Polski
Rzeczownik, temat i końcówka, ę i ą, dwukropek - NOWE Słowa na start 5
Sprawdzony zestawZestaw do drugiej części rozdziału o uczuciach. Powtórzysz, kiedy stawiamy dwukropek, co wiesz o rzeczowniku i jego odmianie, poznasz rzeczowniki własne i pospolite oraz rzeczowniki o nietypowej odmianie. Nauczysz się pisowni ę i ą w zakończeniach i podziału wyrazu na temat i końcówkę, z obocznościami.
Zestaw do podręcznika
Rozdział 2, cz. 2. Uwaga, uczucia!: rzeczownik, rzeczowniki własne i pospolite, nietypowa odmiana, temat i końcówka, ę i ą, dwukropek
NOWE Słowa na start! 5. Podręcznik (Nowa Era) - wszystkie rozdziały1.Dwukropek
Stawiamy go, kiedy chcemy wprowadzić dialog w opowiadaniu, posłużyć się wyliczeniem albo zacytować cudze słowa, które dodatkowo ujmujemy w cudzysłów, np. Lubię trzy owoce: jabłka, gruszki i śliwki.
2.Dwukropek przy cytacie
Gdy przytaczamy dokładnie cudze słowa, stawiamy przed nimi dwukropek, a cytat ujmujemy w cudzysłów, np. Trener powiedział: „Gramy do końca”.
3.Rzeczownik
Odmienna część mowy, która nazywa osoby, rzeczy, miejsca, zwierzęta, rośliny, pojęcia i zjawiska. Odpowiada na pytania: kto? co?, np. sąsiad, lampa, las, wiewiórka, stokrotka, odwaga, deszcz. Odmienia się przez liczby (pojedynczą i mnogą) i przypadki.
4.Przypadki rzeczownika
Mianownik (M.) kto? co? (jest); dopełniacz (D.) kogo? czego? (nie ma); celownik (C.) komu? czemu? (się przyglądam); biernik (B.) kogo? co? (widzę); narzędnik (N.) z kim? z czym? (idę); miejscownik (Ms.) o kim? o czym? (mówię); wołacz (W.) o!
5.Rodzaj rzeczownika
Rzeczownik w liczbie pojedynczej ma rodzaj męski (ten sąsiad), żeński (ta lampa) albo nijaki (to okno). Rodzaj formy liczby mnogiej sprawdzamy w liczbie pojedynczej: okien - to okno. U rzeczowników tylko w liczbie mnogiej, np. drzwi, rodzaju nie da się określić.
6.Rzeczowniki własne
Nazwy konkretnych osób (imiona, nazwiska, przydomki), miejsc (np. państw, miast, mórz, rzek, gór), świąt i tytuły. Piszemy je wielką literą, np. Zosia, Kowalska, Hiszpania, Gdańsk, Odra, Tatry, Boże Narodzenie.
7.Rzeczowniki pospolite
Rzeczowniki, które nazywają osoby, zwierzęta, rzeczy i miejsca w sposób ogólny. Piszemy je małą literą, np. siostra, koń, lampa, miasto, góra.
8.Rzeczowniki zakończone na -um
Rzeczowniki rodzaju nijakiego zakończone na -um odmieniają się nieregularnie: przez przypadki tylko w liczbie mnogiej. W liczbie pojedynczej mają w każdym przypadku tę samą formę, np. to akwarium, w akwarium, z akwarium; lm. akwaria, akwariów, akwariami.
9.Rzeczowniki tylko w liczbie pojedynczej
Rzeczowniki, które nie mają form liczby mnogiej, np. odwaga, młodzież, listowie, tlen.
10.Rzeczowniki tylko w liczbie mnogiej
Rzeczowniki, które nie mają form liczby pojedynczej, np. nożyczki, skrzypce, urodziny, plecy. O jednym lub kilku takich przedmiotach mówimy np. jedne okulary, dwie pary okularów, jedne skrzypce, dwoje skrzypiec.
11.Litera ę w zakończeniach
Piszemy ją w nazwach istot niedorosłych (kurczę, cielę), w bierniku lp. większości rzeczowników rodzaju żeńskiego (widzę książkę, szkołę) i w 1. osobie lp. czasowników w czasie teraźniejszym i przyszłym (piszę, zrobię).
12.Wiem, powiem, jem, umiem, rozumiem
W 1. osobie lp. czasu teraźniejszego i przyszłego czasowników wiedzieć, powiedzieć, jeść, umieć, rozumieć piszemy i wymawiamy em, a nie ę: wiem, powiem, jem, umiem, rozumiem.
13.Litera ą w narzędniku i bierniku lp.
Piszemy ją w zakończeniach rzeczowników i przymiotników rodzaju żeńskiego w narzędniku lp. (z kim? z czym?), np. z młodszą siostrą, oraz niektórych z nich w bierniku lp. (kogo? co?), np. widzę wysoką wieżę (przymiotnik), widzę panią (rzeczownik).
14.Litera ą w 3. osobie lm. czasowników
Czasowniki w 3. osobie liczby mnogiej (oni, one) w czasie teraźniejszym i przyszłym kończą się na ą, np. piszą, idą, pomogą, zrobią.
15.Wymowa a pisownia ę na końcu wyrazu
Na końcu wielu wyrazów piszemy ę, choć można je wymawiać jako e lub ę, np. idę, kawę. Nie piszemy więc tak, jak słyszymy. Od ę zależy sens: Podlej różę to jedna róża, a Podlej róże - wiele.
16.Temat
Stała część wyrazu odmiennego, która zostaje po oddzieleniu końcówki i powtarza się podczas odmiany, np. lamp|a, lamp|y, lamp|ę - temat lamp-. W każdym wyrazie, który się odmienia, występują temat i końcówka.
17.Końcówka
Część wyrazu, która zmienia się w trakcie jego odmiany, np. lamp|a, lamp|y, lamp|ę albo w czasowniku pisz|ę, pisz|esz, pisz|e.
18.Końcówka zerowa
W niektórych formach nie ma końcówki, czyli cały wyraz jest tematem. Brak końcówki oznaczamy znakiem ø i nazywamy końcówką zerową, np. M. dom|ø, D. dom|u, N. dom|em.
19.Oboczność
Wymiana jednych głosek na inne w temacie wyrazu podczas odmiany, np. sól - soli (ó : o), wąż - węża (ą : ę), matka - matce (k : c). Częste są też g : dz, t : ci, m : mi i ł : l.
20.Temat oboczny
Temat, w którym podczas odmiany zachodzi oboczność, czyli wymiana głosek. Wyraz ma wtedy różne postacie tematu, np. droga - drodze: tematy drog- i drodz-, sól - soli: tematy sól- i sol-.
21.Zanik samogłoski w temacie
Oboczność może też polegać na zaniku samogłoski, czyli na jej wymianie na ø, np. domek - domku, kwiatek - kwiatka (e : ø).
Notatka
Dwukropek
stawiamy w trzech sytuacjach:
- dialog w opowiadaniu
- dwukropek kończy słowa narratora, np. „Wtedy dziadek zawołał:", a wypowiedź postaci zaczyna się w nowej linii
- wyliczenie
- dwukropek stoi tuż przed wymienianymi rzeczami, np. „W plecaku mam trzy zeszyty: do polskiego, do matematyki i do przyrody."
- cytat
- dwukropek stoi przed cudzymi słowami, a same słowa ujmujemy w cudzysłów.
Elementy wyliczenia oddzielamy przecinkami albo spójnikiem „i".
Cudze słowa możemy też przekazać zdaniem ze spójnikiem „że". Wtedy nie stawiamy dwukropka ani cudzysłowu, np. Wychowawczyni powiedziała, że spotykamy się przed szkołą.
Przykład
Wychowawczyni powiedziała: „Jutro spotykamy się przed szkołą".
Rzeczownik i jego odmiana
to odmienna część mowy. Nazywa osoby, rzeczy, miejsca, zwierzęta, rośliny, pojęcia i zjawiska, np. ciekawość, ulewa. Odpowiada na pytania kto? co?.
Rzeczownik odmienia się przez liczby i przypadki. Ma liczbę pojedynczą (lp.) i mnogą (lm.) oraz siedem przypadków:
| Przypadek | Liczba pojedyncza | Liczba mnoga |
|---|---|---|
| M. kto? co? (jest) | balon | balony |
| D. kogo? czego? (nie ma) | balonu | balonów |
| C. komu? czemu? (się przyglądam) | balonowi | balonom |
| B. kogo? co? (widzę) | balon | balony |
| N. z kim? z czym? (idę) | balonem | balonami |
| Ms. o kim? o czym? (mówię) | balonie | balonach |
| W. o! | balonie | balony |
Rzeczownik w liczbie pojedynczej ma rodzaj: męski (ten balon), żeński (ta huśtawka) albo nijaki (to lusterko). Rodzaju nie da się określić u rzeczowników, które występują tylko w liczbie mnogiej, np. drzwi, spodnie.
W liczbie mnogiej rodzaj sprawdzamy po zmianie na liczbę pojedynczą, np. huśtawkom - ta huśtawka, rodzaj żeński.
Rzeczowniki własne i pospolite
Ze względu na znaczenie rzeczowniki dzielimy na własne i pospolite.
(nazwy własne) to nazwy konkretnych osób (imiona, nazwiska, przydomki), miejsc (np. państwa, miasta, rzeki, góry), świąt oraz tytuły. Piszemy je wielką literą.
w sposób ogólny nazywają osoby, zwierzęta, rzeczy i miejsca. Zapisujemy je małą literą.
Ta sama rzecz może mieć nazwę pospolitą i własną, np. państwo - Francja, święto - Nowy Rok.
Jak rozpoznać nazwę własną? Zapytaj, czy wyraz nazywa jedną, konkretną osobę, miejsce, święto albo jest tytułem. Jeśli tak, to rzeczownik własny.
Rzeczowniki o nietypowej odmianie
Większość rzeczowników ma formy liczby pojedynczej i mnogiej. Niektóre jednak odmieniają się nietypowo.
- rzeczowniki rodzaju nijakiego na -um
- odmieniają się nieregularnie: przez przypadki tylko w liczbie mnogiej; w liczbie pojedynczej forma się nie zmienia, np. to terrarium, przy terrarium, ale terraria, terrariów, terrariami
- tylko liczba pojedyncza
- rzeczowniki bez form liczby mnogiej, np. odzież, pierze, azot
- tylko liczba mnoga
- rzeczowniki bez form liczby pojedynczej, np. widły, drożdże, wczasy.
Gdy rzeczownik ma tylko liczbę mnogą, o jednym lub kilku przedmiotach mówimy np. jedne widły, dwoje wideł. Można też użyć wyrazu „para", np. dwie pary szelek.
Litera ę w zakończeniach
Literę ę piszemy w zakończeniach:
- nazw istot niedorosłych, np. orlę, gąsię;
- większości rzeczowników rodzaju żeńskiego w bierniku lp. (kogo? co?), np. narysować chmurę, zjeść zupę;
- czasowników w 1. osobie lp. w czasie teraźniejszym i przyszłym, np. rysuję, pobiegnę.
Żeby sprawdzić, czy to biernik, zadaj pytanie kogo? co? i dodaj wyraz „widzę": widzę (co?) chmurę.
Zapamiętaj
W 1. osobie lp. czasu teraźniejszego i przyszłego czasowników wiedzieć, powiedzieć, jeść, umieć, rozumieć piszemy i wymawiamy em: wiem, powiem, jem, umiem, rozumiem.
Litera ą w zakończeniach i wymowa końcowego ę
Literę ą piszemy w zakończeniach:
- narzędnika lp. rzeczowników i przymiotników rodzaju żeńskiego (z kim? z czym?), np. z ciepłą herbatą, przed starą bramą;
- niektórych rzeczowników i przymiotników rodzaju żeńskiego w bierniku lp. (kogo? co?), np. mieć nową kurtkę, odwiedzić synową sąsiadów;
- czasowników w 3. osobie lm. (oni, one) w czasie teraźniejszym i przyszłym, np. biegają, przyniosą.
W bierniku przymiotnik rodzaju żeńskiego zwykle kończy się na ą, a rzeczownik - na ę: nową kurtkę.
Czasami robimy błędy, bo zapisujemy wyraz tak, jak go słyszymy. Na końcu wielu wyrazów piszemy ę, choć można je wymawiać jako e lub ę.
Ważne
Końcowe ę zmienia sens: „Umyj tacę" to jedna taca, a „Umyj tace" - kilka tac.
Temat i końcówka
W każdym wyrazie, który się odmienia, występują i .
Temat to stała część wyrazu, która zostaje po oddzieleniu końcówki. Powtarza się podczas odmiany.
Końcówka to część wyrazu, która zmienia się w trakcie odmiany.
Jak podzielić wyraz? Zapisz kilka jego form jedna pod drugą. Część wspólna to temat, a to, co się zmienia, to końcówki.
- rzeczownik: traw|a, traw|y, traw|ę, traw|ą - temat traw-;
- czasownik: skacz|ę, skacz|esz, skacz|e - temat skacz-.
W niektórych formach nie ma końcówki i cały wyraz jest tematem. Taki brak oznaczamy znakiem ø i nazywamy końcówką zerową, np. M. balon|ø, D. balon|u.
Oboczności i tematy oboczne
Podczas odmiany w temacie mogą zachodzić oboczności, czyli wymiana jednych głosek na inne. Tematy, w których zachodzą takie wymiany, to tematy oboczne.
Na przykład rzeczownik „droga" ma tematy oboczne drog- i drodz-, bo w formie drodze g wymienia się na dz.
Tabela pokazuje częste oboczności:
| Wyrazy | Oboczność |
|---|---|
| róg - rogu | ó : o |
| krąg - kręgu | ą : ę |
| córka - córce | k : c |
| droga - drodze | g : dz |
| płot - płocie | t : ci |
| zima - zimie | m : mi |
| szkoła - szkole | ł : l |
może też polegać na zaniku samogłoski, czyli jej wymianie na ø, np. dzwonek - dzwonka, zamek - zamka (e : ø).
W skrócie
- 01Dwukropek wprowadza dialog w opowiadaniu, wyliczenie albo cytat; cytat dodatkowo ujmujemy w cudzysłów.
- 02Rzeczownik odpowiada na pytania kto? co?, odmienia się przez liczby i siedem przypadków, a w liczbie pojedynczej ma rodzaj męski, żeński albo nijaki.
- 03Rzeczowniki własne nazywają konkretne osoby, miejsca, święta i tytuły (wielka litera), a pospolite - rzeczy w sposób ogólny (mała litera).
- 04Rzeczowniki rodzaju nijakiego na -um odmieniają się przez przypadki tylko w liczbie mnogiej; niektóre rzeczowniki mają wyłącznie liczbę pojedynczą albo wyłącznie mnogą.
- 05Ę piszemy w nazwach istot niedorosłych, w bierniku lp. większości rzeczowników żeńskich i w 1. osobie lp. czasowników (wyjątki z em).
- 06Ą piszemy w narzędniku lp. wyrazów rodzaju żeńskiego, w bierniku lp. niektórych z nich oraz w 3. osobie lm. czasowników; końcowe ę piszemy, choć często słyszymy e.
- 07Temat to stała część wyrazu odmiennego, końcówka zmienia się w odmianie, a końcówka zerowa (ø) oznacza jej brak.
- 08Oboczność to wymiana głosek w temacie podczas odmiany, także zanik samogłoski; temat z taką wymianą to temat oboczny.
Pojęcia z fiszek
Podcast
Ładuję…
Quizy w tym zestawie
40 pytań w 5 etapach
Etap 1: Dwukropek
Etap 1 · 2 fiszki · 8 pytań
Etap 2: Rzeczownik i jego odmiana
Etap 2 · 6 fiszek · 8 pytań
Etap 3: Nietypowa odmiana rzeczowników
Etap 3 · 3 fiszki · 8 pytań
Etap 4: Pisownia ę i ą w zakończeniu
Etap 4 · 4 fiszki · 8 pytań
Etap 5: Temat, końcówka, oboczności
Etap 5 · 6 fiszek · 8 pytań
Powtórka z całości
15 pytań ze wszystkich etapów, po ukończeniu etapów
Sprawdzian do druku
Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną
Sprawdzam sprawdzian…
Znasz kogoś z klasy, komu się przyda? Podziel się zestawem
Podobne zestawy
40 fiszek uczy się 12
uczy się 4
16 fiszek
20 fiszek uczy się 1
14 fiszek uczy się 1
40 fiszek uczy się 10
Wyszukiwarka
Szukasz czegoś innego?
Wpisz temat, dział albo tytuł podręcznika i znajdź gotowy zestaw.
