Położenie geograficzne i ukształtowanie powierzchni Polski

Polska leży w Europie Środkowej. Jej położenie wyznaczają ważne elementy środowiska: na północy znajduje się Morze Bałtyckie, a na południu pasma Karpat i Sudetów. Zachodnia granica przebiega wzdłuż Nysy Łużyckiej i Odry, natomiast duża część granicy wschodniej biegnie wzdłuż Bugu.

Polska leży w średnich szerokościach geograficznych, dlatego znajduje się w strefie klimatu umiarkowanego. Klimat ma charakter przejściowy między klimatem morskim a kontynentalnym. Pogoda bywa trudna do przewidzenia, ponieważ nad kraj napływają masy powietrza z różnych kierunków.

Rozciągłość południkowa Polski to różnica szerokości geograficznej między krańcami północnym i południowym. Wynosi $5°50'$. Powoduje ona różnice długości dnia i nocy między północą a południem kraju. Latem dzień na północy jest dłuższy niż na południu, a zimą sytuacja jest odwrotna.

Rozciągłość równoleżnikowa to różnica długości geograficznej między krańcami zachodnim i wschodnim. Dla Polski wynosi $10°02'$. Jej skutkiem jest różnica czasu słonecznego, wynosząca około 40 minut. Gdy Słońce wschodzi na wschodnim krańcu Polski, na zachodnim jest jeszcze noc.

Terytorium państwa obejmuje przestrzeń lądową wyznaczoną przez granice, część wód morskich oraz przestrzeń powietrzną nad jego obszarem. Granica państwa jest pionową powierzchnią oddzielającą terytoria sąsiadujących krajów; rozdziela również przestrzeń powietrzną i podziemną.

Polska sąsiaduje z siedmioma państwami: Rosją, Litwą, Białorusią, Ukrainą, Słowacją, Czechami i Niemcami. Granice mogą przebiegać wzdłuż form naturalnych, na przykład rzek i gór, albo mieć charakter sztuczny, niezwiązany z elementami ukształtowania terenu.

Do terytorium należą morskie wody wewnętrzne, obejmujące m.in. porty, zatoki i zalewy, oraz wody terytorialne. Wody terytorialne mają szerokość 12 mil morskich, czyli około 22 km.

Polska ma na Morzu Bałtyckim wyłączną strefę ekonomiczną. Mogą po niej pływać statki innych państw, ale Polska ma prawo korzystać z zasobów żywych i bogactw naturalnych znajdujących się w tej strefie.

Położenie w Europie Środkowej ułatwia kontakty gospodarcze i komunikację. Obszar Polski jest nizinny oraz otwarty od zachodu i wschodu, co sprzyja przemieszczaniu się. Kierunek wschód–zachód pozostaje szczególnie ważny dla komunikacji.

Położenie Polski miało także konsekwencje polityczne. W historii kraj był miejscem wojen i konfliktów między państwami, a jednocześnie jego centralne położenie ułatwia współpracę z krajami Europy Zachodniej i Wschodniej.

Rzeźba terenu to ukształtowanie powierzchni Ziemi w postaci wzniesień, obniżeń i równin. Jest ona wynikiem działania procesów geologicznych, czyli ciągów powiązanych zdarzeń zachodzących w skorupie ziemskiej.

Procesy wewnętrzne zachodzą we wnętrzu Ziemi. Doprowadziły do sfałdowania i wypiętrzenia gór oraz wyżyn. Procesy zewnętrzne działają na powierzchni Ziemi. Kształtowały przede wszystkim niziny, pojezierza i pobrzeża, głównie pod wpływem zlodowaceń.

Erozja niszczy powierzchnię terenu m.in. przez wodę, wiatr i mróz. Z kolei akumulacja polega na gromadzeniu materiału skalnego przez wodę, lód lub wiatr.

Góry powstają głównie wskutek ruchów płyt litosfery. Gdy płyty nasuwają się na siebie, naciskają na skały osadowe, powodując ich fałdowanie i wypiętrzanie. W ten sposób tworzą się góry fałdowe. Karpaty powstały w czasie orogenezy alpejskiej, podobnie jak Alpy i Himalaje.

Orogeneza to okres ruchów górotwórczych. W materiale wymieniono orogenezę kaledońską, hercyńską i alpejską. Z orogenezą kaledońską wiąże się pierwszy etap powstawania Gór Świętokrzyskich, z hercyńską — Sudety, a z alpejską — Karpaty.

Góry zrębowe tworzą się inaczej: sztywne skały pękają wzdłuż uskoków. Część bloków skalnych zostaje wypiętrzona i tworzy zręby, a inne obszary obniżają się, tworząc kotliny. Sudety zostały odmłodzone w wyniku takich ruchów.

Około 2 mln lat temu, w plejstocenie, nastąpiły gwałtowne zmiany klimatu i kilka zlodowaceń. Na półkuli północnej utworzył się lądolód, czyli potężna masa lodu o dużej grubości i dużym zasięgu. Środek lądolodu skandynawskiego znajdował się na Półwyspie Skandynawskim, a lód przesuwał się ku południu.

Lądolód wykonywał pracę niszczącą, czyli erozyjną, oraz budującą, czyli akumulacyjną. Przenosił skały, które podczas transportu kruszyły się i mieszały. Po jego stopnieniu pozostały osady: piaski, żwiry, głazy i gliny.

Glina znajdująca się w dolnej części lądolodu utworzyła równiny moreny dennej. Materiał spiętrzony przed jego czołem tworzył wzgórza moreny czołowej. Wody wypływające spod lądolodu usypywały piaszczyste równiny nazywane sandrami.

Wody odpływające z sandrów ukształtowały pradoliny — szerokie doliny biegnące równolegle do czoła lądolodu. Wody płynące pod dnem lądolodu tworzyły długie i głębokie zagłębienia, które obecnie wypełniają jeziora rynnowe. Najgłębsze jezioro Polski, Hańcza, jest jeziorem rynnowym.

Tereny objęte ostatnim zlodowaceniem mają rzeźbę młodoglacjalną: jest ona urozmaicona i występuje tam wiele jezior. Dotyczy to pojezierzy i pobrzeży. Niziny Środkowopolskie mają rzeźbę staroglacjalną, z małymi wysokościami względnymi i niewielką liczbą jezior.