytku.

Ze względu na sposób powstania wyróżnia się trzy podstawowe grupy: skały magmowe, skały osadowe i skały metamorficzne.

Skały magmowe powstają, gdy magma stygnie i twardnieje. Należą do nich granit i bazalt. Są zwykle twarde i odporne, dlatego stosuje się je jako materiał budowlany oraz drogowy.

Skały osadowe tworzą się z materiału, który osadza się warstwami. Może to być piasek, muł, szczątki organizmów albo substancje wytrącające się z wody. Do tej grupy należą piaskowiec, wapień, sól kamienna i węgiel.

Skały metamorficzne, czyli przeobrażone, powstają z innych skał pod wpływem wysokiej temperatury i dużego ciśnienia. Przykładem jest marmur, który powstał z wapienia.

Surowce energetyczne służą do otrzymywania energii. W Polsce należą do nich przede wszystkim węgiel kamienny, węgiel brunatny, ropa naftowa i gaz ziemny.

Węgiel kamienny wydobywa się głównie w kopalniach głębinowych. Najważniejsze jego złoża znajdują się na Górnym Śląsku oraz w Lubelskiem. Jest wykorzystywany między innymi do produkcji energii elektrycznej i ciepła.

Węgiel brunatny zalega często bliżej powierzchni, dlatego wydobywa się go metodą odkrywkową. Ważne obszary jego występowania to okolice Bełchatowa, Konina i Turowa.

Ropa naftowa jest cieczą, z której w rafineriach otrzymuje się m.in. benzynę, olej napędowy i tworzywa sztuczne. Gaz ziemny wykorzystuje się do ogrzewania, gotowania i produkcji energii.

Surowce metaliczne to przede wszystkim rudy, czyli skały lub minerały, z których można otrzymać metale. W Polsce najważniejsze są rudy miedzi, rudy cynku i ołowiu.

Największe znaczenie mają rudy miedzi występujące na Dolnym Śląsku, zwłaszcza w rejonie Legnicy i Głogowa. Miedź dobrze przewodzi prąd, dlatego używa się jej do produkcji przewodów elektrycznych, kabli i części urządzeń.

Złoża rud cynku i ołowiu występują głównie na Wyżynie Śląskiej. Metale otrzymywane z rud wykorzystuje się w budownictwie, motoryzacji, elektronice i wielu gałęziach przemysłu.

Wydobycie i przeróbka rud wymagają ostrożności, ponieważ mogą wpływać na stan gleby, wody i powietrza.

Do ważnych surowców chemicznych należą sól kamienna i siarka. Sól kamienną wykorzystuje się nie tylko w kuchni, ale też w przemyśle chemicznym. Znane złoża soli znajdują się m.in. w Wieliczce, Bochni, Kłodawie i okolicach Inowrocławia.

Surowce skalne są bardzo ważne w budownictwie. Należą do nich piasek, żwir, glina, granit, bazalt, piaskowiec i wapień. Piasek oraz żwir są potrzebne np. do produkcji betonu. Z gliny produkuje się cegły i dachówki.

Wapień jest używany do wytwarzania cementu i wapna. Granit oraz bazalt stosuje się na drogi, krawężniki, schody i elewacje. Marmur i piaskowiec mogą pełnić także funkcję dekoracyjną.

Złoża surowców nie są rozmieszczone w Polsce równomiernie. Węgiel kamienny jest szczególnie związany z Górnym Śląskiem i Lubelskiem, węgiel brunatny z rejonami Bełchatowa, Konina i Turowa, a rudy miedzi z Dolnym Śląskiem.

Wiele surowców mineralnych jest nieodnawialnych. Oznacza to, że ich zasoby tworzyły się bardzo długo i człowiek zużywa je znacznie szybciej, niż mogą powstać nowe. Dlatego należy oszczędzać energię i materiały oraz prowadzić recykling metali, szkła i innych surowców.

Po zakończeniu wydobycia teren kopalni powinien być rekultywowany, czyli odpowiednio zagospodarowany. Dawne wyrobisko może na przykład zostać zalane wodą, zamienione w teren rekreacyjny albo obsadzone roślinami.