Polski
Twój niezbędnik - pojęcia z klasy 5 - NOWE Słowa na start 5
Sprawdzony zestawPrzekrojowa powtórka pojęć z klasy 5: narrator i bohater, akcja i wątek, opowiadanie, nowela, powieść, legenda, mit i baśń, teksty informacyjne, publicystyczne i reklamowe, budowa wiersza oraz środki wyrazu. Fiszki zestawiają podobne pojęcia, a quiz uczy je odróżniać na nowych przykładach.
Zestaw do podręcznika
Twój niezbędnik. Twój niezbędnik: elementy utworu prozatorskiego, teksty prozatorskie i kulturowe, wiersz, środki wyrazu
NOWE Słowa na start! 5. Podręcznik (Nowa Era) - wszystkie rozdziały1.Narrator a autor
Autor to osoba, która napisała książkę. Narrator to postać, która opowiada w utworze o wydarzeniach. Może w nich uczestniczyć i być bohaterem („Zgubiłam klucze”) albo stać z boku i się nie ujawniać („Ala zgubiła klucze”).
2.Bohater główny a drugoplanowy
Bohater główny (pierwszoplanowy) ma decydujący wpływ na rozwój akcji. Bohater drugoplanowy jest z nim związany, ale mniej wpływa na wydarzenia. Np. w opowieści o Kubie, który trenuje pływanie, Kuba jest bohaterem głównym, a jego trener - drugoplanowym.
3.Monolog a dialog
Monolog to wypowiedź jednej osoby skierowana do siebie albo do milczącego odbiorcy, np. „No to pakuję plecak i ruszam!” - mówi do siebie Zosia. Dialog to rozmowa co najmniej dwóch osób na określony temat.
4.Świat przedstawiony
To czas i miejsce akcji, bohaterowie oraz przebieg wydarzeń. Np. w opowiadaniu o nocnej wyprawie harcerzy czasem akcji jest lipcowa noc, miejscem - obóz nad jeziorem, bohaterami - harcerze, a wydarzeniem - wyprawa po ukrytą flagę.
5.Akcja a wątek
Akcja to układ zdarzeń, sytuacji i działań bohaterów, które rozwijają się w czasie i zmierzają do określonego celu. Wątek to ciąg powiązanych ze sobą zdarzeń, który obejmuje dzieje jednej lub więcej postaci. Akcja powieści często ma kilka wątków, np. szukanie skarbu i przyjaźń dwóch bohaterów.
6.Opowiadanie
Krótki utwór pisany prozą, który przedstawia zazwyczaj niewiele wydarzeń, np. opowiadania o Mikołajku. Narrator mówi o nich zwykle w kolejności, w jakiej się wydarzyły. Są w nim też opisy i przemyślenia bohaterów.
7.Powieść
Dłuższy utwór napisany prozą (bez podziału na wersy i strofy), w którym o dziejach i przeżyciach bohaterów opowiada narrator. Jej akcja często ma kilka wątków, np. w „Chłopcach z Placu Broni”.
8.Nowela
Krótki, zwięzły utwór pisany prozą, który ma jeden wątek, wyraźny punkt kulminacyjny i puentę, np. „Katarynka” Bolesława Prusa. Ważną rolę odgrywa w niej często wybrana postać lub przedmiot.
9.Punkt kulminacyjny a puenta
Punkt kulminacyjny to moment najwyższego napięcia, w którym rozstrzygają się losy bohaterów. Puenta to wyraziste, często zaskakujące zakończenie utworu. Oba elementy wyraźnie widać w noweli.
10.Powieść fantasy
Powieść, której wydarzenia rozgrywają się w świecie fantastycznym: rządzi w nim magia, występują baśniowe postacie (np. elfy, krasnale), miejsca i przedmioty. Bohaterowie walczą ze złem i stoją na straży dobra. Przykład: „Opowieści z Narnii. Lew, Czarownica i stara szafa” C.S. Lewisa.
11.Dziennik
Osobiste notatki autora, które najczęściej dotyczą ważnych dla niego wydarzeń, myśli i przeżyć. Wpisy powstają codziennie i są poprzedzone dokładnymi datami, np. „3 lutego. Dziś pierwszy raz zjechałam na nartach z dużej górki”.
12.Mit
Opowieść fantastyczna o bardzo odległej przeszłości, która wyraża wierzenia ludu, np. Greków: o powstaniu świata, bogach i bohaterach. Mity długo przekazywano ustnie, a potem spisywali je różni autorzy, dlatego mają różne wersje. Zbiór mitów jednego ludu to mitologia.
13.Legenda
Opowieść ludowa o historycznych miejscach, osobach lub zdarzeniach, np. o początkach państw i miast, jak legenda o Lechu, Czechu i Rusie. Łączy elementy realistyczne, które mogły istnieć naprawdę (np. prawdziwe miasto), z fantastycznymi (np. smok).
14.Baśń
Opowieść o niezwykłych, fantastycznych bohaterach i zdarzeniach w bliżej nieokreślonym miejscu i czasie, np. „Jaś i Małgosia”. Występują w niej np. wróżki, mówiące zwierzęta i magiczne przedmioty. Kończy się zwykle zwycięstwem dobra nad złem.
15.Tekst informacyjny
Tekst, który przekazuje wiedzę na określony temat. Jest zwięzły i rzeczowy, podaje fakty i zwykle nie zawiera opinii autora, np. hasło w encyklopedii. Różni się od tekstu literackiego, który działa przede wszystkim na wyobraźnię i uczucia.
16.Tekst publicystyczny
Tekst o aktualnych wydarzeniach, który ukazuje się w prasie, radiu, telewizji i internecie. Przekazuje informacje, ale też je komentuje i kształtuje opinie odbiorców. To np. artykuł, reportaż i wywiad.
17.Tekst reklamowy
Tekst, który ma nakłonić kogoś do kupna produktu lub skorzystania z usługi. Odwołuje się do potrzeb odbiorców i zwykle przyciąga uwagę zaskakującym, oryginalnym hasłem, które podkreśla wyjątkowość produktu, np. „Trampki Skok - biegnij szybciej niż wiatr!”.
18.Podmiot liryczny
Osoba mówiąca w wierszu, która wyraża swoje uczucia, przeżycia, przemyślenia i poglądy. W opowiadaniu i powieści o wydarzeniach opowiada narrator, a w wierszu mówi podmiot liryczny.
19.Adresat
Ten, do kogo podmiot liryczny kieruje swoje słowa. Może nim być osoba, ale też przedmiot, zjawisko albo pojęcie, np. w wersie „Babciu, dziękuję ci za ciepły szalik” adresatem jest babcia.
20.Nastrój utworu
Uczucia i wrażenia, które towarzyszą osobie mówiącej w wierszu, np. radość, smutek, tęsknota, spokój. Rozpoznajemy go po słowach i obrazach wiersza, np. „szare niebo” i „pusty plac zabaw” budują smutny nastrój.
21.Strofa a refren
Strofa to kilka wersów (linijek) wiersza, które tworzą odrębną całość. Refren to część tekstu powtarzająca się w utworze; składa się zazwyczaj z kilku wersów i występuje najczęściej w piosenkach.
22.Epitet
Wyraz, który w tekście literackim określa rzeczownik i uwydatnia cechy osób, przedmiotów, zwierząt, roślin lub zjawisk, np. srebrny księżyc, puszysty kot. Mówi, jaki jest ktoś albo coś.
23.Porównanie
Środek wyrazu, który zestawia jedno zjawisko z innym, pod pewnym względem podobnym, aby uwydatnić cechę. Obie części łączą zwykle słowa: jak, jakby, niby, niczym, np. lekki jak piórko.
24.Przenośnia (metafora)
Środek wyrazu, w którym zestawione słowa zyskują dodatkowe znaczenie. Nie można jej rozumieć dosłownie, np. „morze książek” to bardzo dużo książek. W przeciwieństwie do porównania nie ma słów jak, jakby, niby, niczym.
25.Ożywienie a uosobienie
Ożywienie: rzecz, pojęcie lub zjawisko robi to, co istoty żywe, np. zwierzęta („stary dom drzemie”, „pociąg pędzi galopem”). Uosobienie: dostaje cechy ludzkie, robi to, co potrafi tylko człowiek („księżyc czyta gazetę”).
26.Zdrobnienie a zgrubienie
Zdrobnienia to wyrazy, które wskazują na niewielkie rozmiary albo nadają wypowiedzi pieszczotliwy lub żartobliwy charakter, np. stoliczek, buźka. Zgrubienia sygnalizują nadmierną wielkość przedmiotu, zjawiska lub osoby i często mają żartobliwy albo pogardliwy charakter, np. wilczysko, chłopisko.
27.Pytanie retoryczne
Pytanie pozorne, na które nie oczekuje się odpowiedzi albo odpowiedź jest oczywista. Zadaje się je m.in. po to, aby skłonić odbiorcę do refleksji, np. „Czy można żyć bez przyjaciół?”. Zwykłe pytanie wymaga odpowiedzi, np. „O której zaczyna się film?”.
28.Rym a rytm
Rym to podobnie lub jednakowo brzmiące końcowe części wyrazów, zwykle na końcu wersów: dokładny, gdy głoski są identyczne (góra - chmura), i niedokładny, gdy tylko podobne (noga - woda). Rytm to regularne powtarzanie się elementów, np. tej samej liczby sylab w wersach.
Notatka
Autor, narrator i bohater
Autor to ten, kto napisał książkę. Narrator to postać, która w utworze opowiada o wydarzeniach, np. w albo w powieści.
Ważne
Autor i narrator to nie to samo: autor książkę pisze, a narrator opowiada w niej o wydarzeniach.
Narrator może opowiadać na dwa sposoby:
- narrator uczestniczący w wydarzeniach
- jest też bohaterem i mówi o sobie, np. „Rano spakowałem plecak i pobiegłem na autobus”
- narrator stojący z boku
- przygląda się bohaterom i nie ujawnia, kim jest ani jak wygląda, np. „Marek spakował plecak i pobiegł na autobus”.
Aby rozpoznać narratora, sprawdzamy, jak przedstawia swoje myśli i przeżycia oraz jak zwracają się do niego inne postacie.
Bohater to postać, która występuje w utworze i bierze udział w wydarzeniach. Bohater główny (pierwszoplanowy) ma decydujący wpływ na akcję. Bohater drugoplanowy jest z nim związany, ale mniej wpływa na wydarzenia. Np. w opowieści o Tosi, która przygotowuje szkolne przedstawienie, Tosia jest bohaterką główną, a jej brat malujący dekoracje - bohaterem drugoplanowym.
Świat przedstawiony, akcja i wątek
to wszystko, co utwór pokazuje: czas i miejsce akcji, bohaterowie oraz przebieg wydarzeń. Przykład: brat i siostra (bohaterowie) w jesienne popołudnie (czas akcji) odnajdują w starej bibliotece (miejsce akcji) dawną mapę (przebieg wydarzeń).
Akcja to układ zdarzeń, sytuacji i działań bohaterów, które rozwijają się w czasie i zmierzają do określonego celu. Wątek to ciąg powiązanych ze sobą zdarzeń z dziejów jednej lub kilku postaci. Akcja może składać się z kilku wątków. Np. w powieści o wakacjach na wsi jeden wątek to opieka nad źrebakiem, a drugi - kłótnia i pogodzenie się dwóch kuzynów.
Wypowiedzi bohaterów to monolog albo dialog:
- monologmówi jedna osoba
- wypowiedź skierowana do siebie samego albo do milczącego odbiorcy, np. widza, słuchacza lub czytelnika
- dialogmówią co najmniej dwie osoby
- rozmowa na określony temat; w tekście kolejne wypowiedzi różnych osób zaczynają się zwykle od myślnika.
Opowiadanie, nowela, powieść i dziennik
Opowiadanie, i to utwory pisane prozą, czyli bez podziału na wersy i strofy. Różnią się długością i budową:
- opowiadaniekrótkie, np. opowiadania o Mikołajku
- przedstawia zwykle niewiele wydarzeń, a narrator mówi o nich najczęściej w kolejności, w jakiej się działy; są w nim też opisy i przemyślenia bohaterów
- nowelakrótka i zwięzła, np. „Katarynka” Bolesława Prusa
- ma jeden wątek, wyraźny punkt kulminacyjny i puentę; ważną rolę odgrywa w niej często wybrana postać lub przedmiot
- powieśćdłuższa, np. „Chłopcy z Placu Broni”
- narrator opowiada w niej o dziejach i przeżyciach bohaterów, a akcja często ma kilka wątków.
Punkt kulminacyjny to moment najwyższego napięcia, w którym rozstrzygają się losy bohaterów. Puenta to wyraziste, często zaskakujące zakończenie utworu.
to powieść, której akcja toczy się w świecie fantastycznym: rządzi w nim magia, występują baśniowe postacie, np. elfy i krasnale. Bohaterowie walczą ze złem i stoją na straży dobra, np. w „Hobbicie” J.R.R. Tolkiena i w „Opowieściach z Narnii” C.S. Lewisa.
to osobiste notatki autora o ważnych dla niego wydarzeniach, myślach i przeżyciach. Wpisy powstają codziennie i poprzedza je dokładna data.
Mit, legenda i baśń
, i łączą fantastyczne wydarzenia, a różnią je temat oraz czas i miejsce akcji.
| Gatunek | O czym opowiada | Czas i miejsce | Przykład |
|---|---|---|---|
| mit | wierzenia ludu: bogowie, bohaterowie, powstanie świata, zjawiska przyrody | bardzo odległa przeszłość | mit o Demeter i Korze |
| legenda | historyczne miejsca, osoby i zdarzenia, np. początki państw i miast | prawdziwe miejsce z historii | legenda o smoku wawelskim |
| baśń | niezwykli, fantastyczni bohaterowie i zdarzenia | bliżej nieokreślone | „Śpiąca królewna” |
Mity długo przekazywano ustnie z pokolenia na pokolenie, a później spisywali je różni autorzy. Dlatego jeden mit ma często kilka wersji. Zbiór mitów jednego ludu, np. Greków, to mitologia.
Legenda łączy elementy realistyczne, które mogły istnieć naprawdę, z fantastycznymi. Np. w legendzie o smoku wawelskim realistyczne są Kraków i Wawel, a fantastyczny jest smok.
Baśń kończy się zwykle zwycięstwem dobra nad złem. Występują w niej np. wróżki, skrzaty, mówiące zwierzęta i magiczne przedmioty.
Teksty informacyjne, publicystyczne i reklamowe
Teksty inne niż literackie przekazują wiedzę, komentują wydarzenia albo zachęcają do zakupu. Tekst literacki działa przede wszystkim na wyobraźnię i uczucia odbiorcy.
przekazuje wiedzę na określony temat. Jest zwięzły i rzeczowy, podaje fakty i zwykle nie zawiera opinii autora, np. opis budowy wulkanu w atlasie.
ukazuje się w prasie, radiu, telewizji i internecie. Dotyczy aktualnych wydarzeń, przekazuje informacje i kształtuje opinie, bo zawiera komentarz. Teksty publicystyczne to m.in. artykuł, reportaż i wywiad.
ma nakłonić odbiorcę do kupna produktu albo skorzystania z usługi. Odwołuje się do jego potrzeb i przyciąga uwagę oryginalnym hasłem, np. „Plecak Wędrowiec - zmieścisz w nim cały świat!”. Często pojawiają się w nim słowa: nowość, promocja, gratis, niższa cena, lepiej, taniej, więcej.
Wiersz: osoba mówiąca, budowa i brzmienie
Kto mówi w wierszu
W wierszu mówi : wyraża swoje uczucia, przeżycia, przemyślenia i poglądy. W opowiadaniu i powieści o wydarzeniach opowiada narrator.
to ten, do kogo podmiot liryczny kieruje swoje słowa. Może nim być osoba, ale też przedmiot, zjawisko albo pojęcie, np. „Kasztanie, czemu tak wcześnie spadasz z drzewa?”.
to uczucia i wrażenia osoby mówiącej. Rozpoznajemy go po słowach i obrazach, np. „ciepły wiatr” i „śmiech dzieci” budują radosny nastrój.
Budowa i brzmienie wiersza
- wers
- jedna linijka tekstu
- strofa
- kilka wersów, które tworzą odrębną całość
- refren
- powtarzająca się część tekstu, zwykle z kilku wersów, najczęściej w piosenkach
- rym
- podobnie lub jednakowo brzmiące końcowe części wyrazów, najczęściej na końcu wersów; w rymie dokładnym głoski są identyczne (kwiaty - kraty), w niedokładnym tylko podobne (sowa - droga)
- rytm
- regularne powtarzanie się elementów, np. tej samej liczby sylab w kolejnych wersach.
Epitet, porównanie, przenośnia, ożywienie i uosobienie
Te środki wyrazu łatwo pomylić, dlatego warto porównać, na czym polega każdy z nich.
| Środek | Na czym polega | Przykład |
|---|---|---|
| epitet | określa rzeczownik i uwydatnia jego cechę | złota jesień |
| porównanie | zestawia dwie rzeczy podobne pod jakimś względem, zwykle słowem jak, jakby, niby, niczym | szybki jak wiatr |
| przenośnia (metafora) | słowa zyskują dodatkowe znaczenie, nie rozumiemy ich dosłownie | las rąk (dużo podniesionych rąk) |
| ożywienie | przedmiot, pojęcie lub zjawisko dostaje cechy istot żywych | wiatr wyje za oknem |
| uosobienie | przedmiot, pojęcie lub zjawisko przyrody dostaje cechy ludzkie | drzewa plotkują o jesieni |
Środek wyrazu rozpoznajemy krok po kroku:
- słowo łączące (jak, jakby, niby, niczym)
- jeśli łączy dwie rzeczy, to porównanie
- samo określenie
- jeśli wyraz tylko mówi, jaki jest przedmiot, to epitet
- znaczenie niedosłowne
- jeśli słów nie da się zrozumieć dosłownie, to przenośnia; ożywienie i uosobienie są z nią związane.
Zapamiętaj
Gdy rzecz robi to, co robią istoty żywe, np. zwierzęta (biega, śpi, wyje), to ożywienie; gdy robi to, co potrafi tylko człowiek (mówi, pisze, plotkuje), to uosobienie.
Zdrobnienie, zgrubienie i pytanie retoryczne
Zdrobnienie i zgrubienie
Zdrobnienia wskazują na niewielkie rozmiary albo nadają wypowiedzi pieszczotliwy lub żartobliwy charakter, np. domek, rączka, słonko. Zgrubienia sygnalizują nadmierną wielkość przedmiotu, zjawiska lub osoby. Często są żartobliwe albo pogardliwe, np. psisko, kocisko, nosisko.
Zgrubienia mają często zakończenie -isko lub -ysko, a zdrobnienia - np. -ek, -ka albo -ko.
Pytanie retoryczne
Pytanie retoryczne to pytanie pozorne: nikt nie czeka na odpowiedź albo jest ona oczywista. Zadaje się je m.in. po to, żeby skłonić odbiorcę do refleksji, np. „Kto by nie chciał mieć wakacji przez cały rok?”.
Zwykłe pytanie naprawdę wymaga odpowiedzi, np. „Gdzie leży mój zeszyt?”.
W skrócie
- 01Autor pisze książkę, narrator opowiada w niej o wydarzeniach (jako ich uczestnik albo z boku), a bohater bierze w nich udział.
- 02Świat przedstawiony to czas, miejsce, bohaterowie i wydarzenia; akcja może mieć kilka wątków; w monologu mówi jedna osoba, w dialogu co najmniej dwie.
- 03Opowiadanie i nowela są krótkie, powieść dłuższa; nowela ma jeden wątek, punkt kulminacyjny i puentę; wpisy dziennika poprzedzają daty.
- 04Mit wyraża wierzenia o bogach i początkach świata, legenda dotyczy prawdziwych miejsc i postaci z historii, a baśń dzieje się w nieokreślonym czasie i miejscu.
- 05Tekst informacyjny podaje fakty bez opinii, publicystyczny komentuje aktualne wydarzenia, a reklamowy zachęca do kupna produktu lub usługi.
- 06W wierszu mówi podmiot liryczny, a w prozie narrator; wers to linijka, strofa to grupa wersów, rym dotyczy brzmienia końcówek, a rytm powtarzania się elementów.
- 07Epitet określa rzeczownik, porównanie łączy dwie rzeczy słowem jak, przenośni nie rozumiemy dosłownie; ożywienie nadaje cechy istot żywych, a uosobienie - ludzkie.
- 08Zdrobnienie wskazuje na coś małego lub miłego, zgrubienie na coś bardzo dużego; pytanie retoryczne nie wymaga odpowiedzi.
Pojęcia z fiszek
Podcast
Ładuję…
Quizy w tym zestawie
36 pytań w 4 etapach
Etap 1: Narrator, bohater, akcja
Etap 1 · 8 fiszek · 9 pytań
Etap 2: Gatunki prozy i opowieści
Etap 2 · 6 fiszek · 9 pytań
Etap 3: Teksty nieliterackie i wiersz
Etap 3 · 7 fiszek · 9 pytań
Etap 4: Środki wyrazu i rymy
Etap 4 · 7 fiszek · 9 pytań
Powtórka z całości
15 pytań ze wszystkich etapów, po ukończeniu etapów
Sprawdzian do druku
Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną
Sprawdzam sprawdzian…
Znasz kogoś z klasy, komu się przyda? Podziel się zestawem
Podobne zestawy
40 fiszek uczy się 12
uczy się 4
16 fiszek
20 fiszek uczy się 1
14 fiszek uczy się 1
40 fiszek uczy się 10
Wyszukiwarka
Szukasz czegoś innego?
Wpisz temat, dział albo tytuł podręcznika i znajdź gotowy zestaw.
