Polski
Legenda, uosobienie, przysłowie, opis krajobrazu - NOWE Słowa na start 5
Sprawdzony zestawZestaw do pierwszej części rozdziału o historii. Powtórzysz legendę, poznasz wyrazy wieloznaczne, uosobienie i przysłowie, a także najważniejsze informacje o wierszu „W pamiętniku Zofii Bobrówny” i fragmentach „Pana Tadeusza”. Nauczysz się też, jak napisać opis krajobrazu.
Zestaw do podręcznika
Rozdział 4, cz. 1. Przystanek historia: legenda, wyrazy wieloznaczne, uosobienie, przysłowie, „Pan Tadeusz", opis krajobrazu
NOWE Słowa na start! 5. Podręcznik (Nowa Era) - wszystkie rozdziały1.Legenda
Opowieść ludowa przekazywana z pokolenia na pokolenie, zawierająca elementy realistyczne oraz fantastyczne. Dotyczy historycznych miejsc, osób lub zdarzeń. Tematem legend mogą być np. początki państw i miast albo pochodzenie zjawisk przyrody.
2.Elementy realistyczne i fantastyczne w legendzie
Elementy realistyczne mogły zdarzyć się naprawdę, np. prawdziwe miejsca (miasto, rzeka) i dawni władcy. Elementy fantastyczne nie zdarzają się w rzeczywistości, np. smoki, czary, cudowne zdarzenia.
3.Legenda o Wandzie
Polska legenda o córce Kraka, która rządziła Krakowem. Wanda odrzuciła oświadczyny niemieckiego księcia Rytygiera, bo nie chciała dać swojemu ludowi obcego władcy. Rzuciła się w nurt Wisły, by zapewnić ludowi zwycięstwo. Przesłanie: miłość do ojczyzny i poświęcenie dla dobra innych.
4.Wyrazy wieloznaczne
Słowa, które mają wiele znaczeń. Np. zamek to budowla obronna, zamek w drzwiach albo zamek błyskawiczny w kurtce.
5.Jak odczytać znaczenie wyrazu wieloznacznego?
O tym, które znaczenie ma wyraz, decyduje zdanie, w którym go użyto. Np. w zdaniu „Ptak zgubił pióro” pióro to część upierzenia, a w zdaniu „Piszę piórem” - przybór do pisania. W razie trudności sprawdzamy znaczenia w słowniku.
6.Uosobienie
Uosobienie polega na nadaniu przedmiotom, pojęciom i zjawiskom przyrody cech ludzkich. Np. Deszcz płacze za oknem.
7.Jak rozpoznać uosobienie?
Rzecz, pojęcie albo zjawisko przyrody robi to, co robią ludzie (mówi, śpiewa, uśmiecha się), albo czuje jak człowiek, np. Stary zegar opowiada historie domu. Dzięki uosobieniu opis staje się barwny i niezwykły.
8.„W pamiętniku Zofii Bobrówny”
Wiersz Juliusza Słowackiego, poety, który na stałe zamieszkał w Paryżu, daleko od ojczyzny. Osoba mówiąca (podmiot liryczny) to poeta. Zwraca się do małej Zosi, która prosi go o wiersz do pamiętnika, i odmawia: w ojczyźnie wiersze powiedzą jej kwiaty i gwiazdy.
9.Główna myśl wiersza „W pamiętniku Zofii Bobrówny”
Wiersz wyraża tęsknotę poety za ojczyzną i krajobrazem dzieciństwa. Poeta uważa, że ojczysta przyroda to najpiękniejsza poezja, a kwiaty i gwiazdy to „najlepsi poeci”. W wierszu są uosobienia (kwiatek powie wiersze, gwiazdka zanuci piosenkę) i zdrobnienia (kwiatek, gwiazdeczka).
10.„Pan Tadeusz”
Długi utwór wierszowany i rymowany (poemat) Adama Mickiewicza, nazywany opowieścią o Polsce. Poeta zawarł w nim tęsknotę za ojczyzną. Fragmenty pokazują barwne, pełne zwyczajów życie szlachty w Soplicowie.
11.Grzeczność w „Panu Tadeuszu”
Podczas uczty w Soplicowie Sędzia mówi, że grzeczność nie jest nauką łatwą ani małą. Grzeczność to okazywanie każdemu należnego szacunku, stosownie do jego wieku i pozycji: „Grzeczność wszystkim należy, lecz każdemu inna”. Fragment pokazuje, jak ważna dla szlachty była tradycja.
12.Grzybobranie w „Panu Tadeuszu”
Szlachta z Soplicowa traktuje grzybobranie jak rytuał, czyli ważny, uroczysty zwyczaj. Poeta opisuje grzyby za pomocą porównań i epitetów. Fragment uczy szacunku dla przyrody: nawet niejadalne grzyby są pożyteczne.
13.Epitet i porównanie w opisie
Epitet to określenie rzeczownika, które wskazuje jego cechę, np. kolor lub kształt: czerwony, okrągły. Porównanie zestawia dwie rzeczy podobne pod jakimś względem, zwykle słowami jak, jakby, niby, np. kapelusz grzyba płaski jak talerz. Oba środki pomagają wyobrazić sobie opisywaną rzecz.
14.Opis krajobrazu
Wypowiedź, w której ze szczegółami przedstawiamy widok, jaki roztacza się przed naszymi oczami lub jaki widzieliśmy w przeszłości. Może też dotyczyć pejzażu, czyli krajobrazu ukazanego na obrazie lub fotografii.
15.Jak opisać krajobraz?
1. Podaj ogólne informacje o okolicy, np. jej położenie lub ukształtowanie terenu. 2. Określ porę roku i dnia oraz pogodę. 3. Opisz elementy krajobrazu i ich rozmieszczenie. 4. Zwróć uwagę na charakterystyczne szczegóły, np. nietypowe budowle lub rośliny. 5. Nazwij uczucia, które budzi widok.
16.Rozmieszczenie elementów krajobrazu
Piszemy, co widać na pierwszym planie (najbliżej), na drugim planie (dalej) i w tle (najdalej). Pomagają określenia: obok, nieopodal, w pobliżu, w oddali, poniżej. Zamiast powtarzać „jest”, piszemy np. znajduje się, rozciąga się, wznosi się.
17.Jakimi słowami opisać krajobraz?
Przymiotniki określają barwy i kształty, np. pstrokaty, zielony, okrągły, podłużny. Określamy też porę roku i dnia (zimowy wieczór), pogodę (mżawka, upał) oraz nastrój widoku (pogodny, groźny, tajemniczy).
18.Przysłowie
Krótkie wypowiedzenie o znaczeniu niedosłownym, które wyraża ogólną myśl, pouczenie lub przestrogę. Np. Kto rano wstaje, temu Pan Bóg daje - warto wcześnie zabierać się do pracy.
19.Jak wyjaśnić przysłowie?
Szukamy ogólnej myśli ukrytej za obrazem ze słów. Np. Lepszy wróbel w garści niż gołąb na dachu znaczy: lepiej mieć coś małego, ale pewnego, niż czekać na coś większego i niepewnego.
Notatka
Legenda i jej cechy
to opowieść ludowa przekazywana z pokolenia na pokolenie. Dotyczy historycznych miejsc, osób lub zdarzeń.
W legendzie łączą się dwa rodzaje elementów. Elementy realistyczne mogły zdarzyć się naprawdę, np. zamek na skale, dawna bitwa albo znany ród rycerski. Elementy fantastyczne nie zdarzają się w rzeczywistości, np. skrzat strzegący skarbu, rycerze śpiący we wnętrzu góry albo mówiący kamień.
Tematem legend są często początki państw i miast albo pochodzenie zjawisk przyrody.
Legenda o Wandzie opowiada o córce Kraka, która rządziła Krakowem. Niemiecki książę Rytygier chciał ją poślubić i groził wojną. Wanda odrzuciła jego żądanie, bo nie chciała dać swojemu ludowi obcego władcy. Potem rzuciła się w nurt Wisły, by zapewnić swojemu ludowi zwycięstwo. Jej przesłanie, czyli najważniejsza myśl, to miłość do ojczyzny i poświęcenie dla dobra innych.
Jak uzasadnić, że tekst jest legendą? Sprawdź kolejno:
- czy to dawna opowieść ludowa, przekazywana przez pokolenia;
- czy dotyczy miejsca, osoby lub zdarzenia znanych z historii;
- czy obok elementów realistycznych pojawiają się elementy fantastyczne.
Wyrazy wieloznaczne
to słowa, które mają wiele znaczeń. Piszą się i brzmią tak samo, ale nazywają różne rzeczy.
Przykładem jest wyraz pilot:
- pilot samolotu - osoba, która kieruje samolotem;
- pilot do telewizora - małe urządzenie do zdalnego włączania i przełączania;
- pilot wycieczki - osoba, która opiekuje się grupą podróżnych.
Znaczenie wyrazu wieloznacznego odczytujemy ze zdania, w którym go użyto. Patrzymy, o czym mówi całe zdanie i z jakimi słowami łączy się ten wyraz.
Przykład
W zdaniu „Pilot włączył silniki” chodzi o osobę, a w zdaniu „Pilot leży pod poduszką” - o urządzenie.
Gdy zdanie nie wystarcza, sięgamy do słownika. Słownik języka polskiego podaje kolejne znaczenia wyrazu pod numerami.
Uosobienie
polega na nadaniu przedmiotom, pojęciom i zjawiskom przyrody cech ludzkich. Rzecz mówi wtedy, myśli, czuje albo działa jak człowiek.
przedmiot
zjawisko przyrody
pojęcie
Zapytaj, kto naprawdę wykonuje daną czynność. Jeśli robi to zwykle człowiek, a w zdaniu robi to rzecz, pojęcie albo zjawisko przyrody, jest to uosobienie.
Ważne
Gdy rzecz robi to, co robi naprawdę, nie ma uosobienia. „Latarnia świeci” to zwykłe zdanie, a „latarnia czuwa” - uosobienie.
Dzięki uosobieniu opis staje się barwny i niezwykły. Przyroda i przedmioty wydają się żywe i bliskie człowiekowi.
„W pamiętniku Zofii Bobrówny” Juliusza Słowackiego
Wiersz napisał Juliusz Słowacki (1809-1849), jeden z najwybitniejszych polskich poetów. Dzieciństwo spędził w Krzemieńcu, a na stałe osiadł w Paryżu, daleko od ojczyzny.
Osoba mówiąca w wierszu, czyli podmiot liryczny, to poeta. Zwraca się do małej Zosi, która wraca do ojczyzny i prosi go o wiersz do pamiętnika.
Poeta odmawia. Mówi, że w kraju piękniejsze wiersze powiedzą Zosi kwiaty i gwiazdy. Można uznać, że odmowa jest pozorna, bo poeta i tak pisze dla niej wiersz.
Wiersz wyraża tęsknotę za ojczyzną i krajobrazem dzieciństwa. Poeta uważa ojczystą przyrodę za najpiękniejszą poezję.
W wierszu są ważne środki:
- uosobienia
- kwiaty i gwiazdy mówią i śpiewają jak poeci
- zdrobnienia
- wyrazy o znaczeniu zmniejszającym, które często wyrażają czułość: kwiatek, gwiazdka, gwiazdeczka, kwiateczki
- epitety
- określenia barw kwiatów, gwiazd i wody.
„Pan Tadeusz” - grzeczność i grzybobranie
„Pan Tadeusz” to poemat, czyli długi utwór wierszowany i rymowany. Napisał go Adam Mickiewicz. Utwór bywa nazywany opowieścią o Polsce. Fragmenty pokazują życie szlachty w Soplicowie. Dla szlachty bardzo ważna była tradycja.
Nauka grzeczności
Podczas uczty najważniejsze miejsce przy stole zajmuje Podkomorzy. Ten zaszczyt należy mu się z racji wieku i urzędu.
Sędzia mówi w przemowie, że grzeczność nie jest nauką łatwą ani małą. Sam zręczny ukłon i uśmiech do byle kogo to za mało. Prawdziwa grzeczność to szacunek dla każdego, okazywany stosownie do jego wieku i pozycji.
Grzybobranie
Szlachta traktowała grzybobranie jak rytuał, czyli ważny, uroczysty zwyczaj. Przed wyjściem do lasu goście zmieniali stroje. Poeta opisuje grzyby za pomocą porównań i epitetów.
Fragment uczy szacunku dla przyrody. Nawet niejadalne grzyby są pożyteczne: karmią zwierzęta i zdobią las. Kto je niszczy, postępuje niemądrze.
Epitet, porównanie i uosobienie - jak je odróżnić
Trzy środki pomagają wyobrazić sobie opisywaną rzecz i uczynić opis barwnym:
| Środek | Na czym polega | Przykład |
|---|---|---|
| epitet | wskazuje cechę rzeczownika | kręta ścieżka |
| porównanie | zestawia dwie podobne rzeczy | pole jak kolorowy dywan |
| uosobienie | nadaje rzeczy cechy ludzkie | słoneczniki pozdrawiają przechodniów |
Epitet najczęściej jest przymiotnikiem. Odpowiada na pytanie: jaki? jaka? jakie? Może nazywać np. kolor, kształt albo wielkość.
Porównanie zwykle zawiera słowo jak, jakby albo niby. Pokazuje, pod jakim względem dwie rzeczy są podobne.
W jednym wyrażeniu może być kilka środków naraz. W zdaniu „Srebrny potok śmieje się jak dziecko” słowo „srebrny” to epitet. „Potok śmieje się” to uosobienie, a „jak dziecko” - porównanie.
Opis krajobrazu
to wypowiedź, w której ze szczegółami przedstawiamy widok przed naszymi oczami albo widziany wcześniej. Krajobraz ukazany na obrazie lub fotografii to pejzaż.
Opis piszemy w pięciu krokach: ogólne informacje o okolicy, pora roku i dnia z pogodą, elementy krajobrazu, charakterystyczne szczegóły i uczucia.
Elementy opisujemy po kolei: od pierwszego planu (najbliżej), przez drugi plan (dalej), do tła (najdalej). Dzięki temu czytelnik łatwo wyobrazi sobie widok.
Przydatne słowa:
położenie
barwy i kształty
pora roku i dnia
pogoda
nastrój
Zamiast powtarzać „jest”, używamy czasowników, które mówią o położeniu, np. rozpościera się, widnieje, wznosi się. Na przykład: Nad jeziorem wznosi się stroma skała.
Przysłowie i jak je wyjaśnić
to krótkie wypowiedzenie o znaczeniu niedosłownym. Wyraża ogólną myśl, pouczenie lub przestrogę.
Przysłowia powstawały z doświadczenia wielu pokoleń i z literatury ludowej. Niektóre pochodzą z literatury pięknej i z Biblii. Są zwięzłe, a czasem mają rym.
Zwykłe zdanie mówi o jednej konkretnej sytuacji. Przysłowie pasuje do wielu sytuacji, bo jego słowa tworzą obraz, za którym kryje się ogólna myśl.
Przysłowie wyjaśniamy w czterech krokach: 1. opisujemy obraz, który tworzą słowa; 2. zastanawiamy się, czego ten obraz uczy; 3. zapisujemy ogólną myśl własnymi słowami; 4. sprawdzamy, czy ta myśl pasuje do innych sytuacji.
Przykład
„Jak sobie pościelesz, tak się wyśpisz”: obraz - ktoś ścieli sobie łóżko; nauka - kto pościeli byle jak, źle śpi; ogólna myśl - to, jak się przygotujesz i co wybierzesz, wpływa na to, co cię spotka; sprawdzenie - pasuje też do nauki przed klasówką.
W skrócie
- 01Legenda to dawna opowieść ludowa o historycznych miejscach, osobach lub zdarzeniach, w której prawda miesza się z fantazją.
- 02Wyraz wieloznaczny ma kilka znaczeń, a to, które z nich obowiązuje, wynika ze zdania albo ze słownika.
- 03Uosobienie nadaje rzeczom, pojęciom i zjawiskom przyrody ludzkie czynności, uczucia lub cechy.
- 04Słowacki, żyjąc daleko od kraju, wyraża w wierszu tęsknotę za ojczyzną, a jej przyrodę nazywa najlepszą poezją.
- 05Fragmenty „Pana Tadeusza” pokazują szlachecką tradycję: grzeczność to szacunek stosowny do wieku i pozycji, a grzybobranie to rytuał.
- 06Epitet nazywa cechę, porównanie zestawia podobne rzeczy zwykle słowem jak, jakby lub niby, a uosobienie daje rzeczom cechy ludzkie.
- 07Opis krajobrazu przedstawia widok ze szczegółami: od informacji ogólnych przez rozmieszczenie elementów do uczuć, jakie budzi.
- 08Przysłowie to krótkie wypowiedzenie o niedosłownym znaczeniu; wyjaśniamy je, szukając ogólnej myśli ukrytej za obrazem ze słów.
Pojęcia z fiszek
Podcast
Ładuję…
Quizy w tym zestawie
36 pytań w 4 etapach
Etap 1: Legenda i wyrazy wieloznaczne
Etap 1 · 5 fiszek · 9 pytań
Etap 2: Uosobienie i wiersz Słowackiego
Etap 2 · 4 fiszki · 9 pytań
Etap 3: „Pan Tadeusz” i środki w opisie
Etap 3 · 4 fiszki · 9 pytań
Etap 4: Opis krajobrazu i przysłowie
Etap 4 · 6 fiszek · 9 pytań
Powtórka z całości
15 pytań ze wszystkich etapów, po ukończeniu etapów
Sprawdzian do druku
Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną
Sprawdzam sprawdzian…
Znasz kogoś z klasy, komu się przyda? Podziel się zestawem
Podobne zestawy
40 fiszek uczy się 12
uczy się 4
16 fiszek
20 fiszek uczy się 1
14 fiszek uczy się 1
40 fiszek uczy się 10
Wyszukiwarka
Szukasz czegoś innego?
Wpisz temat, dział albo tytuł podręcznika i znajdź gotowy zestaw.
