Ilustracja do zestawu: Baśń, nowela, punkt kulminacyjny, puenta, prasa - NOWE Słowa na start 5

Polski

Baśń, nowela, punkt kulminacyjny, puenta, prasa - NOWE Słowa na start 5

Sprawdzony zestaw
Szkoła podstawowa
23 fiszek35 pytań w 4 etapachnotatka

Zestaw obejmuje balladę „Powrót taty”, baśń, nowelę z punktem kulminacyjnym i puentą oraz sposoby urozmaicania opowiadania. Poznasz też prasę: gazety i czasopisma, rodzaje prasy, ludzi, którzy ją tworzą, i budowę artykułu z nagłówkiem i lidem.

Zestaw do podręcznika

Rozdział 6, cz. 1. W poszukiwaniu drogowskazów: baśń, ballada „Powrót taty", nowela, punkt kulminacyjny, puenta, prasa

NOWE Słowa na start! 5. Podręcznik (Nowa Era) - wszystkie rozdziały

1.„Powrót taty”

Utwór wierszowany (ballada) Adama Mickiewicza. Na prośbę matki dzieci modlą się za ojca, kupca, który nie wraca z podróży. Gdy ojciec wraca, napadają na nich zbójcy, ale starszy zbójca puszcza kupca i dzieci wolno.

2.Przesłanie „Powrotu taty”

Modlitwa i miłość dzieci ratują życie ojca. Nawet zbójca potrafi okazać litość: odstępuje od napadu, bo pacierz dzieci przypomina mu własną żonę i synka.

3.Baśń

Opowieść o fantastycznych bohaterach i zdarzeniach, które rozgrywają się w bliżej nieokreślonym miejscu i czasie. Kończy się zwykle zwycięstwem dobra nad złem. Pojawiają się w niej m.in. księżniczki, rycerze, smoki, wróżki i magiczne przedmioty. Baśnią jest np. „Kopciuszek”.

4.Nowela

Krótki, zwięzły, jednowątkowy utwór pisany prozą, z wyraźnie zaznaczonym punktem kulminacyjnym i zakończony puentą. Istotną rolę odgrywa w nim na przykład wybrana postać lub dany przedmiot. Nowelą jest np. „Katarynka” Bolesława Prusa.

5.Punkt kulminacyjny

Moment najwyższego napięcia w utworze, w którym rozstrzygają się losy bohaterów. Rozpoznasz go po tym, że właśnie wtedy zapada najważniejsza decyzja albo dzieje się coś, od czego zależy dalszy los postaci.

6.Puenta

Wyraziste, często zaskakujące zakończenie utworu. Puentą kończy się np. nowela; można nią też zakończyć własne opowiadanie, żeby w zaskakujący sposób je podsumować.

7.„Katarynka”

Nowela Bolesława Prusa. Mecenas pan Tomasz nie znosi dźwięków katarynki, ale pozwala kataryniarzom grać na podwórzu, gdy widzi, że ich muzyka cieszy niewidomą dziewczynkę. Utwór pokazuje, że wrażliwość na cierpienie drugiego człowieka zmienia postępowanie.

8.Opowiadanie twórcze o bohaterach lektury

Opowiadanie, które przedstawia dalszy ciąg przygód bohaterów lektury albo zupełnie nową, wymyśloną historię z ich udziałem. Trzeba w nim wykazać się znajomością utworu: zachowania, wyglądu, cech charakteru i przyzwyczajeń postaci oraz miejsca i czasu wydarzeń.

9.Jak urozmaicić opowiadanie?

Wprowadź dialogi i zaskakujące zwroty akcji. Zaplanuj wydarzenie, które będzie punktem kulminacyjnym historii. Zakończ opowiadanie puentą. Tempo przyspieszą wyrazy takie jak raptem, naraz, co prędzej, a spowolnią: powoli, wolno, leniwie.

10.Prasa

Publikacje, które ukazują się regularnie, w określonych odstępach czasu. Mają stały tytuł, kolejny numer i aktualną datę. Dzielimy je na gazety (ukazują się zwykle codziennie) i czasopisma (raz w tygodniu lub rzadziej).

11.Gazeta

Gazety ukazują się zazwyczaj codziennie, dlatego nazywamy je też dziennikami. Podają aktualne, bieżące wiadomości z kraju i ze świata. Wydaje się je w formie papierowej lub elektronicznej.

12.Czasopismo

Ukazuje się raz w tygodniu lub rzadziej, np. co miesiąc. Zwykle jest skierowane do wybranej grupy odbiorców i ma określoną tematykę. Dostarcza rozrywki, pogłębia wiedzę i rozwija zainteresowania.

13.Rodzaje prasy

Prasę dzielimy ze względu na: częstotliwość ukazywania się - dziennik (codziennie), tygodnik (raz w tygodniu), dwutygodnik (co dwa tygodnie), miesięcznik (raz w miesiącu); tematykę, np. przyrodnicza, historyczna, muzyczna; odbiorcę, np. młodzieżowa, dla nauczycieli.

14.Ludzie prasy

Zespół, który zbiera, sprawdza i przygotowuje wiadomości do druku. Oprócz dziennikarzy, reporterów i redaktora naczelnego są to m.in.: fotograf, który robi zdjęcia do artykułów, korektor, grafik, operator DTP i drukarz, który obsługuje maszyny drukarskie.

15.Korektor

Osoba, która sprawdza, czy tekst nie ma błędów ortograficznych i interpunkcyjnych i czy jest zrozumiały. Pracuje w redakcji i czyta artykuły, zanim gazeta trafi do druku.

16.Grafik

Osoba, która projektuje wygląd gazety. Nie rozmieszcza tekstów na stronach - robi to operator DTP. Grafik pracuje w redakcji, zanim gazeta trafi do drukarza.

17.Operator DTP

Osoba, która rozmieszcza teksty i zdjęcia na stronach gazety. Pracuje w redakcji razem z grafikiem, który projektuje wygląd gazety, i z korektorem.

18.Dziennikarz

Zbiera i sprawdza informacje o wydarzeniach w kraju i na świecie, przeprowadza wywiady i opisuje ciekawe historie. Dziś dziennikarzem nazywamy też osobę, która przygotowuje materiały do radia, telewizji i internetu.

19.Reporter

Szczególny typ dziennikarza, który zbiera informacje o aktualnych wydarzeniach i przygotowuje relacje oraz reportaże, np. relację z pożaru, który wybuchł dziś rano w centrum miasta.

20.Redaktor naczelny

Osoba, która odpowiada za ostateczny kształt gazety lub czasopisma i ma największy wpływ na jego zawartość. Prowadzi kolegia redakcyjne, czyli zebrania, na których omawia z dziennikarzami ich pracę.

21.Copywriter

Osoba, która wymyśla hasła reklamowe i teksty ogłoszeń zamieszczanych w gazecie. Nazwę czytamy: kopirajter.

22.Lid

Krótkie wprowadzenie, wstęp do artykułu prasowego. Stoi pod nagłówkiem i w kilku zdaniach zapowiada, o czym będzie tekst.

23.Budowa artykułu prasowego

Artykuł ma: nagłówek, czyli tytuł; lid, czyli krótkie wprowadzenie; imię i nazwisko lub pseudonim autora; informacje o faktach związanych z wydarzeniem (kto?, co?, gdzie?, kiedy?, jak?) oraz opinie autora o przedstawianych wydarzeniach.

Notatka

„Powrót taty” Adama Mickiewicza

to utwór wierszowany Adama Mickiewicza. Składa się ze zwrotek po cztery wersy. Należy do ballad, czyli wierszowanych opowieści o niezwykłych wydarzeniach.

Ojciec dzieci jest kupcem i długo nie wraca z podróży. Matka prosi dzieci, żeby pomodliły się za niego. Kupiec wraca i spotyka dzieci. W drodze do miasta napadają na nich zbójcy.

Bohaterowie to matka, dzieci, ich ojciec (kupiec), słudzy i zbójcy. Wydarzenia poznajemy z perspektywy różnych osób: matki, dzieci, kupca i zbójcy. Dzięki temu rozumiemy uczucia każdej z nich.

Dwie pierwsze zwrotki to słowa matki. Zapisano je w cudzysłowie, bo to wypowiedź postaci.

Starszy zbójca odstępuje od napadu i puszcza kupca z dziećmi wolno. Modlitwa dzieci przypomina mu bowiem własną żonę i synka. Ogarnia go litość.

Dlaczego zbójca odstępuje od napadu?

Zapamiętaj

Utwór pokazuje, że miłość dzieci i ich modlitwa mogą ocalić ojca, a litość potrafi obudzić się nawet w zbójcy.

Baśń

to opowieść o fantastycznych bohaterach i zdarzeniach. Miejsce i czas akcji nie są dokładnie określone. Baśń często zaczyna się od słów „dawno, dawno temu” albo „za górami, za lasami”.

W baśniach pojawiają się m.in. księżniczki, rycerze, smoki i wróżki. Ważną rolę odgrywają czary i magiczne przedmioty.

Zwykle na końcu dobro zwycięża zło. Często dobrzy bohaterowie zostają nagrodzeni.

Baśnią jest np. „Kopciuszek”.

Nowela, punkt kulminacyjny i puenta

to krótki, zwięzły utwór pisany prozą. Jest jednowątkowa, czyli opowiada jedną historię. Występuje w niej niewielu bohaterów.

W noweli ważną rolę odgrywa np. wybrana postać albo jakiś przedmiot. Nowela ma wyraźnie zaznaczony i kończy się .

Punkt kulminacyjny to moment najwyższego napięcia w utworze. Wtedy rozstrzygają się losy bohaterów. Często właśnie wtedy bohater podejmuje najważniejszą decyzję.

Puenta to wyraziste, często zaskakujące zakończenie utworu. Czasem zostawia czytelnika z pytaniem, co będzie dalej.

Ważne

Nie myl tych pojęć: punkt kulminacyjny to chwila najwyższego napięcia w trakcie akcji, a puenta to zakończenie utworu.

„Katarynka” Bolesława Prusa

to nowela Bolesława Prusa. Pisarz naprawdę nazywał się Aleksander Głowacki i żył w latach 1847-1912.

Akcja rozgrywa się w Warszawie. Pana Tomasza można było co dzień spotkać na ulicy Miodowej. Pan Tomasz jest mecenasem, czyli adwokatem. Nie znosi katarynek i płaci stróżowi, żeby nie wpuszczał ich na podwórze. Naprzeciwko, po drugiej stronie podwórza, zamieszkują dwie panie z niewidomą dziewczynką.

Katarynka to przenośny instrument, który gra, gdy kręci się korbą. Cechy noweli można w utworze wskazać tak:

Cecha noweliW „Katarynce”
jeden wątekhistoria pana Tomasza i niewidomej dziewczynki
niewielu bohaterówpan Tomasz, dziewczynka, jej matka z przyjaciółką, kataryniarz, lokaj, stróż
ważny przedmiotkatarynka
punkt kulminacyjnyrozgniewany pan Tomasz chce zwymyślać kataryniarza i widzi radość dziewczynki
puentawróg katarynek płaci za ich granie i szuka adresów okulistów; akcja się urywa

Pan Tomasz przezwycięża niechęć do katarynek, bo ich muzyka cieszy niewidomą dziewczynkę. Postanawia też jej pomóc.

Jak urozmaicić opowiadanie?

Opowiadanie twórcze o bohaterach lektury może przedstawiać dalszy ciąg ich przygód albo zupełnie nową historię. Trzeba w nim pokazać, że dobrze znasz utwór. Wykorzystaj wygląd, zachowanie, cechy charakteru i przyzwyczajenia postaci, a także miejsce i czas wydarzeń.

Opowiadanie ma wstęp, rozwinięcie i zakończenie.

Plan opowiadania twórczego

Opowiadanie urozmaicają:

  • dialogi, czyli rozmowy postaci,
  • zaskakujące zwroty akcji,
  • zaplanowany punkt kulminacyjny,
  • puenta w zakończeniu.

Tempo wydarzeń przyspieszają wyrazy takie jak raptem, naraz, nieoczekiwanie, co prędzej. Wyrazy powoli, wolno, leniwie spowalniają akcję.

Przykład

Kot spał spokojnie na parapecie. Raptem rozległ się huk, a kot co prędzej schował się pod szafę.

Prasa: gazety i czasopisma

obejmuje publikacje wydawane regularnie, w określonych odstępach czasu. Mają stały tytuł, kolejny numer i aktualną datę.

Prasę dzielimy na i :

gazetydzienniki
ukazują się zwykle codziennie; podają bieżące wiadomości z kraju i ze świata; wychodzą w formie papierowej lub elektronicznej,
czasopisma
ukazują się raz w tygodniu lub rzadziej; zwykle mają określoną tematykę i wybraną grupę odbiorców; dostarczają rozrywki, pogłębiają wiedzę i rozwijają zainteresowania.

Słowo dziennik oznacza tu gazetę codzienną.

wyróżniamy ze względu na częstotliwość ukazywania się (dziennik, tygodnik, dwutygodnik, miesięcznik), tematykę (np. komputerowa, motoryzacyjna, naukowa) i odbiorcę (np. dla lekarzy, dla wędkarzy).

Rodzaje prasy

Ludzie prasy

Gazety codzienne muszą powstawać szybko, żeby wiadomości nie straciły aktualności. Dlatego w redakcji pracuje się często do późnego wieczora. Nad gazetą pracuje duży zespół:

dziennikarz
zbiera i sprawdza informacje o wydarzeniach w kraju i na świecie, przeprowadza wywiady, opisuje ciekawe historie; dziś przygotowuje też materiały do radia, telewizji i internetu,
reporter
szczególny typ dziennikarza; zbiera informacje o aktualnych wydarzeniach i przygotowuje relacje oraz reportaże,
redaktor naczelny
odpowiada za ostateczny kształt gazety lub czasopisma i ma największy wpływ na zawartość; prowadzi kolegia redakcyjne, czyli zebrania z dziennikarzami,
fotograf
robi zdjęcia do artykułów,
korektor
sprawdza, czy tekst nie ma błędów ortograficznych i interpunkcyjnych i czy jest zrozumiały,
copywriterczytaj: kopirajter
wymyśla hasła reklamowe i teksty ogłoszeń,
grafik
projektuje wygląd gazety,
operator DTP
rozmieszcza teksty i zdjęcia na stronach,
drukarz
obsługuje maszyny drukarskie.

Gazeta powstaje etapami: zbieranie informacji, praca w redakcji, druk i sprzedaż.

Droga gazety do czytelnika

Budowa artykułu prasowego

Artykuł prasowy składa się z kilku stałych elementów:

  • nagłówek - tytuł artykułu,
  • - krótkie wprowadzenie pod nagłówkiem; w kilku zdaniach zapowiada, o czym będzie tekst,
  • autor - imię i nazwisko albo pseudonim,
  • fakty związane z wydarzeniem,
  • opinie autora o przedstawianych wydarzeniach.

Nagłówek i lid zwykle mają przyciągnąć uwagę i zachęcić do przeczytania całego tekstu.

Fakty odpowiadają na pytania: kto?, co?, gdzie?, kiedy?, jak? Fakt można sprawdzić. Opinia to ocena autora, z którą czytelnik może się zgodzić albo nie.

Przykład

Fakt: W piątek uczniowie naszej szkoły posadzili przy boisku dwadzieścia drzew. Opinia: To była najpożyteczniejsza akcja tego roku.

W skrócie

  • 01W utworze wierszowanym „Powrót taty” zbójca z litości oszczędza kupca, bo pacierz jego dzieci przypomina mu własną rodzinę.
  • 02Baśń opowiada o fantastycznych postaciach i zdarzeniach w nieokreślonym miejscu i czasie i zwykle kończy się zwycięstwem dobra.
  • 03Nowela to krótki jednowątkowy utwór prozą z wyraźnym punktem kulminacyjnym (najwyższe napięcie) i puentą (wyraziste zakończenie).
  • 04W noweli „Katarynka” pan Tomasz pozwala grać kataryniarzom dla radości niewidomej dziewczynki i postanawia jej pomóc.
  • 05Opowiadanie twórcze urozmaicają dialogi, zwroty akcji, punkt kulminacyjny i puenta, a tempo przyspieszają wyrazy takie jak raptem czy naraz.
  • 06Prasa ukazuje się regularnie; gazety (dzienniki) zwykle codziennie, a czasopisma raz w tygodniu lub rzadziej.
  • 07Gazetę tworzą m.in. dziennikarze, reporterzy, fotografowie, korektorzy, graficy, operatorzy DTP i drukarze, a o jej kształcie decyduje redaktor naczelny.
  • 08Artykuł ma nagłówek, lid, autora, fakty (kto? co? gdzie? kiedy? jak?) i opinie autora o wydarzeniach.

Pojęcia z fiszek

Podcast

Ładuję…

Quizy w tym zestawie

35 pytań w 4 etapach

  1. Etap 1: Ballada, baśń i nowela

    Etap 1 · 4 fiszki · 8 pytań

  2. Etap 2: Punkt kulminacyjny, puenta, opowiadanie

    Etap 2 · 5 fiszek · 8 pytań

  3. Etap 3: Prasa i jej rodzaje

    Etap 3 · 6 fiszek · 9 pytań

  4. Etap 4: Ludzie prasy i artykuł

    Etap 4 · 8 fiszek · 10 pytań

  5. Powtórka z całości

    15 pytań ze wszystkich etapów, po ukończeniu etapów

Sprawdzian do druku

Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną

Sprawdzam sprawdzian…

Znasz kogoś z klasy, komu się przyda? Podziel się zestawem

WhatsApp

Podobne zestawy

Fiszki z języka polskiego, klasa 5

Wyszukiwarka

Szukasz czegoś innego?

Wpisz temat, dział albo tytuł podręcznika i znajdź gotowy zestaw.