Polski
Przymiotnik, stopniowanie, liczebnik, ó i u - NOWE Słowa na start 5
Sprawdzony zestawZestaw do drugiej części rozdziału o ideałach, autorytetach i idolach. Powtórzysz odmianę przymiotnika i jego zgodę z rzeczownikiem, nauczysz się stopniować przymiotniki trzema sposobami i rozpoznawać liczebniki główne, porządkowe i zbiorowe. Poznasz zasady stawiania kropki w datach i po liczbach oraz pisownię wyrazów z ó i u.
Zestaw do podręcznika
Rozdział 3, cz. 2. Ideały, autorytety, idole: przymiotnik, stopniowanie, liczebnik, kropka a liczby, zapis dat, pisownia ó i u
NOWE Słowa na start! 5. Podręcznik (Nowa Era) - wszystkie rozdziały1.Przymiotnik
Odmienna część mowy, która nazywa cechy osób, zwierząt, roślin, zjawisk i rzeczy. Odpowiada na pytania: jaki? jaka? jakie?, np. kot (jaki?) puszysty, burza (jaka?) gwałtowna.
2.Odmiana przymiotnika
Przymiotnik odmienia się przez przypadki, liczby i rodzaje. W liczbie pojedynczej ma rodzaj męski (wysoki dom), żeński (wysoka wieża) i nijaki (wysokie drzewo). W liczbie mnogiej ma rodzaj męskoosobowy przy mężczyznach i grupach z mężczyzną (jacy? wysocy chłopcy) i niemęskoosobowy przy pozostałych (jakie? wysokie domy).
3.Zgoda przymiotnika z rzeczownikiem
W zdaniu przymiotnik dostosowuje swoją formę do określanego rzeczownika. Przypadek i liczba obu tych części mowy są takie same, a w liczbie pojedynczej mają też jednakowy rodzaj, np. Pomagam młodszemu (C. lp. r.m.) bratu (C. lp. r.m.).
4.Przymiotniki zakończone na -cy, -dzy, -czy, -ży
W mianowniku liczby mnogiej w rodzaju męskoosobowym mają tę samą formę co w mianowniku liczby pojedynczej, np. gorący kibic - gorący kibice, przedsiębiorczy kupiec - przedsiębiorczy kupcy. Wyjątkiem jest przymiotnik duży: duży brat - duzi bracia.
5.Stopniowanie przymiotników
Informuje o natężeniu określanej cechy. Większość przymiotników ma trzy stopnie: równy, wyższy i najwyższy, np. wesoły - weselszy - najweselszy. Są trzy sposoby stopniowania: proste regularne (młody - młodszy), proste nieregularne (dobry - lepszy) i opisowe (przyjacielski - bardziej przyjacielski).
6.Stopniowanie proste regularne
W stopniu wyższym do przymiotnika dodajemy cząstkę -szy albo -ejszy, a w stopniu najwyższym jeszcze cząstkę naj-, np. tani - tańszy - najtańszy, jasny - jaśniejszy - najjaśniejszy.
7.Stopniowanie proste nieregularne
Stopień wyższy i najwyższy tworzymy od innego wyrazu niż stopień równy. Tak stopniują się m.in.: dobry - lepszy - najlepszy, zły - gorszy - najgorszy, duży - większy - największy, mały - mniejszy - najmniejszy.
8.Stopniowanie opisowe
Stopień wyższy tworzymy wyrazem bardziej (mniej), a stopień najwyższy - wyrazem najbardziej (najmniej). Stawiamy je przed przymiotnikiem w stopniu równym, np. przyjacielski - bardziej przyjacielski - najbardziej przyjacielski.
9.Przymiotniki niestopniowalne
Przymiotniki, których nie można stopniować, ponieważ oznaczają cechę stałą, która występuje zawsze w jednakowym natężeniu, np. drewniana ławka, papierowa torba.
10.Liczebnik
Odmienna część mowy, która określa liczbę lub kolejność. Odpowiada na pytania: ile? który z kolei? Wyróżniamy m.in. liczebniki główne (pięć gruszek), porządkowe (siódmy dzień) i zbiorowe (troje cieląt).
11.Liczebniki główne
Oznaczają liczbę czegoś i odpowiadają na pytania: ile? ilu?, np. (ile?) sześć krzeseł. Odmieniają się przez przypadki i rodzaje. Formę liczebnika dobieramy do rzeczownika, np. dwaj bracia, dwie siostry, dwa psy.
12.Liczebniki porządkowe
Określają kolejność i odpowiadają na pytania: który (która, które) z kolei?, np. (który z kolei?) szósty rząd. Odmieniają się przez przypadki, liczby i rodzaje, podobnie jak przymiotniki. Zgadzają się z rzeczownikiem pod względem przypadka i liczby, np. w szóstym rzędzie.
13.Liczebniki zbiorowe
Odpowiadają na pytanie ile? i oznaczają liczbę osób różnej płci, istot niedorosłych, rzeczy występujących parami lub mających tylko liczbę mnogą, np. pięcioro przyjaciół (chłopcy i dziewczynki), dwoje prosiąt, dwoje sanek. Odmieniają się tylko przez przypadki: pięcioro, pięciorga, pięciorgu, pięciorgiem.
14.Liczebnik zbiorowy a główny
Wybór liczebnika zmienia znaczenie wypowiedzi. Wyrażenie z liczebnikiem głównym dwóch sąsiadów wskazuje samych mężczyzn. Wyrażenie z liczebnikiem zbiorowym dwoje sąsiadów wskazuje osoby różnej płci, czyli sąsiadkę i sąsiada.
15.Liczebniki w zapisie roku
W liczebniku wskazującym rok jak przymiotniki odmieniają się tylko dziesiątki i jedności, np. w dwa tysiące dwudziestym czwartym roku (nie: dwutysięcznym dwudziestym czwartym). Gdy rok kończy się na setki lub tysiące, odmieniamy ostatni wyraz, np. w roku dwutysięcznym.
16.Zapisywanie dat
Kropkę stawiamy w datach zapisanych w całości cyframi arabskimi, np. 3.05.2024 r. Nie ma jej po dniu przed słowną nazwą miesiąca (3 maja) ani po rzymskiej cyfrze miesiąca (3 V 2024 r.). Nazwa miesiąca stoi w dopełniaczu: 3 maja, nie: 3 maj.
17.Kropka po cyfrze oznaczającej liczebnik porządkowy
Po cyfrze arabskiej oznaczającej liczebnik porządkowy zwykle stawiamy kropkę, np. w 3. rzędzie. Nie stawiamy jej po godzinie bez minut (o godzinie 9) i po dniu przed słowną nazwą miesiąca (9 maja). Po liczebniku głównym kropki nie ma: 5 jabłek.
18.Pisownia ó
Ó piszemy: gdy wymienia się na o, e lub a (mróz - mrozy, wiózł - wiezie, skrót - skracać); w zakończeniach -ów, -ówka, -ówna (Kraków, kreskówka, Nowakówna; inaczej piszemy: wsuwka, skuwka, zasuwka); w niektórych wyrazach, mimo że się nie wymienia (żółw, wróbel).
19.Pisownia u
U piszemy: w rzeczownikach na -unek, -us, -usz, -uch, -ura, -ulec (pakunek, autobus, pióropusz, fartuch, figura, budulec); w czasownikach na -uj, -uje (buduje); na początku i końcu większości wyrazów (ulica, w domu; inaczej: ósmy, ówczesny); gdy pisowni ó nic nie uzasadnia (kruk).
20.U w zakończeniach zdrabniających
U piszemy w zdrabniających zakończeniach: -uchny, -uni, -usi, -utki, -uchna, -unio, -unia, -uszek, -uszka, -uszko, -ulo, -ulek, -ula, -ulka, -uś, -usia, np. leciutki, kwiatuszek, dziadziuś, mamunia.
Notatka
Przymiotnik i jego odmiana
to odmienna część mowy. Nazywa cechy osób, zwierząt, roślin, zjawisk i rzeczy. Pytamy o niego: jaki? jaka? jakie?, a w liczbie mnogiej także: jacy?
Przymiotnik odmienia się przez przypadki, liczby i rodzaje. W liczbie pojedynczej ma trzy rodzaje: męski (szybki pociąg), żeński (szybka rzeka) i nijaki (szybkie auto), a w liczbie mnogiej dwa: męskoosobowy (szybcy biegacze) i niemęskoosobowy (szybkie łodzie).
Rodzaj w liczbie mnogiej najłatwiej rozpoznać po pytaniu. Pytanie jacy? zadajemy, gdy przymiotnik określa mężczyzn albo grupę osób, wśród których jest choć jeden mężczyzna, np. dzielni strażacy, kochani dziadkowie. Wtedy jest to rodzaj męskoosobowy. Przy kobietach, zwierzętach, roślinach i rzeczach pytamy: jakie? To rodzaj niemęskoosobowy.
Rodzaj męski, żeński i nijaki występuje tylko w liczbie pojedynczej.
Zgoda przymiotnika z rzeczownikiem
W zdaniu przymiotnik dostosowuje swoją formę do rzeczownika, który określa. Oba wyrazy mają ten sam przypadek i tę samą liczbę. W liczbie pojedynczej mają też jednakowy rodzaj.
Żeby ustalić formę przymiotnika, najpierw zadaj pytanie o rzeczownik. Pytanie pokaże przypadek, a końcówka rzeczownika - liczbę.
Przykład
Marzę o (kim? o czym?) długiej (Ms. lp. r.ż.) podróży (Ms. lp. r.ż.).
Wyjątkowa liczba mnoga
Przymiotniki zakończone na -cy, -dzy, -czy lub -ży w mianowniku liczby mnogiej rodzaju męskoosobowego mają taką samą formę jak w mianowniku liczby pojedynczej, np. śpiący chłopiec - śpiący chłopcy, milczący rycerz - milczący rycerze.
Wyjątkiem jest przymiotnik duży. W liczbie mnogiej rodzaju męskoosobowego ma formę duzi, np. duży zawodnik - duzi zawodnicy.
Stopniowanie przymiotników
Stopniowanie informuje o natężeniu cechy. Większość przymiotników ma trzy stopnie: równy, wyższy i najwyższy. Stopnie można tworzyć na trzy sposoby:
| Sposób | Jak tworzymy stopnie | Przykład |
|---|---|---|
| proste regularne | -szy albo -ejszy, a w najwyższym jeszcze naj- | gruby - grubszy - najgrubszy; pilny - pilniejszy - najpilniejszy |
| proste nieregularne | stopień wyższy i najwyższy od innego wyrazu | dobry - lepszy - najlepszy; zły - gorszy - najgorszy |
| opisowe | bardziej (mniej), najbardziej (najmniej) przed stopniem równym | zadowolony - bardziej zadowolony - najbardziej zadowolony |
Nieregularnie stopniują się też m.in. przymiotniki duży (większy, największy) i mały (mniejszy, najmniejszy).
W stopniowaniu prostym regularnym czasem zmieniają się głoski w wyrazie, np. biały - bielszy - najbielszy.
Ważne
Nie łączymy dwóch sposobów stopniowania. Błędnie: „bardziej grubszy”, poprawnie: „grubszy”.
Przymiotniki niestopniowalne
Niektórych przymiotników nie można stopniować. Oznaczają one cechę stałą, która występuje zawsze w jednakowym natężeniu, np. gliniany dzbanek, skórzane rękawiczki. Dzbanek nie może być „bardziej gliniany” od innego.
Liczebniki główne i porządkowe
Liczebnik to odmienna część mowy, która określa liczbę lub kolejność. Odpowiada na pytania: ile? który z kolei? Wyróżniamy m.in. , porządkowe i zbiorowe.
Liczebniki główne odmieniają się przez przypadki i rodzaje. Formę liczebnika dobieramy do rzeczownika, np. dwaj kucharze, dwie kucharki, dwa garnki. Przy rzeczownikach męskoosobowych liczebnik ma osobną formę, np. pięciu kucharzy, ale pięć garnków.
odmieniają się przez przypadki, liczby i rodzaje, podobnie jak przymiotniki. Zgadzają się z rzeczownikiem pod względem przypadka i liczby, np. na jedenastym przystanku.
Jak odmieniać liczebnik roku
W wielowyrazowym liczebniku, który wskazuje rok, jak przymiotniki odmieniają się tylko wyrazy oznaczające dziesiątki i jedności. Stojące przed nimi tysiące i setki zostają bez zmian, np. w tysiąc sześćset osiemdziesiątym trzecim roku, w dwa tysiące trzydziestym roku (nie: dwutysięcznym trzydziestym). Gdy rok kończy się na setki lub tysiące, odmieniamy ostatni wyraz, np. w roku tysiąc dziewięćsetnym, w roku dwutysięcznym.
Liczebniki zbiorowe
odpowiadają na pytanie ile? Używamy ich, gdy liczymy:
- osoby różnej płci, np. troje znajomych (np. dwie koleżanki i kolega);
- istoty niedorosłe, np. dwoje jagniąt;
- rzeczy występujące parami, np. dwoje uszu;
- rzeczy, które mają tylko liczbę mnogą, np. dwoje skrzypiec.
Przy dorosłych zwierzętach, zwykłych przedmiotach i samych kobietach używamy liczebnika głównego, np. pięć kur, a nie „pięcioro kur”.
Liczebniki zbiorowe odmieniają się tylko przez przypadki: M. siedmioro, D. siedmiorga, C. siedmiorgu, B. siedmioro, N. siedmiorgiem, Ms. (o) siedmiorgu.
Wybór liczebnika może zmienić znaczenie wypowiedzi.
Zapamiętaj
„Dwóch kuzynów” to dwaj mężczyźni, a „dwoje kuzynów” to kuzyn i kuzynka.
Kropka a liczby. Zapisywanie dat
Tę samą datę można zapisać na trzy sposoby. Od sposobu zależy, czy stawiamy kropki:
| Zapis daty | Przykład | Kropka |
|---|---|---|
| w całości cyframi arabskimi | 7.03.2019 r. | tak, po dniu i po miesiącu |
| miesiąc słownie | 7 marca 2019 r. | nie ma kropki po dniu |
| miesiąc cyfrą rzymską | 7 III 2019 r. | nie ma kropki po dniu ani po miesiącu |
Zapis „7 III” czytamy: siódmy marca. To skrót wyrażenia „siódmy dzień marca”.
Ważne
Nazwa miesiąca w dacie jest zawsze w dopełniaczu: „7 marca”, nie: „7 marzec”.
Kropka po liczebniku porządkowym
Po cyfrze arabskiej oznaczającej liczebnik porządkowy zazwyczaj stawiamy kropkę, np. Zająłem 7. miejsce. Nie stawiamy jej po godzinie bez minut (o godzinie 20) i po dniu, gdy nazwę miesiąca zapisano słownie (12 lipca). Kropkę można pominąć, gdy z treści jednoznacznie wynika, że to liczebnik porządkowy, np. Jestem w 6 klasie. Po liczebniku głównym kropki nie ma, np. Kupiłem 6 zeszytów.
Pisownia ó
Ó piszemy w trzech sytuacjach.
- Ó wymienne
- gdy w innej formie lub w wyrazie pokrewnym ó wymienia się na o, e lub a, np. wóz - wozy, wiódł - wiedzie, ogród - ogradzać.
- W zakończeniach -ów, -ówka i -ówna
- np. Rzeszów, pocztówka, Kowalczykówna. Inaczej, przez u, piszemy: wsuwka, skuwka, zasuwka.
- Ó niewymienne
- w niektórych wyrazach ó się nie wymienia, ale pisownia jest utrwalona, zwykle ze względów historycznych, np. córka, król, jaskółka. Te wyrazy trzeba zapamiętać.
Żeby sprawdzić, czy ó jest wymienne, zmień formę wyrazu albo poszukaj wyrazu pokrewnego. Jeśli pojawi się o, e lub a, piszemy ó, np. stół - stoły.
Pisownia u i zakończenia zdrabniające
U piszemy:
- w rzeczownikach zakończonych na -unek, -us, -usz, -uch, -ura i -ulec, np. opatrunek, globus, kapelusz, pastuch, temperatura, szpikulec;
- w czasownikach zakończonych na -uj, -uje, np. gotuj, wędruje;
- na początku większości wyrazów, np. uczeń (inaczej: ósmy, ówczesny, ów, ówdzie), i na ich końcu, np. ku morzu;
- w wyrazach, w których pisowni ó nic nie uzasadnia, np. but, sznurek.
Zakończenia zdrabniające
U piszemy też w zdrabniających zakończeniach wyrazów. Łatwiej je zapamiętać w grupach:
- -uchny, -uchna; -uni, -unio, -unia;
- -usi, -usia, -uś; -utki;
- -uszek, -uszka, -uszko; -ulo, -ulek, -ula, -ulka.
Przykłady zdrobnień: malutki, brzuszek, kotuś, Olusia.
Nie każde zakończenie z u jest zdrabniające. Wyraz opatrunek nie jest zdrobnieniem, ale piszemy go przez u, bo kończy się na -unek.
W skrócie
- 01Przymiotnik nazywa cechy i odmienia się przez przypadki, liczby i rodzaje: w lp. męski, żeński, nijaki, w lm. męskoosobowy i niemęskoosobowy.
- 02Przymiotnik ma ten sam przypadek i liczbę co rzeczownik; przymiotniki na -cy, -dzy, -czy, -ży mają w lm. r.m.-os. formę jak w lp., oprócz: duzi.
- 03Większość przymiotników ma stopień równy, wyższy i najwyższy; są trzy sposoby stopniowania: proste regularne, proste nieregularne i opisowe. Przymiotników oznaczających cechę stałą nie stopniujemy.
- 04Liczebnik główny mówi ile, porządkowy - który z kolei; w liczebniku roku odmieniamy zwykle tylko dziesiątki i jedności.
- 05Liczebnik zbiorowy liczy osoby różnej płci, istoty niedorosłe, rzeczy występujące parami lub mające tylko liczbę mnogą; odmienia się tylko przez przypadki.
- 06Kropki stawiamy w dacie zapisanej w całości cyframi arabskimi i zwykle po cyfrze liczebnika porządkowego; nazwa miesiąca stoi w dopełniaczu.
- 07Ó piszemy, gdy wymienia się na o, e lub a, w zakończeniach -ów, -ówka, -ówna (oprócz wsuwka, skuwka, zasuwka) i w wyrazach do zapamiętania.
- 08U piszemy w zakończeniach -unek, -us, -usz, -uch, -ura, -ulec, -uj, -uje, w zakończeniach zdrabniających oraz zwykle na początku i na końcu wyrazu.
Pojęcia z fiszek
Podcast
Ładuję…
Karty pracy
Ćwiczenia do wydruku na ten temat
Stopniowanie przymiotnikówKlasy 5-6
Otwórz kartę pracyOdmiana przez przypadki - rzeczownik, przymiotnik i liczebnikKlasy 5-6
Otwórz kartę pracyOdmienne części mowy - sprawdzianKlasy 6-7
Otwórz kartę pracyQuizy w tym zestawie
37 pytań w 4 etapach
Etap 1: Przymiotnik i jego odmiana
Etap 1 · 4 fiszki · 9 pytań
Etap 2: Stopniowanie przymiotników
Etap 2 · 5 fiszek · 9 pytań
Etap 3: Rodzaje liczebników
Etap 3 · 6 fiszek · 9 pytań
Etap 4: Zapis dat, kropka, ó i u
Etap 4 · 5 fiszek · 10 pytań
Powtórka z całości
15 pytań ze wszystkich etapów, po ukończeniu etapów
Sprawdzian do druku
Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną
Sprawdzam sprawdzian…
Znasz kogoś z klasy, komu się przyda? Podziel się zestawem
Podobne zestawy
40 fiszek uczy się 12
uczy się 4
16 fiszek
20 fiszek uczy się 1
14 fiszek uczy się 1
40 fiszek uczy się 10
Wyszukiwarka
Szukasz czegoś innego?
Wpisz temat, dział albo tytuł podręcznika i znajdź gotowy zestaw.
