Mapa i skala - odczytywanie map i ukształtowania terenu

Mapa pozwala oglądać powierzchnię Ziemi lub jej fragment tak, jakby patrzyło się na nie z góry. Obraz jest przeniesiony na płaszczyznę i pomniejszony w określonej skali.

Każdy z czterech podstawowych elementów mapy pełni inne zadanie:

• Tytuł wskazuje przedstawiony obszar i temat mapy.
• Skala określa pomniejszenie odległości i wymiarów.
• Legenda objaśnia użyte symbole.
• Treść pokazuje obiekty i obszary za pomocą znaków kartograficznych.

Na planie można dodatkowo znaleźć podział na pasy literowe i liczbowe. Oznaczenie pola zawęża obszar poszukiwań do przecięcia dwóch pasów, dzięki czemu nie trzeba przeglądać całego planu.

Znaki kartograficzne zastępują rzeczywiste obiekty. Sposób przedstawienia zależy od tego, czy ważne jest pojedyncze położenie, przebieg obiektu czy zajmowany przez niego obszar.

Przed odczytaniem symbolu sprawdź jego znaczenie w legendzie. Pozwala to odróżnić np. obiekt zabytkowy od innego obiektu przedstawionego na planie.

Skala liczbowa ma postać stosunku, np. $1:200000$. Taki zapis oznacza, że jednostce długości na mapie odpowiada dwieście tysięcy tych samych jednostek w terenie.

Skala mianowana podaje odległości razem z jednostkami. Dla skali $1:200000$ jeden centymetr na mapie odpowiada dwóm kilometrom w terenie, więc zapis ma postać $1$ cm - $2$ km.

Podziałka liniowa przedstawia te zależności graficznie: jako podzielony odcinek z opisanymi odległościami. Można porównać z nią długość zmierzoną na mapie.

Aby obliczyć odległość w terenie, zmierz odcinek na mapie i wykorzystaj skalę mianowaną. Długość w centymetrach pomnóż przez liczbę metrów lub kilometrów odpowiadającą jednemu centymetrowi.

Przy obliczaniu odległości na mapie postępuj odwrotnie: podziel długość terenową przez odległość przypadającą na jeden centymetr mapy. Obie wielkości terenowe muszą mieć tę samą jednostkę.

Jeśli jeden centymetr oznacza $500$ m, to odległości $2$ km, czyli $2000$ m, odpowiadają $4$ cm na mapie. Typowym błędem jest dzielenie wartości podanych w różnych jednostkach.

Przy podziałce liniowej sprawdź jednostkę i wartość jednego przedziału. Następnie ustal, ilu takim przedziałom odpowiada długość badanego odcinka.

Wysokość bezwzględna określa położenie miejsca względem poziomu morza. Zapis m n.p.m. oznacza metry nad poziomem morza. Wysokość względna opisuje różnicę między wysokością miejsca a wybranym poziomem odniesienia, np. podnóżem; jej jednostką jest metr.

Jeśli wierzchołek leży na wysokości $360$ m n.p.m., a podnóże na $140$ m n.p.m., wysokość względna wierzchołka wynosi $220$ m. Przy zmianie poziomu odniesienia zmieni się wysokość względna, ale nie bezwzględna.

Poziomica, nazywana też izohipsą, łączy punkty o jednakowej wysokości nad poziomem morza. Wartość przypisana linii dotyczy każdego leżącego na niej punktu.

Różnicę wysokości między kolejnymi poziomicami ustala się z ich opisów. Jeżeli między liniami o znanych wartościach znajdują się linie nieopisane, trzeba policzyć odstępy i podzielić przez ich liczbę różnicę wysokości.

Na rysunku zamkniętych poziomic wzrost wartości ku środkowi oznacza formę wypukłą, a spadek - formę wklęsłą. Gęste poziomice wskazują stok stromy, ponieważ wysokość mocno zmienia się na małej odległości; szerokie odstępy wskazują stok łagodny.

Mapa poziomicowa pokazuje rzeźbę terenu za pomocą poziomic. Z ich wartości i rozmieszczenia można określić wysokości bezwzględne, obliczyć wysokości względne, porównać nachylenie stoków i rozpoznać formy terenu.

Na mapie hipsometrycznej poziomice są uzupełnione barwami. Kolory ułatwiają rozpoznanie większych obszarów o podobnych wysokościach.

Przy odróżnianiu gór od wyżyn trzeba uwzględnić także wysokości względne. O rodzaju obszaru nie rozstrzyga wyłącznie jego wysokość nad poziomem morza.

Do najczęściej stosowanych należą mapy ogólnogeograficzne, mapy krajobrazowe, mapy turystyczne oraz plany miast. Wybór zależy od informacji potrzebnych do wykonania zadania.

Plan miasta pokazuje wiele szczegółów na niewielkim obszarze. Pomaga odnaleźć ulice, place, budynki, parki, przystanki i trasy komunikacyjne. Przy wyznaczaniu drogi trzeba odczytywać nazwy kolejnych ulic i rozpoznawać obiekty, obok których prowadzi trasa.

Mapa turystyczna służy do planowania wycieczek. Można na niej wyszukać drogi i szlaki, miejscowości, zabytki, miejsca noclegowe i wypoczynkowe. Odczytanie rodzaju drogi, koloru szlaku czy symbolu obiektu wymaga sprawdzenia legendy.

Planując trasę, najpierw odszukaj początek i cel, następnie wybierz łączące je drogi lub szlaki. Na końcu sprawdź obiekty po drodze i określ długość trasy za pomocą skali.

Orientowanie mapy oznacza dopasowanie jej ułożenia do kierunków geograficznych w terenie. Można wykorzystać kompas albo rozpoznane obiekty i ich wzajemne położenie.

Jeżeli kierunku północnego nie wskazano inaczej, północ znajduje się przy górnej krawędzi mapy. Południe jest na dole, zachód po lewej stronie, a wschód po prawej. Takie położenie kierunków pozwala opisywać, gdzie jeden obiekt leży względem drugiego.

Aby zorientować mapę za pomocą obiektów, odszukaj te same charakterystyczne miejsca na mapie i w otoczeniu. Obracaj mapę, aż ich układ na niej będzie zgodny z układem widzianym w terenie.

Mapy cyfrowe mają postać elektroniczną. Pozwalają wybierać wyświetlane informacje oraz powiększać i pomniejszać obraz, a ich treść jest często aktualizowana.