Polski
Bolesław Prus, „Katarynka” - NOWE Słowa na start 5
Sprawdzony zestawZestaw do noweli Bolesława Prusa „Katarynka”: autor, miejsce i czas akcji, pan Tomasz i niewidoma dziewczynka, najważniejsze wydarzenia i przemiana bohatera. Na przykładzie utworu poznasz cechy noweli, punkt kulminacyjny i puentę oraz przesłanie o wrażliwości na cudzą krzywdę.
Zestaw do podręcznika
Spotkanie z lekturą. Bolesław Prus, „Katarynka"
NOWE Słowa na start! 5. Podręcznik (Nowa Era) - wszystkie rozdziały1.Bolesław Prus
Pisarz i dziennikarz (1847-1912), który naprawdę nazywał się Aleksander Głowacki. Pisał o zwykłych ludziach, często o dzieciach. Jego powieści to m.in. „Lalka” i „Faraon”, a nowele - m.in. „Antek”, „Kamizelka” i „Katarynka”.
2.Miejsce akcji „Katarynki”
Warszawa, kamienica przy ulicy Miodowej. Wydarzenia dzieją się w dwóch mieszkaniach, których okna wychodzą na podwórze naprzeciw siebie: w gabinecie pana Tomasza i w ubogim mieszkaniu jego sąsiadek.
3.Czas akcji „Katarynki”
Lato w drugiej połowie XIX wieku. Najważniejsze wydarzenie, granie katarynki pod oknem, trwa jedno popołudnie. Narrator wraca też do przeszłości: do młodości pana Tomasza i do choroby dziewczynki sprzed dwóch lat.
4.Katarynka
Przenośny instrument. W jego obudowie jest wałek nabijany kolcami, który obraca się, gdy grajek kręci ręczną korbą. W XIX wieku kataryniarze grali na katarynkach na podwórkach, jarmarkach i zabawach.
5.Pan Tomasz
Główny bohater noweli, mecenas, czyli adwokat. To starszy, zamożny kawaler, który mieszka w dużym, pięknie urządzonym mieszkaniu ze starym lokajem. Nie występuje już w sądzie, ale doradza znajomym w ich sprawach.
6.Wygląd pana Tomasza
Ma rumianą twarz, siwe, łagodne oczy i szpakowate (siwiejące) faworyty, czyli bokobrody. Ma dużą łysinę i chodzi powoli, pochylony. Ubiera się elegancko i nosi cylinder.
7.Usposobienie pana Tomasza
Jest spokojny, łagodny, uprzejmy i życzliwy: na ulicy ustępuje każdemu, a potrącony uśmiecha się. Wszystko robi powoli, z flegmą. Jest gościnny - wydaje świetne przyjęcia - i wyrozumiały: nie gani nawet słabych artystów.
8.Upodobania pana Tomasza
Kocha sztukę: obrazy, koncerty i teatr. W swoim mieszkaniu stworzył galerię obrazów i urządzał wieczory koncertowe. Uchodzi za znawcę sztuki.
9.Stosunek pana Tomasza do katarynek
To jego dziwactwo: nienawidzi katarynek i kataryniarzy. Gdy słyszy katarynkę na ulicy, przyspiesza kroku i na kilka godzin traci humor. Choć zwykle jest łagodny, na jej dźwięk wpada w gniew. Uważa, że katarynka psuje muzykę, a kataryniarze to rabusie.
10.Jak pan Tomasz bronił się przed katarynkami?
Zgadzał się płacić wyższy czynsz, jeśli w umowie zapisano, że w domu nie będą grały katarynki. Każdemu nowemu stróżowi płacił też dziesięć złotych miesięcznie, żeby nie wpuszczał katarynek na podwórze.
11.Nowe sąsiadki pana Tomasza
Dwie ubogie kobiety, które zamieszkały naprzeciw okien mecenasa: matka niewidomej dziewczynki i jej starsza przyjaciółka, do której dziewczynka mówiła „pani”. Utrzymywały się z pracy: szyły oraz robiły na maszynie pończochy i kaftaniki.
12.Niewidoma dziewczynka
Mała, może ośmioletnia córka sąsiadki; w utworze nie ma imienia. Jest niewidoma (ociemniała). Ma ciemne włosy i ładną, ale bladą twarz. Całymi dniami siedzi cicho przy oknie: nie śpiewa, nie biega i się nie uśmiecha.
13.Jak dziewczynka straciła wzrok?
Dwa lata wcześniej, w szóstym roku życia, ciężko zachorowała na gorączkę i przez kilka tygodni była nieprzytomna. Gdy wracała do sił, okazało się, że nie widzi. Lekarz kazał czekać, ale wzrok nie wrócił.
14.Jak niewidoma dziewczynka poznawała świat?
Dotykiem i słuchem. Rozpoznawała przedmioty, dotykając ich rękami. Słuch miała tak wyostrzony, że po samych odgłosach wiedziała, co dzieje się w domu i na podwórzu.
15.Dlaczego dziewczynce było smutno w nowym domu?
W dawnym domu wolno jej było chodzić wszędzie, także do piwnicy i na strych. Na strychu słyszała ptaki, psy i turkot wozów. W nowym musiała siedzieć w pokoju, a na podwórzu panowała cisza, bo nie wpuszczano tam handlarzy, grajków ani kataryniarzy. Dlatego tęskniła i mizerniała.
16.Matka niewidomej dziewczynki
Młodsza z dwóch sąsiadek, która ciężko pracuje, żeby utrzymać córkę. Kocha ją, pociesza i sprawia jej drobne radości, np. kupuje lalkę i daje kwiaty. Wobec ślepoty córki jest bezradna: gdy dziewczynka nie widzi siebie w lusterku, matka płacze i wybiega z pokoju.
17.Jak pan Tomasz odkrył, że dziewczynka nie widzi?
Dziwiło go, że dziecko nigdy się nie uśmiecha. Pewnego popołudnia zobaczył, że dziewczynka patrzy szeroko otwartymi oczami prosto w słońce. Wtedy zrozumiał, że jest niewidoma.
18.Dlaczego na podwórze wpuszczono kataryniarza?
Dawny stróż trafił do aresztu, a nowy, Paweł, przyjechał niedawno ze wsi i nie znał umowy o katarynkach. Pan Tomasz był wtedy zajęty trudną sprawą sądową znajomego i nie porozmawiał z nowym stróżem.
19.Najważniejsze wydarzenia „Katarynki” po kolei
Dziewczynka traci wzrok po chorobie. Zamieszkuje z matką naprzeciw pana Tomasza. Mecenas odkrywa, że dziecko nie widzi. Nowy stróż wpuszcza kataryniarza, a dziewczynka cieszy się muzyką. Pan Tomasz każe wpuszczać katarynki i idzie szukać okulistów.
20.Reakcja pana Tomasza na katarynkę pod oknem
Najpierw osłupiał i myślał, że ma przywidzenia (halucynacje). Potem ogarnął go gniew: skoczył do okna, żeby zwymyślać kataryniarza. Zatrzymał się, gdy usłyszał głos dziecka.
21.Radość niewidomej dziewczynki
Przy dźwiękach katarynki dziewczynka tańczyła po pokoju i klaskała w ręce. Śmiała się, a z jej oczu płynęły łzy. Fałszywa, głośna muzyka wydawała się jej wspaniała, bo od dawna nie słyszała tylu dźwięków.
22.Decyzja pana Tomasza
Kazał nowemu stróżowi przez jakiś czas codziennie wpuszczać katarynki na podwórze i obiecał mu za to dziesięć złotych miesięcznie. Lokaj uznał, że panu Tomaszowi pomieszało się w głowie. Potem mecenas spisał adresy kilku okulistów, czyli lekarzy chorób oczu, i wyszedł.
23.Przemiana pana Tomasza
Na początku żyje wygodnie, dla siebie i dla sztuki; współczuje smutnej dziewczynce, ale nic nie robi. Gdy widzi radość dziecka przy katarynce, rezygnuje z zakazu katarynek i szuka pomocy u okulistów. Z biernego obserwatora staje się kimś, kto działa.
24.Cechy noweli w „Katarynce”
„Katarynka” to nowela: krótki utwór pisany prozą. Ma jeden wątek - historię pana Tomasza i niewidomej dziewczynki - i niewielu bohaterów. Ważną rolę gra w niej przedmiot: katarynka. Ma wyraźny punkt kulminacyjny i kończy się puentą.
25.Punkt kulminacyjny „Katarynki”
Moment najwyższego napięcia: rozgniewany pan Tomasz wychyla się z okna, żeby zwymyślać kataryniarza, i widzi szczęśliwą, tańczącą niewidomą dziewczynkę. Wtedy rozstrzyga się, czy przegoni katarynkę, czy pomoże dziecku.
26.Puenta „Katarynki”
Zaskakujące zakończenie: wróg katarynek płaci za ich granie i wychodzi szukać okulistów, mrucząc: „Biedne dziecko!… Powinienem był zająć się nim od dawna…”. Akcja się urywa, więc nie wiemy, czy dziewczynka odzyska wzrok.
27.Rola katarynki w noweli
Katarynka łączy losy bohaterów. W panu Tomaszu budziła gniew, a niewidomej dziewczynce dała radość, bo przyniosła jej nowe dźwięki. Dzięki katarynce mecenas dostrzega, czego potrzebuje dziecko, i zmienia swoje postępowanie.
28.Przesłanie „Katarynki”
Trzeba dostrzegać cierpienie innych ludzi i im współczuć, czyli okazywać empatię. Warto pomagać bezinteresownie, nawet jeśli trzeba zrezygnować z własnych przyzwyczajeń. Z pomocą nie należy zwlekać.
Notatka
Autor i tytułowy instrument
Bolesław Prus (1847-1912) był pisarzem i dziennikarzem. Naprawdę nazywał się Aleksander Głowacki. Pisał o zwykłych ludziach, a bohaterami wielu jego utworów są dzieci. Napisał m.in. powieści „Lalka” i „Faraon” oraz nowele „Antek”, „Kamizelka” i „Katarynka”.
Tytuł noweli to nazwa instrumentu. Katarynka jest przenośna, a w jej obudowie kryje się wałek nabijany kolcami. Wałek obraca się, gdy grajek kręci ręczną korbą. W XIX wieku kataryniarze grali na podwórkach, jarmarkach i zabawach.
Czas i miejsce akcji
Akcja toczy się w Warszawie, w kamienicy przy ulicy Miodowej. Ważne są dwa mieszkania, których okna wychodzą na podwórze naprzeciw siebie. W jednym jest gabinet pana Tomasza, w drugim ubogi pokój jego sąsiadek. Na podwórzu między nimi staje kataryniarz.
Wydarzenia dzieją się latem, w drugiej połowie XIX wieku. Główna scena, czyli granie katarynki pod oknem, trwa jedno popołudnie. Narrator cofa się jednak do wcześniejszych zdarzeń. Opowiada o młodości pana Tomasza i o chorobie dziewczynki sprzed dwóch lat.
Ważne
Najważniejsze wydarzenie trwa jedno popołudnie, ale narrator przypomina też dawniejsze losy obojga bohaterów.
Pan Tomasz - kim jest i jaki jest
Pana Tomasza opisujemy, odpowiadając na pytania: kim jest, jak wygląda, jaki jest, co lubi i czego nie znosi.
- zawód i dom
- mecenas, czyli adwokat. Nie występuje już w sądzie, ale doradza znajomym. Jest starszym, zamożnym kawalerem. Mieszka ze starym lokajem w dużym, pięknie urządzonym mieszkaniu.
- wygląd
- rumiana twarz, siwe, łagodne oczy, szpakowate faworyty (bokobrody) i duża łysina. Chodzi powoli i pochylony, ubiera się elegancko, nosi cylinder.
- usposobienie
- spokojny, łagodny, uprzejmy, życzliwy, gościnny i wyrozumiały. Wszystko robi z flegmą, czyli powoli.
- upodobania
- kocha obrazy, koncerty i teatr. Ma w domu galerię obrazów i urządza wieczory koncertowe. Uchodzi za znawcę sztuki.
- dziwactwo
- nienawidzi katarynek i kataryniarzy.
Niechęć do katarynek
Zwykle łagodny pan Tomasz na dźwięk katarynki wpada w gniew. Gdy słyszy ją na ulicy, przyspiesza kroku i na kilka godzin traci humor. Uważa, że katarynka psuje muzykę, a kataryniarze to rabusie.
Przed katarynkami mecenas broni się pieniędzmi. Godzi się na wyższy czynsz, jeśli umowa zakazuje katarynek w domu. Każdemu nowemu stróżowi płaci co miesiąc za to, żeby nie wpuszczał kataryniarzy na podwórze.
Ten zakaz to jedna z przyczyn ciszy na podwórzu kamienicy. Można uznać, że pan Tomasz, sam o tym nie wiedząc, odbiera w ten sposób niewidomej sąsiadce dźwięki, za którymi ona tęskni.
Niewidoma dziewczynka i jej matka
Dziewczynka
To mała, może ośmioletnia córka sąsiadki, w utworze bez imienia. Ma ciemne włosy i ładną, ale bladą twarz. Dwa lata wcześniej ciężko chorowała na gorączkę i straciła wzrok. Lekarz kazał czekać, ale wzrok nie wrócił. Świat poznaje dotykiem i bardzo wyostrzonym słuchem.
W dawnym domu mogła chodzić wszędzie i słyszała wiele odgłosów. W nowym siedzi cicho w pokoju przy oknie. Na podwórzu panuje cisza, bo nie wpuszcza się tam grajków ani handlarzy. Dlatego dziewczynka tęskni i mizernieje.
Sąsiadki
Naprzeciw mecenasa mieszkają dwie ubogie kobiety: matka dziewczynki i jej przyjaciółka. Utrzymują się z szycia i robienia na maszynie pończoch oraz kaftaników. Matka kocha córkę i sprawia jej drobne radości. Wobec jej ślepoty jest jednak bezradna.
Przebieg wydarzeń
Wydarzenia prowadzą od choroby dziewczynki do wyjścia pana Tomasza na poszukiwanie okulistów. Dziewczynka traci wzrok, przeprowadza się z matką naprzeciw mecenasa, on odkrywa jej kalectwo, a potem nowy stróż wpuszcza kataryniarza.
Kataryniarz trafił na podwórze przez splot okoliczności. Dawny stróż siedział w areszcie. Nowy, Paweł, niedawno przyjechał ze wsi i nie znał umowy o katarynkach. Mecenas był zajęty trudną sprawą znajomego i nie zdążył porozmawiać z nowym stróżem.
Wcześniej pan Tomasz widział smutek dziecka i mu współczuł, ale niczego nie robił. Dopiero muzyka pod oknem pokazała mu, czego dziewczynce brakuje.
Punkt kulminacyjny, puenta i przemiana bohatera
Punkt kulminacyjny to moment najwyższego napięcia, w którym rozstrzygają się losy bohaterów. W „Katarynce” przychodzi wtedy, gdy rozgniewany mecenas podbiega do okna i dostrzega szczęśliwe, tańczące dziecko. Musi wybrać między gniewem a pomocą.
Puenta to wyraziste, często zaskakujące zakończenie utworu. Tu zaskakuje to, że wróg katarynek sam płaci za ich granie. Akcja urywa się, gdy mecenas wychodzi z adresami okulistów, więc nie wiemy, czy dziewczynka odzyska wzrok. Można uznać, że takie zakończenie zachęca czytelnika do własnych przemyśleń.
Ważne
Nie myl pojęć: punkt kulminacyjny to chwila największego napięcia, a puenta to samo zakończenie utworu.
Pan Tomasz przechodzi przemianę. Najpierw żyje wygodnie, dla siebie i dla sztuki. Potem rezygnuje z przyzwyczajeń dla dobra dziecka i z biernego obserwatora staje się kimś, kto działa. Lokaj szepcze coś stróżowi i pokazuje palcem na czoło: sądzi, że panu Tomaszowi pomieszało się w głowie.
Cechy noweli i przesłanie
Nowela to krótki, zwięzły, jednowątkowy utwór pisany prozą. Ma wyraźnie zaznaczony punkt kulminacyjny i kończy się puentą. Ważną rolę odgrywa w niej np. wybrana postać albo przedmiot.
| Cecha noweli | W „Katarynce” |
|---|---|
| jeden wątek | losy mecenasa i niewidomej sąsiadki |
| niewielu bohaterów | mecenas, dziewczynka, sąsiadki, stróż, lokaj, kataryniarz |
| ważny przedmiot | katarynka |
| punkt kulminacyjny | scena przy oknie |
| puenta | wróg katarynek płaci za ich granie |
Katarynka łączy losy bohaterów. W mecenasie budzi gniew, a dziecku daje radość. Dzięki niej pan Tomasz dostrzega, czego potrzebuje dziewczynka.
Zapamiętaj
Nowela to krótki, jednowątkowy utwór prozą z wyraźnym punktem kulminacyjnym i puentą.
Można uznać, że utwór uczy empatii, czyli dostrzegania cudzego cierpienia i współczucia. Pokazuje też, że warto pomagać bezinteresownie i bez zwlekania, nawet kosztem własnych przyzwyczajeń.
W skrócie
- 01„Katarynkę” napisał Bolesław Prus, czyli Aleksander Głowacki; tytuł to nazwa przenośnego instrumentu z korbą.
- 02Akcja dzieje się latem w drugiej połowie XIX wieku w warszawskiej kamienicy przy ulicy Miodowej.
- 03Pan Tomasz to łagodny, zamożny mecenas i miłośnik sztuki, który ma jedno dziwactwo: nienawidzi katarynek.
- 04Pan Tomasz płaci wyższy czynsz i pensję stróżowi, żeby żadna katarynka nie grała w jego domu.
- 05Ośmioletnia dziewczynka straciła wzrok po chorobie i smutnieje w cichym domu; jej matka ciężko pracuje, ale jest bezradna wobec ślepoty córki.
- 06Nowy stróż przez niewiedzę wpuszcza kataryniarza, a radość niewidomego dziecka sprawia, że mecenas zmienia zdanie o katarynkach.
- 07Kulminacja to scena przy oknie, a puenta to zaskakujące zakończenie, w którym wróg katarynek płaci za ich granie.
- 07Pan Tomasz z biernego obserwatora staje się kimś, kto działa i pomaga.
- 08„Katarynka” jest nowelą: ma jeden wątek, mało postaci, ważny przedmiot, punkt kulminacyjny i puentę.
- 08Przesłanie: trzeba dostrzegać cierpienie innych i pomagać od razu, bezinteresownie.
Podcast
Ładuję…
Karty pracy
Ćwiczenia do wydruku na ten temat
„Katarynka” - karta do lekturyKlasy 5-8
Otwórz kartę pracyQuizy w tym zestawie
40 pytań w 5 etapach
Etap 1: Autor, miejsce i czas akcji
Etap 1 · 5 fiszek · 8 pytań
Etap 2: Pan Tomasz i jego dziwactwo
Etap 2 · 5 fiszek · 8 pytań
Etap 3: Niewidoma dziewczynka
Etap 3 · 6 fiszek · 8 pytań
Etap 4: Katarynka na podwórzu
Etap 4 · 7 fiszek · 8 pytań
Etap 5: Nowela, puenta i przesłanie
Etap 5 · 5 fiszek · 8 pytań
Powtórka z całości
15 pytań ze wszystkich etapów, po ukończeniu etapów
Sprawdzian do druku
Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną
Sprawdzam sprawdzian…
Znasz kogoś z klasy, komu się przyda? Podziel się zestawem
Podobne zestawy
40 fiszek uczy się 12
uczy się 4
16 fiszek
20 fiszek uczy się 1
14 fiszek uczy się 1
40 fiszek uczy się 10
Wyszukiwarka
Szukasz czegoś innego?
Wpisz temat, dział albo tytuł podręcznika i znajdź gotowy zestaw.
