Polski
Przysłówek, przyimek, spójnik, zdania, rz i ż - NOWE Słowa na start 5
Sprawdzony zestawZestaw do drugiej części rozdziału o historii. Powtórzysz przysłówek i nauczysz się go stopniować, poznasz przyimek, wyrażenie przyimkowe i spójnik. Utrwalisz rodzaje zdań, różnicę między zdaniem a równoważnikiem zdania, użycie wykrzyknika oraz zasady pisowni rz i ż.
Zestaw do podręcznika
Rozdział 4, cz. 2. Przystanek historia: przysłówek, przyimek, spójnik, wypowiedzenia, wykrzyknik, pisownia rz i ż
NOWE Słowa na start! 5. Podręcznik (Nowa Era) - wszystkie rozdziały1.Przysłówek
Nieodmienna część mowy. Określa, w jakich okolicznościach i w jaki sposób została wykonana czynność. Odpowiada na pytania: jak?, gdzie?, kiedy?, np. biegł (jak?) szybko, czekam (gdzie?) tutaj, wrócę (kiedy?) dzisiaj.
2.Przysłówki od przymiotników
Wiele przysłówków to wyrazy utworzone od przymiotników, np. (jaki?) smutny - (jak?) smutno, (jaki?) uprzejmy - (jak?) uprzejmie. Niektóre przysłówki nie pochodzą od przymiotników, np. wczoraj, tam, nigdy.
3.Stopniowanie przysłówków
Większość przysłówków utworzonych od przymiotników można stopniować. Mają stopień równy, wyższy i najwyższy. Stopniowanie bywa proste (regularne lub nieregularne) albo opisowe. Pozostałych przysłówków zwykle nie stopniujemy, ale niektóre tak, np. bardzo - bardziej - najbardziej.
4.Stopniowanie proste regularne przysłówków
Stopień wyższy ma zakończenie -ej albo -iej, a stopień najwyższy tworzymy od niego, dodając cząstkę naj-, np. ciepło - cieplej - najcieplej, mocno - mocniej - najmocniej. Czasem zmienia się przy tym głoska, np. jasno - jaśniej.
5.Stopniowanie proste nieregularne przysłówków
Stopień wyższy to zupełnie inny wyraz niż stopień równy, a stopień najwyższy tworzymy od niego cząstką naj-, np. dobrze - lepiej - najlepiej, źle - gorzej - najgorzej, dużo - więcej - najwięcej, mało - mniej - najmniej.
6.Stopniowanie opisowe przysłówków
Stopień wyższy tworzymy słowem bardziej (mniej), a najwyższy - słowem najbardziej (najmniej), np. kolorowo - bardziej kolorowo - najbardziej kolorowo, wesoło - mniej wesoło - najmniej wesoło.
7.Przyimek i wyrażenie przyimkowe
Przyimek to nieodmienna część mowy, np. z, na, pod, bez, u, dla, przez. Łączy się najczęściej z rzeczownikiem i tworzy z nim wyrażenie przyimkowe, np. na półce, przed obiadem. Wyrażenie przyimkowe może wskazywać miejsce albo czas.
8.Przyimek a końcówka wyrazu
Przyimek wpływa na końcówkę wyrazu, do którego się odnosi, np. do (D. kogo? czego?) lasu, za (N. z kim? z czym?) lasem, w (Ms. o kim? o czym?) lesie.
9.Na czy do przed nazwą państwa?
Przed nazwami niektórych państw w bierniku i miejscowniku tradycyjnie używamy przyimka na: jedziemy na Węgry, na Cypr, na Maltę (byliśmy na Węgrzech), ale do Niemiec, do Francji, do Grecji (byliśmy w Niemczech).
10.Spójnik
Nieodmienna część mowy, która łączy wyrazy w zdaniu lub całe zdania, np. i, oraz, albo, lub, ale, lecz, więc, dlatego, że, ani. Np. Kupiłam jabłka i gruszki. Jest zimno, dlatego włożę czapkę.
11.Zdania ze względu na cel wypowiedzi
Dzielimy je na oznajmujące, pytające i rozkazujące. Zdanie oznajmujące informuje o czymś i kończy się kropką. Zdanie pytające jest pytaniem, na które oczekuje się odpowiedzi, i kończy się znakiem zapytania.
12.Zdanie rozkazujące
Zdanie, które wyraża polecenie, życzenie, prośbę lub rozkaz. Zwykle na końcu stawiamy wykrzyknik, czasem kropkę, np. Posprzątaj pokój! Pomóż mi, proszę, nakryć do stołu.
13.Zdanie i równoważnik zdania
Zdanie to wypowiedzenie, w którym występuje orzeczenie (zwykle czasownik w formie osobowej), np. W sobotę gramy mecz. Równoważnik zdania nie zawiera orzeczenia, ale można je wprowadzić, np. W sobotę mecz.
14.Kiedy stawiamy wykrzyknik?
W wypowiedziach wyrażających silne uczucia (np. radość, zachwyt, podziw, zaskoczenie, złość, oburzenie, przerażenie) oraz po okrzykach, zawołaniach, stanowczych żądaniach i ważnych stwierdzeniach, np. Ale niespodzianka! Stój! Przy bardzo silnych emocjach można postawić dwa lub trzy wykrzykniki, ale nie należy ich nadużywać.
15.Rz wymienne na r i rz niewymienne
Rz piszemy, gdy wymienia się na r, np. na górze - góra, o piórze - pióro. W niektórych wyrazach piszemy rz, choć nie wymienia się na r, np. rzeka, rzecz, porządek - ich pisownię trzeba zapamiętać.
16.Rz po spółgłoskach
Rz piszemy po spółgłoskach b, p, d, t, g, k, ch, j, w, np. brzoza, przyjaciel, drzewo, trzy, grzyb, krzesło, chrzan, spojrzeć, wrzesień. Wyjątki to m.in.: kształt, bukszpan, pszenica, pszczoła, Pszczyna, wszyscy, gżegżółka oraz przymiotniki na -szy, np. lepszy.
17.Rz w zakończeniach -arz, -erz, -mistrz, -mierz
Rz piszemy w zakończeniach -arz, -erz, -mistrz, -mierz rzeczowników rodzaju męskiego, np. kucharz, rycerz, burmistrz, kątomierz. Inaczej piszemy m.in.: garaż, pejzaż, bandaż, papież, bagaż, makijaż.
18.Ż wymieniające się na g, dz, h, z, ź, s
Ż piszemy, kiedy wymienia się na g, dz, h, z, ź, s, np. nóżka - noga, pieniężny - pieniądz, drużyna - druh, wożę - wozić, grożę - groźny, bliżej - blisko.
19.Ż po r, l, ł, n i ż niewymienne
Ż piszemy po r, l, ł, n, np. rżenie, ulżyć, małżonek, manżeta. Piszemy je też na początku wielu wyrazów i w niektórych słowach, choć się nie wymienia, np. żółw, żelazo, jeżyna.
20.Ż w rzeczownikach żeńskich na -eż i -aż
Ż piszemy w zakończeniach -eż i -aż niektórych rzeczowników rodzaju żeńskiego, np. grabież, sprzedaż. Wyjątki (piszemy rz): twarz, macierz.
21.Rz czy ż w wyrazach, które brzmią tak samo?
Pisownię wybieramy według znaczenia. Warzyć znaczy gotować (od war, czyli wrzątek), a ważyć - ustalać, ile coś waży. Zwarzyć się (o mleku, śmietanie) to ściąć się, zrobić się grudkowatym, skwaśnieć. Podobnie: morze (morski) i może (mogę) oraz Jerzy i jeży (od jeż).
Notatka
Przysłówek
to nieodmienna część mowy. Określa czasownik: mówi, w jaki sposób i w jakich okolicznościach coś się dzieje.
Przysłówek odpowiada na pytania:
- jak?
- Kot spokojnie drzemał na parapecie.
- gdzie?
- Zabawki leżały wszędzie.
- kiedy?
- Wyjedziemy pojutrze.
Wiele przysłówków tworzymy od przymiotników. Przymiotnik określa rzeczownik i odpowiada na pytanie jaki? Przysłówek określa czasownik i odpowiada na pytanie jak? Na przykład: jasna lampa - lampa świeci jasno.
kończą się zwykle na -o albo -e, np. wygodny - wygodnie.
Niektóre przysłówki nie pochodzą od przymiotników, np. zaraz, wszędzie, pojutrze.
Stopniowanie przysłówków
Większość przysłówków utworzonych od przymiotników można stopniować. Mają trzy stopnie: równy, wyższy i najwyższy.
| Stopniowanie | Równy | Wyższy | Najwyższy |
|---|---|---|---|
| proste regularne | jasno | jaśniej | najjaśniej |
| proste nieregularne | mało | mniej | najmniej |
| opisowe | malowniczo | bardziej malowniczo | najbardziej malowniczo |
W stopniowaniu prostym regularnym stopień wyższy kończy się na -ej albo -iej. Czasem zmienia się przy tym głoska, np. jasno - jaśniej.
Stopniowanie proste nieregularne mają m.in. przysłówki dobrze, źle, dużo i mało. Ich stopień wyższy to zupełnie inny wyraz.
W stopniowaniu opisowym sam przysłówek się nie zmienia. Dodajemy przed nim słowa bardziej i najbardziej albo mniej i najmniej, np. mniej malowniczo.
Zapamiętaj
W stopniowaniu prostym stopień najwyższy tworzymy od stopnia wyższego, dodając cząstkę naj-: jaśniej - najjaśniej.
Przysłówków, które nie pochodzą od przymiotników, zwykle nie stopniujemy, np. wszędzie, zaraz. Niektóre jednak się stopniują, np. bardzo - bardziej - najbardziej.
Przyimek i spójnik
Przyimek
Przyimek to nieodmienna część mowy. Łączy się najczęściej z rzeczownikiem i tworzy z nim wyrażenie przyimkowe. Takie wyrażenie może wskazywać miejsce, np. między drzewami, albo czas, np. podczas ferii.
Przyimek wpływa na końcówkę wyrazu, do którego się odnosi, np. wokół (D.) ogrodu, przed (N.) ogrodem, o (Ms.) ogrodzie.
Przed nazwami niektórych państw w bierniku i miejscowniku tradycyjnie używamy przyimka na. Pytamy dokąd?: na Maltę, ale do Czech. Pytamy gdzie?: na Malcie, ale w Czechach.
Spójnik
Spójnik to nieodmienna część mowy, która łączy wyrazy w zdaniu albo całe zdania. Spójnikami są np. i, oraz, albo, lub, ale, lecz, więc, dlatego, że, bo, ponieważ, chociaż.
W zdaniu „Zostałam w domu, bo bolała mnie głowa” spójnik bo łączy dwa zdania.
Jak odróżnić przyimek od spójnika? Przyimek stoi najczęściej przed rzeczownikiem i wpływa na jego końcówkę. Spójnik tylko łączy i nie zmienia końcówek wyrazów.
Zdania ze względu na cel wypowiedzi
Ze względu na cel wypowiedzi zdania dzielimy na oznajmujące, pytające i rozkazujące:
| Zdanie | Do czego służy | Znak na końcu |
|---|---|---|
| oznajmujące | informuje o czymś | kropka |
| pytające | jest pytaniem, czeka na odpowiedź | znak zapytania |
| rozkazujące | polecenie, życzenie, prośba, rozkaz | zwykle wykrzyknik, czasem kropka |
Przykłady: „Nasza klasa pojechała do muzeum.” to zdanie oznajmujące. „Gdzie położyłeś klucze?” to zdanie pytające. „Zamknij okno!” to .
Zdanie pytające często zaczyna się od słowa czy albo od wyrazu pytającego, np. gdzie, kiedy, dlaczego.
Zdanie rozkazujące najczęściej kończy się wykrzyknikiem. Spokojne polecenie albo prośbę możemy zakończyć kropką, np. „Zamknijcie drzwi za sobą.”
O rodzaju zdania decyduje to, po co je wypowiadamy: chcemy poinformować, zapytać albo kogoś do czegoś skłonić.
Zdanie i równoważnik zdania
Ze względu na występowanie lub brak orzeczenia wypowiedzenia dzielimy na zdania i równoważniki zdań.
Zdanie ma orzeczenie, zwykle czasownik w formie osobowej. Zdaniem może być nawet jeden wyraz, np. Grzmi.
Równoważnik zdania nie ma orzeczenia, ale można je do niego wprowadzić.
Przykład
Równoważnik: „Wieczorem ognisko na polanie.” Zdanie: „Wieczorem rozpalimy ognisko na polanie.”
Jak rozpoznać zdanie? Szukaj czasownika, który mówi, kto co robi albo co się dzieje. Bezokolicznik, np. biegać, nie jest formą osobową. Dlatego „Nie biegać po korytarzu.” to równoważnik zdania.
Równoważniki są zwykle krótkie. Często używamy ich w notatkach i na tabliczkach, np. „Wstęp wolny.”
Wykrzyknik
Wykrzyknik stawiamy w dwóch rodzajach sytuacji:
- w wypowiedziach, które wyrażają silne uczucia, np. radość, zachwyt, podziw, zaskoczenie, złość, oburzenie, przerażenie: Dostałam wymarzony rower!
- po okrzykach, zawołaniach, stanowczych żądaniach i stwierdzeniach, których ważność chcemy podkreślić: Brawo! Odsuń się od krawędzi!
Wykrzyknik może zakończyć zdanie albo równoważnik zdania, np. Ratunku!
Przy bardzo silnych emocjach można postawić dwa, a nawet trzy wykrzykniki, np. Mamy psa!!! Nie należy jednak nadużywać tego znaku.
Jak ustalić, po co stoi wykrzyknik? Sprawdź, czy wypowiedź wyraża uczucie, czy jest żądaniem, okrzykiem albo zawołaniem.
Ważne
Zwykłe zdanie oznajmujące, które spokojnie o czymś informuje, kończymy kropką, a nie wykrzyknikiem.
Pisownia wyrazów z rz
Rz piszemy w czterech sytuacjach:
- gdy w innej formie albo w wyrazie pokrewnym wymienia się na r, np. w teatrze - teatr, dobrzy - dobry;
- po spółgłoskach b, p, d, t, g, k, ch, j, w, np. brzuch, przygoda, drzazga, strzała, grzanka, krzywy, chrząszcz, wyjrzeć, wrzask;
- w zakończeniach -arz, -erz, -mistrz, -mierz rzeczowników rodzaju męskiego, np. pisarz, kanclerz, kapelmistrz, deszczomierz;
- w niektórych wyrazach, choć nie ma wymiany na r, np. korzeń, orzech, rzepa - ich pisownię trzeba zapamiętać.
Od reguły pisowni są wyjątki, m.in.: kształt, bukszpan, pszenica, pszczoła, Pszczyna, wszyscy, gżegżółka. Przez sz piszemy też zakończenia -szy, -ejszy przymiotników w stopniu wyższym i najwyższym, np. lepszy, najkrótszy.
Niektóre rzeczowniki rodzaju męskiego mają jednak na końcu ż, m.in.: garaż, pejzaż, bandaż, papież, bagaż, makijaż.
Gdy nie wiesz, jak napisać wyraz, najpierw poszukaj formy z r. Potem sprawdź, jaka spółgłoska stoi przed rz i jak kończy się wyraz.
Pisownia wyrazów z ż
Ż piszemy w czterech sytuacjach:
- gdy wymienia się na g, dz, h, z, ź, s, np. rożek - róg, mosiężny - mosiądz, drużba - druh, łażę - łazić, wyrażać - wyraźny, niższy - niski;
- po r, l, ł, n, np. dzierżawa, lżejszy, małżowina, oranżeria;
- na początku wielu wyrazów i w niektórych słowach, choć ż się nie wymienia, np. żart, żyrafa, bażant, beżowy;
- w zakończeniach -eż i -aż niektórych rzeczowników rodzaju żeńskiego, np. kradzież; wyjątki pisane przez rz to twarz i macierz.
Gdy dwa wyrazy brzmią tak samo, pisownię wybieramy według znaczenia:
- warzyć znaczy gotować (od war, czyli wrzątek); dziś mówimy tak głównie o piwie: warzyć piwo. Stąd zwarzyć się (o mleku, śmietanie), czyli ściąć się, zrobić się grudkowatym, skwaśnieć, np. Śmietana zwarzyła się w gorącej zupie.
- ważyć znaczy ustalać, ile coś waży, np. Tata zważył walizkę przed podróżą.
Podobnie odróżniamy imię Jerzy od formy jeży (od jeż), np. W ogrodzie mieszka rodzina jeży. Tak samo: morze (bo morski) i może (bo mogę).
W skrócie
- 01Przysłówek to nieodmienna część mowy, która określa czynność i odpowiada na pytania jak?, gdzie?, kiedy?
- 02Przysłówki od przymiotników stopniujemy prosto (regularnie lub nieregularnie) albo opisowo; pozostałych przysłówków zwykle nie stopniujemy.
- 03Przyimek tworzy z rzeczownikiem wyrażenie przyimkowe i wpływa na jego końcówkę, np. przed ogrodem.
- 03Spójnik łączy wyrazy w zdaniu albo całe zdania i nie zmienia końcówek wyrazów.
- 04Zdanie oznajmujące informuje i ma kropkę, pytające pyta i ma znak zapytania, a rozkazujące wyraża polecenie lub prośbę.
- 05Zdanie ma orzeczenie, a równoważnik zdania go nie ma, choć orzeczenie można do niego dodać.
- 06Wykrzyknik stawiamy w wypowiedziach z silnymi uczuciami oraz po okrzykach, zawołaniach, stanowczych żądaniach i ważnych stwierdzeniach.
- 07Rz piszemy, gdy wymienia się na r, po spółgłoskach b, p, d, t, g, k, ch, j, w, w męskich zakończeniach -arz, -erz, -mistrz, -mierz i w wyrazach do zapamiętania.
- 08Ż piszemy, gdy wymienia się na g, dz, h, z, ź, s, po r, l, ł, n, w wyrazach do zapamiętania i w żeńskich zakończeniach -eż, -aż.
Pojęcia z fiszek
Podcast
Ładuję…
Karty pracy
Ćwiczenia do wydruku na ten temat
Nieodmienne części mowy - sprawdzianKlasy 6-7
Otwórz kartę pracyNieodmienne części mowy - przyimek, spójnik, partykuła i wykrzyknikKlasy 5-6
Otwórz kartę pracyQuizy w tym zestawie
41 pytań w 5 etapach
Etap 1: Przysłówek i stopniowanie
Etap 1 · 6 fiszek · 8 pytań
Etap 2: Przyimek i spójnik
Etap 2 · 4 fiszki · 8 pytań
Etap 3: Zdania i wykrzyknik
Etap 3 · 4 fiszki · 8 pytań
Etap 4: Pisownia rz
Etap 4 · 3 fiszki · 8 pytań
Etap 5: Pisownia ż
Etap 5 · 4 fiszki · 9 pytań
Powtórka z całości
15 pytań ze wszystkich etapów, po ukończeniu etapów
Sprawdzian do druku
Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną
Sprawdzam sprawdzian…
Znasz kogoś z klasy, komu się przyda? Podziel się zestawem
Podobne zestawy
40 fiszek uczy się 12
uczy się 4
16 fiszek
20 fiszek uczy się 1
14 fiszek uczy się 1
40 fiszek uczy się 10
Wyszukiwarka
Szukasz czegoś innego?
Wpisz temat, dział albo tytuł podręcznika i znajdź gotowy zestaw.
