Polski
Herakles, Tezeusz, Dedal i Ikar, zdanie, ch i h - NOWE Słowa na start 5
Sprawdzony zestawZestaw do drugiej części rozdziału o mitach. Powtórzysz zdanie pojedyncze, podmiot i orzeczenie, wykres zdania i przecinek w zdaniu pojedynczym. Poznasz mity o Heraklesie, Tezeuszu i Ariadnie oraz Dedalu i Ikarze, związki frazeologiczne z mitologii, opowiadanie odtwórcze, podmiot szeregowy i domyślny oraz pisownię ch i h.
Zestaw do podręcznika
Rozdział 5, cz. 2. Mitologiczne krainy: Herakles, Tezeusz i Ariadna, Dedal i Ikar, frazeologizmy z mitologii, zdanie pojedyncze, podmiot, ch i h
NOWE Słowa na start! 5. Podręcznik (Nowa Era) - wszystkie rozdziały1.Orzeczenie
Główna część zdania, która nazywa czynność lub stan. Najczęściej jest czasownikiem w formie osobowej i odpowiada na pytania: co robi?, co się z nim dzieje? Np. w zdaniu „Zuzia rysuje” orzeczeniem jest rysuje.
2.Podmiot
Główna część zdania, która mówi, kto lub co wykonuje czynność albo ulega stanowi. Zwykle jest rzeczownikiem w mianowniku i odpowiada na pytania: kto?, co? Np. w zdaniu „Zuzia rysuje” podmiotem jest Zuzia.
3.Zdanie pojedyncze nierozwinięte i rozwinięte
Nierozwinięte ma tylko orzeczenie albo podmiot i orzeczenie, np. Pada. Ptaki śpiewają. W rozwiniętym są też określenia, np. Kolorowe ptaki śpiewają w ogrodzie. Podmiot z określeniami tworzy grupę podmiotu (kolorowe ptaki), a orzeczenie z określeniami - grupę orzeczenia (śpiewają w ogrodzie).
4.Wykres zdania
Pokazuje wszystkie części zdania i związki między nimi. Najpierw znajdujemy podmiot i orzeczenie i umieszczamy je najwyżej. Od nich prowadzimy strzałki do określeń, a przy strzałkach zapisujemy pytania, np. ptaki → (jakie?) kolorowe, śpiewają → (gdzie?) w ogrodzie. Określenia też mogą mieć swoje określenia.
5.Kiedy stawiamy przecinek w zdaniu pojedynczym?
Między wyrazami, które odpowiadają na to samo pytanie, np. Kupiłem (co?) chleb, masło, ser. Przed spójnikami: ale, a (w znaczeniu przeciwstawnym), lecz, więc, czyli, np. Pies był mały, ale odważny.
6.Kiedy nie stawiamy przecinka w zdaniu pojedynczym?
Między wyrazami, które odpowiadają na różne pytania, np. moja (czyja?) ulubiona (jaka?) piosenka, oraz przed spójnikami: i, a (w znaczeniu „i”), oraz, lub, albo, ani, czy. Gdy spójnik się powtarza, przecinek stawiamy przed drugim i kolejnym, np. Zabrał i parasol, i kalosze.
7.Przecinek przy wołaczu i okrzykach
Wołacz oddzielamy przecinkiem od reszty zdania - na początku, w środku i na końcu zdania, np. Babciu, opowiedz mi bajkę. Opowiedz mi, babciu, bajkę. Opowiedz mi bajkę, babciu. Przecinek stawiamy też po okrzykach, np. ach, halo, hej, oj: Oj, zgubiłem klucz.
8.Herosi
Inaczej półbogowie: bohaterowie mitów o niezwykłych cechach, np. nadludzkiej sile. W przeciwieństwie do bogów z Olimpu mogli jednak umrzeć. Herosami byli m.in. Herakles i Tezeusz.
9.Mit o Heraklesie
Herakles, syn Zeusa i królowej Alkmeny, był herosem o ogromnej sile. Hera prześladowała go przez całe życie. W napadzie szaleństwa zabił żonę i dzieci, więc za karę wykonał 12 prac dla króla Eurysteusa, np. zabił lwa z Nemei i hydrę lernejską.
10.Stajnia Augiasza
Związek frazeologiczny z mitu o Heraklesie. Jedną z jego prac było oczyszczenie w jeden dzień ogromnej, zaniedbanej stajni króla Augiasza - Herakles przepuścił przez nią rzekę. Dziś stajnia Augiasza to miejsce bardzo brudne i zaniedbane, w którym panuje wielki nieład.
11.Opowiadanie odtwórcze
Opowiadanie, które odtwarza wydarzenia rzeczywiste albo przedstawione w utworze literackim, filmie lub spektaklu teatralnym. Wydarzenia przedstawiamy chronologicznie, czyli w takiej kolejności, w jakiej następowały. W opowiadaniu twórczym wydarzenia wymyślamy sami.
12.Jak napisać opowiadanie odtwórcze?
Przygotuj ramowy plan wydarzeń. We wstępie podaj czas i miejsce wydarzeń oraz bohatera. W rozwinięciu przedstaw przebieg wydarzeń po kolei - możesz dodać dialog. Potem napisz zakończenie. Nadaj opowiadaniu tytuł, a każdy akapit zaczynaj od wcięcia. Kolejność pokazują słowa, np. najpierw, potem, w końcu.
13.Mit o Tezeuszu i Ariadnie
Tezeusz, odważny heros z Aten, przybył na Kretę, aby zabić Minotaura - potwora o ludzkim tułowiu i głowie byka. Ariadna, córka króla Minosa, dała mu kłębek nici. Tezeusz zabił potwora i dzięki nici wydostał się z labiryntu. Potem porzucił Ariadnę na wyspie.
14.Nić Ariadny
Związek frazeologiczny oznaczający sposób wybrnięcia z zawiłej sytuacji. Pochodzi z mitu o Tezeuszu, który dzięki nici od Ariadny znalazł wyjście z labiryntu.
15.Jabłko niezgody
Przyczyna konfliktu, powód kłótni. Związek pochodzi od jabłka z napisem „dla najpiękniejszej”, o które kłóciły się boginie Hera, Atena i Afrodyta.
16.Koń trojański
Niebezpieczny podarunek, zdobycz przynosząca zgubę. Związek pochodzi od drewnianego konia, w którym ukryli się greccy wojownicy. Trojanie sami wprowadzili go do miasta, co stało się przyczyną ich klęski.
17.Paniczny strach
Nagły napad lęku, wielki, nieopanowany strach. Związek pochodzi od bożka Pana, który wzbudzał lęk w ludziach i zwierzętach nagłymi, przeraźliwymi krzykami.
18.Pięta Achillesa
Czyjaś słaba strona. Matka zanurzyła małego Achillesa w rzece Styks, która miała magiczną moc, i trzymała go przy tym za piętę. Dlatego pięta była jedynym miejscem na jego ciele, które nie było odporne na ciosy.
19.Być w objęciach Morfeusza
Być we śnie, śnić. Związek pochodzi od Morfeusza - bożka, który zsyłał ludziom marzenia senne.
20.Mit o Dedalu i Ikarze
Dedal, zdolny wynalazca, który zbudował labirynt, mieszkał z synem Ikarem na Krecie. Król Minos nie pozwalał mu opuścić wyspy, więc Dedal zrobił skrzydła z piór przyklejonych woskiem. Ikar wzleciał za wysoko, słońce roztopiło wosk i chłopiec spadł. Mit przestrzega przed nieposłuszeństwem i lekkomyślnością.
21.Podmiot szeregowy
Podmiot złożony z kilku wyrazów. Występuje, gdy czynność wyrażona przez orzeczenie ma więcej niż jednego wykonawcę, np. Kasia, Tomek i Ola pojechali nad jezioro.
22.Podmiot domyślny
Podmiot, który nie jest wyrażony wprost. Domyślamy się go z formy orzeczenia, np. Czytaliśmy komiks (kto? - my), albo z treści poprzedniego zdania, np. Pies szczekał. Potem zasnął (kto? - pies).
23.Pisownia ch
Ch piszemy: gdy wymienia się na sz, np. ucho - uszko, suchy - suszyć; na końcu wyrazu, np. brzuch, mech (wyjątek: druh); po literze s, np. schody, schronisko; w większości wyrazów, w których ch na nic się nie wymienia, np. chmura, chory.
24.Pisownia h
H piszemy, gdy wymienia się na g, ż lub z - dotyczy to tylko kilku wyrazów, np. druh - drużyna, wahadło - waga. W większości wyrazów, w których h na nic się nie wymienia, np. hamak, hokej, pisownię trzeba zapamiętać.
Notatka
Zdanie pojedyncze i wykres zdania
Główne części zdania
- nazywa czynność lub stan; najczęściej jest czasownikiem w formie osobowej i odpowiada na pytania: co robi?, co się z nim dzieje?;
- mówi, kto lub co wykonuje czynność albo ulega stanowi; zwykle jest rzeczownikiem w mianowniku i odpowiada na pytania: kto?, co?.
Najłatwiej zacząć od orzeczenia. Potem pytamy, kto albo co wykonuje tę czynność - to podmiot.
Zdania nierozwinięte i rozwinięte
Zdanie pojedyncze nierozwinięte ma tylko orzeczenie albo podmiot i orzeczenie, np. Świta. Pociąg odjeżdża. W zdaniu pojedynczym rozwiniętym są też określenia, np. Pusty pociąg powoli odjeżdża z peronu. Podmiot z określeniami tworzy grupę podmiotu (pusty pociąg), a orzeczenie z określeniami - grupę orzeczenia (powoli odjeżdża z peronu).
Wykres zdania
Wykres zdania pokazuje wszystkie części zdania i związki między nimi. Podmiot i orzeczenie zapisujemy najwyżej. Od nich prowadzimy strzałki do określeń, a przy strzałkach piszemy pytania. Określenia też mogą mieć własne określenia.
W zdaniu „Mała wiewiórka szybko wspięła się na wysoki dąb.” od podmiotu prowadzi pytanie jaka?, a od orzeczenia pytania jak? i dokąd?. Wyraz wysoki określa wyraz dąb.
Przecinek w zdaniu pojedynczym
Przecinek porządkuje zdanie i pomaga uniknąć nieporozumień. Zasady zebrano w tabeli:
| Sytuacja | Przecinek | Przykład |
|---|---|---|
| wyrazy odpowiadające na to samo pytanie | stawiamy | spakowałem (co?) latarkę, mapę, kompas |
| wyrazy odpowiadające na różne pytania | nie stawiamy | nasz (czyj?) stary (jaki?) samochód |
| przed: ale, a (przeciwstawne), lecz, więc, czyli | stawiamy | pojedziemy pociągiem, a nie autobusem |
| przed: i, a (= i), oraz, lub, albo, ani, czy | nie stawiamy | zabierz sweter lub kurtkę |
| spójnik powtórzony | przed drugim i kolejnym | rosną i maliny, i porzeczki, i agrest |
| wołacz (na początku, w środku i na końcu zdania) i okrzyki: ach, halo, hej, oj | oddzielamy przecinkiem | Michale, otwórz okno. Otwórz, Michale, okno. Otwórz okno, Michale. Ach, ale ulewa! |
Przed pierwszym wystąpieniem powtórzonego spójnika przecinka nie stawiamy.
Ważne
Sprawdź znaczenie spójnika a. Gdy da się go zastąpić spójnikiem i (np. między Krakowem a Warszawą), przecinka nie ma. Gdy a przeciwstawia (np. idziemy do kina, a nie do teatru), stawiamy przecinek.
Mit o Heraklesie i stajnia Augiasza
, czyli półbogowie, mieli niezwykłe cechy, np. nadludzką siłę. W przeciwieństwie do bogów z Olimpu mogli jednak umrzeć. Do herosów należeli m.in. Herakles i Tezeusz.
Herakles (u Rzymian Herkules) był synem Zeusa i królowej Alkmeny. Hera nienawidziła go i prześladowała przez całe życie. Już jako niemowlę udusił dwa węże, które na niego nasłała. Był ogromnie silny, ale nie lubił książek.
W napadzie szaleństwa zabił żonę i dzieci. Za tę zbrodnię musiał odpokutować. Wyrocznia delficka kazała mu służyć królowi Eurysteusowi i wykonać dwanaście prac. Tchórzliwy król wymyślał zadania, które miały herosa zgubić.
Wśród prac Heraklesa były m.in.:
- zabicie lwa z Nemei i hydry lernejskiej;
- schwytanie łani ceryntyjskiej i dzika z okolic Erymantu;
- wytępienie ptaków żywiących się ludzkim mięsem;
- porwanie z Hadesu psa Cerbera;
- oczyszczenie w jeden dzień stajni króla Augiasza - Herakles skierował przez nią rzekę.
Od tej pracy pochodzi związek frazeologiczny . Oznacza miejsce bardzo brudne i zaniedbane, w którym panuje wielki nieład, np. Po zabawie urodzinowej pokój wyglądał jak stajnia Augiasza.
Jak napisać opowiadanie odtwórcze
opowiada o tym, co naprawdę się wydarzyło, albo o tym, co zdarzyło się w książce, filmie lub spektaklu teatralnym. W opowiadaniu twórczym wydarzenia wymyślamy sami.
Wydarzenia przedstawiamy chronologicznie, czyli w takiej kolejności, w jakiej następowały. Pomaga w tym ramowy plan wydarzeń, który przygotowujemy przed pisaniem.
Opowiadanie ma tytuł i trzy części:
- wstęp
- podajemy czas i miejsce wydarzeń oraz bohatera
- rozwinięcie
- przedstawiamy przebieg wydarzeń po kolei; możemy dodać dialog
- zakończenie
- opisujemy, jak skończyła się historia.
Każdy akapit zaczynamy od wcięcia. Kolejność wydarzeń pokazują wyrazy określające czas, np. pewnego dnia, następnie, nagle, gdy tylko, niespodziewanie.
W dialogu każdą wypowiedź postaci zaczynamy od nowej linii i od myślnika.
Mity kreteńskie: Tezeusz i Ariadna, Dedal i Ikar
Tezeusz i Ariadna
Na Krecie rządził król Minos. Potwór Minotaur o ludzkim tułowiu i głowie byka mieszkał w labiryncie - ogromnym gmachu, który zbudował dla niego Dedal. Żywił się ludzkim mięsem, a kto wszedł do labiryntu, nie umiał znaleźć wyjścia.
Odważny heros Tezeusz przybył z Aten, aby zabić potwora. Zakochała się w nim Ariadna, córka Minosa. Dała mu kłębek nici. Tezeusz zabił Minotaura i dzięki nici wydostał się z labiryntu. Potem jednak porzucił Ariadnę na wyspie, gdy spała. Mit nie wyjaśnia, dlaczego tak zrobił.
Z tego mitu pochodzi związek - sposób wybrnięcia z zawiłej sytuacji, np. Spis treści był moją nicią Ariadny w grubej encyklopedii.
Dedal i Ikar
Dedal był zdolnym wynalazcą, rzeźbiarzem i budowniczym. Mieszkał z synem Ikarem na Krecie, ale król Minos nie pozwalał mu opuścić wyspy.
Dedal zrobił skrzydła z piór przyklejonych woskiem. Ostrzegł syna, by nie leciał za nisko, bo wilgoć morza zmoczy pióra, ani za wysoko, bo słońce roztopi wosk. Ikar nie posłuchał ojca: poleciał ku słońcu, wosk się roztopił i chłopiec spadł i zginął. Mit przestrzega przed nieposłuszeństwem i lekkomyślnością. Wyraża też marzenie ludzi o lataniu.
Mitologia na językach - związki frazeologiczne z mitów
Wiele związków frazeologicznych nawiązuje do mitów o bogach, herosach i potworach. Gdy znamy mit, łatwiej zrozumiemy sens związku.
| Związek | Znaczenie | Skąd pochodzi |
|---|---|---|
| jabłko niezgody | przyczyna konfliktu, powód kłótni | jabłko „dla najpiękniejszej”, o które kłóciły się Hera, Atena i Afrodyta |
| koń trojański | niebezpieczny podarunek, zdobycz przynosząca zgubę | drewniany koń z ukrytymi greckimi wojownikami, wprowadzony do Troi |
| paniczny strach | nagły, wielki, nieopanowany strach | przeraźliwe krzyki bożka Pana |
| pięta Achillesa | czyjaś słaba strona | matka trzymała Achillesa za piętę, zanurzając go w Styksie |
| w objęciach Morfeusza (być) | być we śnie, śnić | Morfeusz zsyłał ludziom marzenia senne |
Te związki mają stałe, przenośne znaczenie. Nie używamy ich w sensie dosłownym, np. o prawdziwym jabłku czy koniu.
Przykład
Ostatni kawałek tortu stał się jabłkiem niezgody między braćmi. Rzuty karne to naszego bramkarza.
Podmiot szeregowy i podmiot domyślny
Podmiot szeregowy
Czasem czynność ma więcej niż jednego wykonawcę. Wtedy podmiot składa się z kilku wyrazów - to podmiot szeregowy, np. Lis, borsuk i jeż mieszkają w tym lesie. Wyrazy podmiotu szeregowego łączymy przecinkami albo spójnikiem, np. i.
Uwaga na wyraz z przyimkiem z. W zdaniu „Marek z kolegą grał w szachy.” podmiotem jest tylko Marek, bo orzeczenie grał ma liczbę pojedynczą.
Podmiot domyślny
Podmiot domyślny nie jest wyrażony wprost. Domyślamy się go na dwa sposoby:
- z formy orzeczenia, czyli z zakończenia czasownika, np. Zbieramy kasztany. (kto? - my), Umyłeś ręce? (kto? - ty), Zbudujecie szałas. (kto? - wy);
- z treści poprzedniego zdania, np. Babcia upiekła sernik. Potem poczęstowała nim sąsiadów. (kto? - babcia).
Podmiot domyślny pomaga uniknąć powtarzania tego samego wyrazu w kolejnych zdaniach.
Pisownia wyrazów z ch i h
Ch piszemy:
- gdy wymienia się na sz, np. kożuch - kożuszek, cichy - ciszej;
- na końcu wyrazu, np. dach, łańcuch (wyjątek: druh);
- po literze s, np. schylać się, schudnąć;
- w większości wyrazów, w których na nic się nie wymienia, np. chleb, chomik.
H piszemy:
- gdy wymienia się na g, ż lub z - dotyczy to tylko kilku wyrazów, np. druhna - drużyna;
- w większości wyrazów, w których na nic się nie wymienia, np. humor, hejnał, huśtawka.
Najpierw szukamy wymiany w innej formie albo w wyrazie pokrewnym. Potem sprawdzamy, czy ch stoi na końcu wyrazu albo po literze s. Gdy żadna reguła nie pasuje, pisownię wyrazu trzeba zapamiętać albo sprawdzić w słowniku ortograficznym.
Zapamiętaj
Wyjątkiem od reguły o końcu wyrazu jest druh: piszemy h, bo wymienia się na ż (drużyna).
W skrócie
- 01Zdanie nierozwinięte ma tylko orzeczenie albo podmiot i orzeczenie, a rozwinięte ma też określenia; na wykresie prowadzą do nich strzałki z pytaniami.
- 02W zdaniu pojedynczym przecinek stoi między wyrazami odpowiadającymi na to samo pytanie, przed ale, a (przeciwstawnym), lecz, więc, czyli; wołacz i okrzyk oddzielamy przecinkiem.
- 03Heros Herakles, syn Zeusa, za zabicie rodziny w szaleństwie wykonał 12 prac dla Eurysteusa; stąd stajnia Augiasza, czyli miejsce brudne i zaniedbane.
- 04Opowiadanie odtwórcze przedstawia prawdziwe albo znane z utworu wydarzenia w kolejności chronologicznej: tytuł, wstęp, rozwinięcie i zakończenie.
- 05Tezeusz dzięki nici Ariadny wyszedł z labiryntu po zabiciu Minotaura, a Ikar zginął, bo nie posłuchał rad ojca, Dedala.
- 06Związki z mitologii, np. jabłko niezgody czy pięta Achillesa, mają przenośne znaczenia, które łatwiej zrozumieć, gdy zna się mit.
- 07Podmiot szeregowy nazywa kilku wykonawców tej samej czynności, a podmiotu domyślnego nie ma w zdaniu - wskazuje go forma orzeczenia albo poprzednie zdanie.
- 08Ch piszemy, gdy wymienia się na sz, na końcu wyrazu i po s; h - gdy wymienia się na g, ż lub z; wyrazy bez wymiany trzeba zapamiętać.
Pojęcia z fiszek
Podcast
Ładuję…
Quizy w tym zestawie
42 pytań w 5 etapach
Etap 1: Zdanie pojedyncze
Etap 1 · 5 fiszek · 8 pytań
Etap 2: Przecinek w zdaniu
Etap 2 · 2 fiszki · 8 pytań
Etap 3: Herakles, opowiadanie, Tezeusz
Etap 3 · 7 fiszek · 10 pytań
Etap 4: Frazeologizmy, Dedal i Ikar
Etap 4 · 6 fiszek · 8 pytań
Etap 5: Rodzaje podmiotu, ch i h
Etap 5 · 4 fiszki · 8 pytań
Powtórka z całości
15 pytań ze wszystkich etapów, po ukończeniu etapów
Sprawdzian do druku
Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną
Sprawdzam sprawdzian…
Znasz kogoś z klasy, komu się przyda? Podziel się zestawem
Podobne zestawy
40 fiszek uczy się 12
uczy się 4
16 fiszek
20 fiszek uczy się 1
14 fiszek uczy się 1
40 fiszek uczy się 10
Wyszukiwarka
Szukasz czegoś innego?
Wpisz temat, dział albo tytuł podręcznika i znajdź gotowy zestaw.
