Polski
Mity: powstanie świata, bogowie, Demeter, Syzyf - NOWE Słowa na start 5
Sprawdzony zestawZestaw do pierwszej części rozdziału o mitach. Dowiesz się, czym są pytanie retoryczne, mit i mitologia, poznasz mit o powstaniu świata, bogów olimpijskich i ich atrybuty oraz mity o Demeter i Persefonie i o Syzyfie. Nauczysz się, czym jest związek frazeologiczny i jak korzystać ze słownika frazeologicznego.
Zestaw do podręcznika
Rozdział 5, cz. 1. Mitologiczne krainy: mit, mitologia, bogowie olimpijscy, Demeter i Persefona, Syzyf, związki frazeologiczne
NOWE Słowa na start! 5. Podręcznik (Nowa Era) - wszystkie rozdziały1.Pytanie retoryczne
Pytanie pozorne, na które nie oczekuje się odpowiedzi albo odpowiedź jest oczywista. Zadaje się je m.in. po to, aby skłonić odbiorcę do refleksji, przemyśleń. Np. Kto z nas nie lubi wakacji?
2.Mit
Fantastyczna opowieść o bardzo odległej przeszłości, która wyraża wierzenia i doświadczenia danej społeczności, np. Greków. Mity opowiadają m.in. o powstaniu świata, o bogach i bohaterach oraz o pochodzeniu zjawisk przyrody. Najpierw przekazywano je ustnie, dlatego jeden mit często ma kilka wersji.
3.Mitologia
Zbiór mitów jednego ludu, np. mitologia grecka, rzymska, słowiańska albo egipska. Na kulturę europejską najbardziej wpłynęły mitologia grecka i wzorująca się na niej mitologia rzymska.
4.Mit o powstaniu świata
Grecki mit o początkach świata i bogów. Na początku był Chaos - ogromna pustka bez kształtów, początku i końca. Pierwszymi bóstwami byli Uranos (Niebo) i Gaja (Ziemia). Ich dziećmi byli tytani, jednoocy cyklopi i sturęcy hekatonchejrowie. Najmłodszy z tytanów, Kronos, strącił Uranosa z tronu.
5.Zeus
Władca bogów i ludzi, syn Kronosa i Rei. Kronos połykał swoje dzieci, bo bał się, że jeden z synów odbierze mu władzę. Rea ocaliła Zeusa: mężowi dała do połknięcia kamień w zawiniątku. Za sprawą dorosłego Zeusa Kronos wyrzucił z siebie połknięte rodzeństwo.
6.Bogowie olimpijscy
Według Greków bogowie mieszkali na górze Olimp i każdy opiekował się inną dziedziną życia. Byli wszechmocni i nieśmiertelni, ale mieli wady, popełniali błędy i ulegali uczuciom - jak ludzie. Grecy modlili się do nich i składali im ofiary.
7.Atrybut
Charakterystyczny przedmiot, zwierzę albo roślina, po których rozpoznajemy boga na obrazie albo w rzeźbie, np. lira Apollina, sowa Ateny, róża Afrodyty. Atrybutem nie jest cecha charakteru.
8.Hera
Królowa niebios, opiekunka małżeństw i kobiet, żona Zeusa. Była zazdrosna i mściwa. Jej atrybuty to owoc granatu i paw.
9.Posejdon
Władca mórz, opiekun rybaków i żeglarzy, brat Zeusa. Był porywczy i groźny, zazdrościł Zeusowi władzy. Na wrogów zsyłał morskie potwory.
10.Hermes
Skrzydlaty posłaniec bogów, bóg podróżnych, kupców i złodziei. Jego atrybuty to sandały ze skrzydłami, dzięki którym szybko się przemieszczał, i laska, która godziła skłóconych.
11.Atena
Bogini mądrości i wojny, ulubiona córka Zeusa - urodziła się z jego głowy. Pomagała bohaterom w niebezpiecznych wyprawach. Jej atrybuty to tarcza i sowa.
12.Apollo
Bóg sztuki, zwłaszcza poezji i muzyki, najpiękniejszy z bogów, syn Zeusa i Leto. Jego atrybutem jest lira. Jego siostrą bliźniaczką była Artemida.
13.Artemida
Bogini łowów, władczyni lasów i zwierząt. Była córką Zeusa i Leto. Jej bratem bliźniakiem był Apollo, bóg sztuki, zwłaszcza poezji i muzyki.
14.Afrodyta
Bogini miłości. Według mitu narodziła się z morskiej piany u wybrzeży Cypru. Jej atrybuty to róża i jabłko. Jej mężem był Hefajstos.
15.Hefajstos
Bóg ognia i kowali, syn Zeusa i Hery. Miał kuźnię we wnętrzu wulkanu Etna. Jego żoną była Afrodyta, bogini miłości.
16.Ares
Bóg wojny, odwagi i męstwa, syn Zeusa i Hery. Uwielbiał wywoływać konflikty i siać zniszczenie.
17.Hades
Groźny władca krainy umarłych, brat Zeusa. Tak samo nazywa się jego podziemna kraina, której wejścia strzeże trójgłowy pies Cerber. W dopełniaczu o bogu mówimy: (kogo?) Hadesa, np. pałac Hadesa, a o krainie: (czego?) Hadesu, np. mroki Hadesu.
18.Demeter
Bogini urodzaju i przyrody, siostra Zeusa. Jej córką była Persefona. Gdy w rozpaczy po stracie córki przestała dbać o ziemię, zboża nie rosły, a ludzie głodowali.
19.Hestia
Bogini ogniska domowego, siostra Zeusa. Była jednym z dzieci Kronosa i Rei, które ojciec połknął zaraz po narodzinach i wyrzucił z siebie dopiero za sprawą dorosłego Zeusa.
20.Mit o Demeter i Persefonie
Hades porwał do podziemia Persefonę, córkę Demeter, gdy mimo zakazu matki zerwała na łące kwiat. Demeter długo szukała córki i okryła ziemię żałobą. W końcu Zeus kazał Hadesowi oddać Persefonę matce. Mit pokazuje wielką miłość matki do córki.
21.Jak mit o Demeter i Persefonie wyjaśnia pory roku?
Przed powrotem do matki Persefona zjadła kilka ziarenek granatu od Hadesa. Dlatego co roku na trzy miesiące wraca do męża w podziemiu. Wtedy smutna Demeter opuszcza pola i nastaje zima. Gdy Persefona wraca do matki, Demeter się cieszy, a świat kwitnie - przychodzi wiosna.
22.Mit o Syzyfie
Syzyf, król Koryntu, był ulubieńcem bogów, ale był gadatliwy i pyszałkowaty. Zdradził tajemnicę Zeusa, uwięził Tanatosa, boga śmierci, i podstępem wrócił z podziemia na ziemię. Za karę w Hadesie bez końca wtacza na górę głaz. Mit przestrzega przed pychą i oszukiwaniem bogów.
23.Syzyfowa praca
Związek frazeologiczny z mitu o Syzyfie. Oznacza ciężką pracę, która nie przynosi efektów i ciągle trzeba ją zaczynać od nowa. Np. grabienie liści, gdy wiatr wciąż strąca z drzew nowe, to syzyfowa praca.
24.Związek frazeologiczny
Inaczej frazeologizm. Utrwalone w języku połączenie wyrazów o stałym, przenośnym znaczeniu, które nie wynika ze znaczeń tworzących go słów. Np. trzymać język za zębami znaczy: nie zdradzać tajemnicy. Wiele związków frazeologicznych odwołuje się do mitologii.
25.Słownik frazeologiczny
Słownik, który objaśnia związki frazeologiczne, także przysłowia i powiedzenia. Pomaga sprawdzić, czy dobrze rozumiemy związek i czy poprawnie go używamy. Hasła są ułożone alfabetycznie. Hasłem jest wyraz ze związku, zwykle rzeczownik, czasownik lub przymiotnik.
26.Budowa hasła w słowniku frazeologicznym
Na początku stoi wyraz hasłowy, np. RĘKA. Pod nim są ponumerowane związki frazeologiczne z tym wyrazem, np. mieć złote ręce. Przy każdym związku jest objaśnienie znaczenia, np. «umieć zręcznie wykonywać prace», przykład użycia w zdaniu i źródło cytatu.
Notatka
Pytanie retoryczne
to pytanie pozorne. Mówiący nie czeka na odpowiedź albo odpowiedź jest oczywista.
Zadaje się je m.in. po to, aby skłonić odbiorcę do refleksji, czyli do przemyśleń.
Zwykłe pytanie zadajemy, bo chcemy się czegoś dowiedzieć, np. „O której wraca tata?”. Po pytaniu retorycznym nikt nie czeka na odpowiedź, np. „Czy można nie kochać swojego psa?”.
Oba rodzaje pytań kończymy znakiem zapytania. Różnią się celem, a nie zapisem.
Pytania retoryczne często pojawiają się w wierszach. W wierszu Wisławy Szymborskiej „Atlantyda” podmiot liryczny pyta o legendarną krainę, ale na jego pytania nie ma odpowiedzi.
Mit i mitologia
to opowieść fantastyczna o bardzo odległej przeszłości. Wyraża wierzenia, wyobrażenia i doświadczenia danej społeczności, np. Greków, Rzymian, Słowian albo Egipcjan.
Mity opowiadają m.in. o:
- powstaniu świata i człowieka;
- życiu i czynach bogów oraz bohaterów;
- walce dobra ze złem;
- pochodzeniu zjawisk przyrody, takich jak burza, tęcza czy wiatr;
- źródłach zwyczajów i zachowań, np. obchodzenia urodzin.
Mity długo przekazywano sobie ustnie, z pokolenia na pokolenie. Dopiero z czasem zapisywali je różni autorzy. Dlatego jeden mit często ma kilka wersji.
to zbiór mitów jednego ludu, np. mitologia grecka, rzymska, słowiańska albo egipska. Na kulturę europejską wpłynęły zwłaszcza mitologia grecka i wzorująca się na niej mitologia rzymska.
Nie myl tych pojęć: mit to jedna opowieść, a mitologia to cały zbiór takich opowieści.
Mit o powstaniu świata
Od Chaosu do tytanów
Na początku był Chaos - ogromna pustka, otchłań bez kształtów, początku i końca. Dziś słowem „chaos” nazywamy też nieporządek i zamieszanie.
Pierwszymi bóstwami byli Uranos (Niebo) i Gaja (Ziemia). Mieli trzy grupy dzieci: tytanów, cyklopów z jednym okiem na środku czoła i hekatonchejrów o stu rękach. Uranos brzydził się synami i zrzucił cyklopów do Tartaru, najmroczniejszego miejsca pod ziemią. Gaja namówiła tytanów do buntu. Poprowadził go Kronos, najmłodszy z tytanów, i odebrał ojcu władzę.
Kronos, Rea i Zeus
Kronos poślubił Reę. Bał się przepowiedni, że straci tron przez jednego z synów. Dlatego połykał każde dziecko zaraz po narodzinach.
Rea urodziła Zeusa i podsunęła mężowi kamień w zawiniątku. Małego Zeusa karmiła mlekiem koza Amaltea. Gdy Zeus dorósł, za jego sprawą Kronos wypił napój, po którym wyrzucił z siebie połknięte dzieci.
Rodzeństwem Zeusa, które wyrzucił z siebie Kronos, byli , , Hera, i . Później Zeus został władcą bogów i ludzi.
Bogowie olimpijscy i ich atrybuty
Grecy wierzyli, że bogowie mieszkają na górze Olimp, dlatego nazywamy ich bogami olimpijskimi. Każdy z nich opiekował się inną dziedziną życia. Ludzie darzyli ich szacunkiem, modlili się do nich i składali im ofiary.
Bogowie byli wszechmocni i nieśmiertelni. Mieli jednak wady, popełniali błędy i ulegali uczuciom - zupełnie jak ludzie.
to charakterystyczny przedmiot, zwierzę albo roślina, po których rozpoznajemy boga. Jest jego znakiem rozpoznawczym na obrazie albo w rzeźbie. Atrybutem nie jest cecha charakteru: mściwość Hery atrybutem nie jest.
W tabeli są bogowie, których atrybuty trzeba znać:
| Bóstwo | Kim jest | Atrybut |
|---|---|---|
| Hera | królowa niebios, opiekunka małżeństw i kobiet | owoc granatu, paw |
| Hermes | posłaniec bogów, bóg podróżnych, kupców i złodziei | sandały ze skrzydłami, laska |
| Atena | bogini mądrości i wojny | tarcza, sowa |
| Apollo | bóg sztuki, zwłaszcza poezji i muzyki | lira |
| Afrodyta | bogini miłości | róża, jabłko |
Inni bogowie i ich pokrewieństwa
Wielu bogów łączyło pokrewieństwo. Zeus i Hera byli małżeństwem, a Zeus miał rodzeństwo i wiele dzieci.
- Zeus
- władca bogów i ludzi, kochliwy i porywczy
- Posejdon
- brat Zeusa, władca mórz, opiekun rybaków i żeglarzy; zazdrościł Zeusowi władzy i zsyłał na wrogów morskie potwory
- Hades
- brat Zeusa, groźny władca krainy umarłych; wejścia do niej strzegł trójgłowy pies Cerber
- Demeter
- siostra Zeusa, bogini urodzaju i przyrody
- Hestia
- siostra Zeusa, bogini ogniska domowego
- Ares
- syn Zeusa i Hery, bóg wojny, odwagi i męstwa; lubił wywoływać konflikty
- Hefajstos
- syn Zeusa i Hery, bóg ognia i kowali, mąż ; miał kuźnię we wnętrzu wulkanu Etna
- Artemida
- córka Zeusa i Leto, siostra bliźniaczka , bogini łowów, władczyni lasów i zwierząt.
Dwie boginie przyszły na świat w niezwykły sposób. Atena urodziła się z głowy Zeusa. Afrodyta według mitu narodziła się z morskiej piany u wybrzeży Cypru.
Mit o Demeter i Persefonie
Opowieść o Demeter i jej córce pokazuje miłość matki do dziecka i wyjaśnia, skąd się biorą pory roku.
Demeter była boginią urodzaju i przyrody. Jej córką była Persefona, zwana też Korą. Matka zabroniła jej zrywać narcyzy - kwiatów poświęconych bóstwom podziemnym. Persefona bawiła się z nimfami na łące i mimo zakazu zerwała cudowny, pachnący kwiat. Wtedy rozstąpiła się ziemia, a Hades uprowadził dziewczynę do podziemia.
Demeter długo szukała córki. W rozpaczy przestała dbać o ziemię: zboża nie rosły, zwierzęta nie miały paszy, a ludzie głodowali. W końcu nakazał bratu oddać Persefonę.
Przy rozstaniu Hades dał jej jabłko granatu. Persefona zjadła kilka ziarnek i przez to związała się z podziemiem. Gdy co roku na trzy miesiące odchodzi do męża, smutna Demeter opuszcza pola i nastaje zima. Gdy córka wraca, matka się cieszy, a świat kwitnie - przychodzi wiosna.
Zapamiętaj
Hades w dopełniaczu: o bogu (kogo?) Hadesa, np. wóz Hadesa; o krainie (czego?) Hadesu, np. Tartar to najmroczniejsza część Hadesu.
Mit o Syzyfie i syzyfowa praca
Syzyf był królem bogatego Koryntu, miasta portowego w Grecji. Był człowiekiem, ale bogowie go lubili i zapraszali na uczty na Olimp. Tam częstował się ambrozją i nektarem - pokarmem i napojem bogów.
Syzyf był jednak gadatliwy i pyszałkowaty. Chwalił się przyjaźnią z bogami i plotkował o nich. Gdy zdradził ważną tajemnicę Zeusa, stracił łaskę bogów i musiał umrzeć.
Syzyf próbował też oszukać śmierć. Uwięził Tanatosa, boga śmierci, i przez pewien czas ludzie nie umierali, aż bogowie uwolnili Tanatosa. Kazał też żonie nie wyprawiać mu pogrzebu, a w podziemiu skarżył się na nią i uprosił, by pozwolono mu wrócić na ziemię.
Za karę Syzyf w Hadesie przez całą wieczność toczy pod górę ogromny kamień. Kamień wymyka mu się tuż przed szczytem, więc praca zaczyna się od nowa. Mit przestrzega przed pychą i oszukiwaniem bogów.
Od tej kary pochodzi . Oznacza ciężką pracę, która nie przynosi efektów i ciągle trzeba ją zaczynać od nowa.
Przykład
Odśnieżanie chodnika podczas śnieżycy, gdy po chwili znów leży śnieg, to syzyfowa praca.
Związek frazeologiczny i słownik frazeologiczny
Związek frazeologiczny
Związek frazeologiczny, inaczej frazeologizm, to utrwalone w języku połączenie wyrazów. Ma stałe, przenośne znaczenie, które nie wynika ze znaczeń tworzących go słów. Wiele frazeologizmów odwołuje się do mitologii, np. syzyfowa praca.
Aby rozpoznać frazeologizm, sprawdź, czy słowa razem znaczą coś innego niż każde z osobna. Obiecywać gruszki na wierzbie to obiecywać coś, czego nie da się spełnić. Zerwać gruszkę z drzewa to zwykłe połączenie o znaczeniu dosłownym.
Ważne
Frazeologizmu nie rozumiemy dosłownie: kto ma węża w kieszeni, nie nosi zwierzęcia, tylko jest skąpy.
Słownik frazeologiczny
Słownik frazeologiczny wyjaśnia znaczenie związków frazeologicznych, a także przysłów i powiedzeń. Dzięki niemu upewnimy się, czy dobrze rozumiemy dany związek i czy używamy go poprawnie. Hasła są ułożone alfabetycznie. Hasłem jest wyraz ze związku, zwykle rzeczownik, czasownik lub przymiotnik.
Hasło ma stałą budowę:
- wyraz hasłowy, np. WĄŻ;
- ponumerowane związki frazeologiczne z tym wyrazem;
- objaśnienie znaczenia w cudzysłowie « »;
- przykład użycia w zdaniu i źródło cytatu.
W skrócie
- 01Pytanie retoryczne jest pozorne: nie czeka się na odpowiedź albo jest ona oczywista, a pytanie ma skłonić odbiorcę do przemyśleń.
- 02Mit to fantastyczna opowieść o odległej przeszłości, najpierw przekazywana ustnie, a mitologia to zbiór mitów jednego ludu.
- 03Na początku był Chaos, potem Uranos i Gaja; ich syn Kronos odebrał ojcu władzę, a za sprawą Zeusa wyrzucił z siebie połknięte rodzeństwo Zeusa.
- 04Bogowie olimpijscy mieszkali na Olimpie, byli nieśmiertelni, ale mieli ludzkie wady; atrybut to przedmiot, zwierzę albo roślina, po których rozpoznajemy boga.
- 05Posejdon, Hades, Demeter i Hestia to rodzeństwo Zeusa, a Ares, Hefajstos, Apollo, Artemida i Atena to jego dzieci.
- 06Opowieść o Demeter i Persefonie tłumaczy pory roku: zima trwa, gdy Persefona jest w podziemiu, a wiosna przychodzi z jej powrotem do matki.
- 07Syzyf, król Koryntu, za pychę i oszukanie bogów bez końca wtacza głaz na górę; stąd syzyfowa praca, czyli wysiłek bez efektów.
- 08Frazeologizm to stałe połączenie wyrazów o przenośnym znaczeniu, a słownik frazeologiczny objaśnia je pod alfabetycznie ułożonymi hasłami.
Pojęcia z fiszek
Podcast
Ładuję…
Karty pracy
Ćwiczenia do wydruku na ten temat
Mitologia grecka - bogowie, herosi i związki frazeologiczneKlasy 5-6
Otwórz kartę pracy„Mitologia” - karta do lekturyKlasy 4-6
Otwórz kartę pracyQuizy w tym zestawie
37 pytań w 4 etapach
Etap 1: Mit i powstanie świata
Etap 1 · 5 fiszek · 10 pytań
Etap 2: Bogowie olimpijscy
Etap 2 · 11 fiszek · 10 pytań
Etap 3: Hades, Demeter i Syzyf
Etap 3 · 7 fiszek · 9 pytań
Etap 4: Związki frazeologiczne
Etap 4 · 3 fiszki · 8 pytań
Powtórka z całości
15 pytań ze wszystkich etapów, po ukończeniu etapów
Sprawdzian do druku
Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną
Sprawdzam sprawdzian…
Znasz kogoś z klasy, komu się przyda? Podziel się zestawem
Podobne zestawy
40 fiszek uczy się 12
uczy się 4
16 fiszek
20 fiszek uczy się 1
14 fiszek uczy się 1
40 fiszek uczy się 10
Wyszukiwarka
Szukasz czegoś innego?
Wpisz temat, dział albo tytuł podręcznika i znajdź gotowy zestaw.
