Zlodowacenia na obszarze Polski

W przeszłości klimat Ziemi wielokrotnie ochładzał się. W czasie zlodowaceń duże obszary Europy pokrywał lądolód – ogromna masa lodu poruszająca się po lądzie. Na teren dzisiejszej Polski nasuwał się lądolód ze Skandynawii, czyli z północy.

Zlodowacenia na obszarze Polski występowały w plejstocenie, epoce należącej do czwartorzędu. Lądolód nie był nieruchomy: powoli przesuwał się, niszczył podłoże, przenosił skały i osady, a potem pozostawiał je po wytopieniu.

W szkolnym ujęciu wyróżnia się trzy główne zlodowacenia na ziemiach polskich. Różniły się one czasem występowania i zasięgiem lądolodu.

• Zlodowacenie południowopolskie było najstarsze i miało największy zasięg. Lądolód dotarł wtedy najdalej na południe.
• Zlodowacenie środkowopolskie objęło głównie środkową część dzisiejszej Polski.
• Zlodowacenie północnopolskie było ostatnie. Lądolód pokrył przede wszystkim północ kraju.

Po każdym okresie ochłodzenia następowało ocieplenie i topnienie lodu. Dlatego formy pozostawione przez najstarsze zlodowacenia były przez bardzo długi czas niszczone przez wodę, wiatr i inne procesy.

Poruszający się lądolód działał jak bardzo powolna, ale potężna siła. Naciskał na podłoże, zdzierał fragmenty skał i przenosił materiał skalny. W materiale tym znajdowały się glina, piasek, żwir, a także wielkie bloki skalne.

Gdy lądolód topniał, pozostawiał osady. Przy jego krawędzi tworzyły się moreny czołowe, czyli wały i pasma wzniesień. Materiał pozostawiony pod lodem tworzył morenę denną, która nadaje powierzchni terenu falisty, lekko pagórkowaty wygląd.

W czasie topnienia lądolodu płynęły ogromne ilości wód roztopowych. Wody te przenosiły i sortowały osady. Większe okruchy, takie jak żwir, osadzały się zwykle bliżej miejsca wypływu wody, a drobniejszy piasek mógł być przenoszony dalej.

Rozległa równina z piasków i żwirów utworzona przez takie wody to sandr. Szerokie doliny, którymi wody płynęły wzdłuż krawędzi lądolodu, nazywamy pradolinami. Z kolei pod lądolodem wody mogły wyżłabiać długie, wąskie i głębokie zagłębienia – rynny polodowcowe.

Na obszarach polodowcowych jest wiele zagłębień, które po ustąpieniu lodu wypełniły się wodą. Tak powstały liczne jeziora polodowcowe. Szczególnie dużo jest ich na północy Polski, na pojezierzach. Jeziora mogą mieć różne kształty: rynnowe są zwykle długie i wąskie, a inne zajmują bardziej nieregularne zagłębienia.

Lądolód przenosił także duże fragmenty skał z północy Europy. Po jego stopieniu pozostały one w Polsce jako głazy narzutowe. Są ważnym dowodem na to, że lądolód skandynawski docierał na nasze ziemie.

Na północy Polski występuje krajobraz młodoglacjalny, ukształtowany podczas ostatniego zlodowacenia. Jego cechami są liczne jeziora, wyraźne wały morenowe, pagórki i zagłębienia. Formy te są dobrze zachowane, ponieważ od ustąpienia ostatniego lądolodu minęło stosunkowo niewiele czasu.

W środkowej Polsce częsty jest krajobraz staroglacjalny. Zlodowacenia wystąpiły tam dawniej, więc ich ślady były długo niszczone i wyrównywane. Teren jest na ogół bardziej równinny, a jezior polodowcowych jest mniej niż na pojezierzach.

Aby rozpoznać wpływ zlodowaceń na mapie lub w terenie, szukaj przede wszystkim pojezierzy, moren, sandrów, pradolin, rynien i głazów narzutowych.