Ilustracja do zestawu: Rzeczownik, temat i końcówka, ę i ą, dwukropek - NOWE Słowa na start 5

Polski

Rzeczownik, temat i końcówka, ę i ą, dwukropek - NOWE Słowa na start 5

Sprawdzony zestaw
Szkoła podstawowauczy się 2 osoby
21 fiszek40 pytań w 5 etapachnotatka

Zestaw do drugiej części rozdziału o uczuciach. Powtórzysz, kiedy stawiamy dwukropek, co wiesz o rzeczowniku i jego odmianie, poznasz rzeczowniki własne i pospolite oraz rzeczowniki o nietypowej odmianie. Nauczysz się pisowni ę i ą w zakończeniach i podziału wyrazu na temat i końcówkę, z obocznościami.

Zestaw do podręcznika

Rozdział 2, cz. 2. Uwaga, uczucia!: rzeczownik, rzeczowniki własne i pospolite, nietypowa odmiana, temat i końcówka, ę i ą, dwukropek

NOWE Słowa na start! 5. Podręcznik (Nowa Era) - wszystkie rozdziały

1.Dwukropek

Stawiamy go, kiedy chcemy wprowadzić dialog w opowiadaniu, posłużyć się wyliczeniem albo zacytować cudze słowa, które dodatkowo ujmujemy w cudzysłów, np. Lubię trzy owoce: jabłka, gruszki i śliwki.

2.Dwukropek przy cytacie

Gdy przytaczamy dokładnie cudze słowa, stawiamy przed nimi dwukropek, a cytat ujmujemy w cudzysłów, np. Trener powiedział: „Gramy do końca”.

3.Rzeczownik

Odmienna część mowy, która nazywa osoby, rzeczy, miejsca, zwierzęta, rośliny, pojęcia i zjawiska. Odpowiada na pytania: kto? co?, np. sąsiad, lampa, las, wiewiórka, stokrotka, odwaga, deszcz. Odmienia się przez liczby (pojedynczą i mnogą) i przypadki.

4.Przypadki rzeczownika

Mianownik (M.) kto? co? (jest); dopełniacz (D.) kogo? czego? (nie ma); celownik (C.) komu? czemu? (się przyglądam); biernik (B.) kogo? co? (widzę); narzędnik (N.) z kim? z czym? (idę); miejscownik (Ms.) o kim? o czym? (mówię); wołacz (W.) o!

5.Rodzaj rzeczownika

Rzeczownik w liczbie pojedynczej ma rodzaj męski (ten sąsiad), żeński (ta lampa) albo nijaki (to okno). Rodzaj formy liczby mnogiej sprawdzamy w liczbie pojedynczej: okien - to okno. U rzeczowników tylko w liczbie mnogiej, np. drzwi, rodzaju nie da się określić.

6.Rzeczowniki własne

Nazwy konkretnych osób (imiona, nazwiska, przydomki), miejsc (np. państw, miast, mórz, rzek, gór), świąt i tytuły. Piszemy je wielką literą, np. Zosia, Kowalska, Hiszpania, Gdańsk, Odra, Tatry, Boże Narodzenie.

7.Rzeczowniki pospolite

Rzeczowniki, które nazywają osoby, zwierzęta, rzeczy i miejsca w sposób ogólny. Piszemy je małą literą, np. siostra, koń, lampa, miasto, góra.

8.Rzeczowniki zakończone na -um

Rzeczowniki rodzaju nijakiego zakończone na -um odmieniają się nieregularnie: przez przypadki tylko w liczbie mnogiej. W liczbie pojedynczej mają w każdym przypadku tę samą formę, np. to akwarium, w akwarium, z akwarium; lm. akwaria, akwariów, akwariami.

9.Rzeczowniki tylko w liczbie pojedynczej

Rzeczowniki, które nie mają form liczby mnogiej, np. odwaga, młodzież, listowie, tlen.

10.Rzeczowniki tylko w liczbie mnogiej

Rzeczowniki, które nie mają form liczby pojedynczej, np. nożyczki, skrzypce, urodziny, plecy. O jednym lub kilku takich przedmiotach mówimy np. jedne okulary, dwie pary okularów, jedne skrzypce, dwoje skrzypiec.

11.Litera ę w zakończeniach

Piszemy ją w nazwach istot niedorosłych (kurczę, cielę), w bierniku lp. większości rzeczowników rodzaju żeńskiego (widzę książkę, szkołę) i w 1. osobie lp. czasowników w czasie teraźniejszym i przyszłym (piszę, zrobię).

12.Wiem, powiem, jem, umiem, rozumiem

W 1. osobie lp. czasu teraźniejszego i przyszłego czasowników wiedzieć, powiedzieć, jeść, umieć, rozumieć piszemy i wymawiamy em, a nie ę: wiem, powiem, jem, umiem, rozumiem.

13.Litera ą w narzędniku i bierniku lp.

Piszemy ją w zakończeniach rzeczowników i przymiotników rodzaju żeńskiego w narzędniku lp. (z kim? z czym?), np. z młodszą siostrą, oraz niektórych z nich w bierniku lp. (kogo? co?), np. widzę wysoką wieżę (przymiotnik), widzę panią (rzeczownik).

14.Litera ą w 3. osobie lm. czasowników

Czasowniki w 3. osobie liczby mnogiej (oni, one) w czasie teraźniejszym i przyszłym kończą się na ą, np. piszą, idą, pomogą, zrobią.

15.Wymowa a pisownia ę na końcu wyrazu

Na końcu wielu wyrazów piszemy ę, choć można je wymawiać jako e lub ę, np. idę, kawę. Nie piszemy więc tak, jak słyszymy. Od ę zależy sens: Podlej różę to jedna róża, a Podlej róże - wiele.

16.Temat

Stała część wyrazu odmiennego, która zostaje po oddzieleniu końcówki i powtarza się podczas odmiany, np. lamp|a, lamp|y, lamp|ę - temat lamp-. W każdym wyrazie, który się odmienia, występują temat i końcówka.

17.Końcówka

Część wyrazu, która zmienia się w trakcie jego odmiany, np. lamp|a, lamp|y, lamp|ę albo w czasowniku pisz|ę, pisz|esz, pisz|e.

18.Końcówka zerowa

W niektórych formach nie ma końcówki, czyli cały wyraz jest tematem. Brak końcówki oznaczamy znakiem ø i nazywamy końcówką zerową, np. M. dom|ø, D. dom|u, N. dom|em.

19.Oboczność

Wymiana jednych głosek na inne w temacie wyrazu podczas odmiany, np. sól - soli (ó : o), wąż - węża (ą : ę), matka - matce (k : c). Częste są też g : dz, t : ci, m : mi i ł : l.

20.Temat oboczny

Temat, w którym podczas odmiany zachodzi oboczność, czyli wymiana głosek. Wyraz ma wtedy różne postacie tematu, np. droga - drodze: tematy drog- i drodz-, sól - soli: tematy sól- i sol-.

21.Zanik samogłoski w temacie

Oboczność może też polegać na zaniku samogłoski, czyli na jej wymianie na ø, np. domek - domku, kwiatek - kwiatka (e : ø).

Notatka

Dwukropek

stawiamy w trzech sytuacjach:

dialog w opowiadaniu
dwukropek kończy słowa narratora, np. „Wtedy dziadek zawołał:", a wypowiedź postaci zaczyna się w nowej linii
wyliczenie
dwukropek stoi tuż przed wymienianymi rzeczami, np. „W plecaku mam trzy zeszyty: do polskiego, do matematyki i do przyrody."
cytat
dwukropek stoi przed cudzymi słowami, a same słowa ujmujemy w cudzysłów.

Elementy wyliczenia oddzielamy przecinkami albo spójnikiem „i".

Cudze słowa możemy też przekazać zdaniem ze spójnikiem „że". Wtedy nie stawiamy dwukropka ani cudzysłowu, np. Wychowawczyni powiedziała, że spotykamy się przed szkołą.

Przykład

Wychowawczyni powiedziała: „Jutro spotykamy się przed szkołą".

Rzeczownik i jego odmiana

to odmienna część mowy. Nazywa osoby, rzeczy, miejsca, zwierzęta, rośliny, pojęcia i zjawiska, np. ciekawość, ulewa. Odpowiada na pytania kto? co?.

Rzeczownik odmienia się przez liczby i przypadki. Ma liczbę pojedynczą (lp.) i mnogą (lm.) oraz siedem przypadków:

PrzypadekLiczba pojedynczaLiczba mnoga
M. kto? co? (jest)balonbalony
D. kogo? czego? (nie ma)balonubalonów
C. komu? czemu? (się przyglądam)balonowibalonom
B. kogo? co? (widzę)balonbalony
N. z kim? z czym? (idę)balonembalonami
Ms. o kim? o czym? (mówię)baloniebalonach
W. o!baloniebalony

Rzeczownik w liczbie pojedynczej ma rodzaj: męski (ten balon), żeński (ta huśtawka) albo nijaki (to lusterko). Rodzaju nie da się określić u rzeczowników, które występują tylko w liczbie mnogiej, np. drzwi, spodnie.

W liczbie mnogiej rodzaj sprawdzamy po zmianie na liczbę pojedynczą, np. huśtawkom - ta huśtawka, rodzaj żeński.

Rzeczowniki własne i pospolite

Ze względu na znaczenie rzeczowniki dzielimy na własne i pospolite.

(nazwy własne) to nazwy konkretnych osób (imiona, nazwiska, przydomki), miejsc (np. państwa, miasta, rzeki, góry), świąt oraz tytuły. Piszemy je wielką literą.

Rzeczowniki własne

w sposób ogólny nazywają osoby, zwierzęta, rzeczy i miejsca. Zapisujemy je małą literą.

Ta sama rzecz może mieć nazwę pospolitą i własną, np. państwo - Francja, święto - Nowy Rok.

Jak rozpoznać nazwę własną? Zapytaj, czy wyraz nazywa jedną, konkretną osobę, miejsce, święto albo jest tytułem. Jeśli tak, to rzeczownik własny.

Rzeczowniki o nietypowej odmianie

Większość rzeczowników ma formy liczby pojedynczej i mnogiej. Niektóre jednak odmieniają się nietypowo.

rzeczowniki rodzaju nijakiego na -um
odmieniają się nieregularnie: przez przypadki tylko w liczbie mnogiej; w liczbie pojedynczej forma się nie zmienia, np. to terrarium, przy terrarium, ale terraria, terrariów, terrariami
tylko liczba pojedyncza
rzeczowniki bez form liczby mnogiej, np. odzież, pierze, azot
tylko liczba mnoga
rzeczowniki bez form liczby pojedynczej, np. widły, drożdże, wczasy.

Gdy rzeczownik ma tylko liczbę mnogą, o jednym lub kilku przedmiotach mówimy np. jedne widły, dwoje wideł. Można też użyć wyrazu „para", np. dwie pary szelek.

Litera ę w zakończeniach

Literę ę piszemy w zakończeniach:

  • nazw istot niedorosłych, np. orlę, gąsię;
  • większości rzeczowników rodzaju żeńskiego w bierniku lp. (kogo? co?), np. narysować chmurę, zjeść zupę;
  • czasowników w 1. osobie lp. w czasie teraźniejszym i przyszłym, np. rysuję, pobiegnę.

Żeby sprawdzić, czy to biernik, zadaj pytanie kogo? co? i dodaj wyraz „widzę": widzę (co?) chmurę.

Zapamiętaj

W 1. osobie lp. czasu teraźniejszego i przyszłego czasowników wiedzieć, powiedzieć, jeść, umieć, rozumieć piszemy i wymawiamy em: wiem, powiem, jem, umiem, rozumiem.

Litera ą w zakończeniach i wymowa końcowego ę

Literę ą piszemy w zakończeniach:

  • narzędnika lp. rzeczowników i przymiotników rodzaju żeńskiego (z kim? z czym?), np. z ciepłą herbatą, przed starą bramą;
  • niektórych rzeczowników i przymiotników rodzaju żeńskiego w bierniku lp. (kogo? co?), np. mieć nową kurtkę, odwiedzić synową sąsiadów;
  • czasowników w 3. osobie lm. (oni, one) w czasie teraźniejszym i przyszłym, np. biegają, przyniosą.

W bierniku przymiotnik rodzaju żeńskiego zwykle kończy się na ą, a rzeczownik - na ę: nową kurtkę.

Czasami robimy błędy, bo zapisujemy wyraz tak, jak go słyszymy. Na końcu wielu wyrazów piszemy ę, choć można je wymawiać jako e lub ę.

Ważne

Końcowe ę zmienia sens: „Umyj tacę" to jedna taca, a „Umyj tace" - kilka tac.

Temat i końcówka

W każdym wyrazie, który się odmienia, występują i .

Temat to stała część wyrazu, która zostaje po oddzieleniu końcówki. Powtarza się podczas odmiany.

Końcówka to część wyrazu, która zmienia się w trakcie odmiany.

Jak podzielić wyraz? Zapisz kilka jego form jedna pod drugą. Część wspólna to temat, a to, co się zmienia, to końcówki.

  • rzeczownik: traw|a, traw|y, traw|ę, traw|ą - temat traw-;
  • czasownik: skacz|ę, skacz|esz, skacz|e - temat skacz-.

W niektórych formach nie ma końcówki i cały wyraz jest tematem. Taki brak oznaczamy znakiem ø i nazywamy końcówką zerową, np. M. balon|ø, D. balon|u.

Oboczności i tematy oboczne

Podczas odmiany w temacie mogą zachodzić oboczności, czyli wymiana jednych głosek na inne. Tematy, w których zachodzą takie wymiany, to tematy oboczne.

Na przykład rzeczownik „droga" ma tematy oboczne drog- i drodz-, bo w formie drodze g wymienia się na dz.

Tabela pokazuje częste oboczności:

WyrazyOboczność
róg - roguó : o
krąg - kręguą : ę
córka - córcek : c
droga - drodzeg : dz
płot - płociet : ci
zima - zimiem : mi
szkoła - szkoleł : l

może też polegać na zaniku samogłoski, czyli jej wymianie na ø, np. dzwonek - dzwonka, zamek - zamka (e : ø).

W skrócie

  • 01Dwukropek wprowadza dialog w opowiadaniu, wyliczenie albo cytat; cytat dodatkowo ujmujemy w cudzysłów.
  • 02Rzeczownik odpowiada na pytania kto? co?, odmienia się przez liczby i siedem przypadków, a w liczbie pojedynczej ma rodzaj męski, żeński albo nijaki.
  • 03Rzeczowniki własne nazywają konkretne osoby, miejsca, święta i tytuły (wielka litera), a pospolite - rzeczy w sposób ogólny (mała litera).
  • 04Rzeczowniki rodzaju nijakiego na -um odmieniają się przez przypadki tylko w liczbie mnogiej; niektóre rzeczowniki mają wyłącznie liczbę pojedynczą albo wyłącznie mnogą.
  • 05Ę piszemy w nazwach istot niedorosłych, w bierniku lp. większości rzeczowników żeńskich i w 1. osobie lp. czasowników (wyjątki z em).
  • 06Ą piszemy w narzędniku lp. wyrazów rodzaju żeńskiego, w bierniku lp. niektórych z nich oraz w 3. osobie lm. czasowników; końcowe ę piszemy, choć często słyszymy e.
  • 07Temat to stała część wyrazu odmiennego, końcówka zmienia się w odmianie, a końcówka zerowa (ø) oznacza jej brak.
  • 08Oboczność to wymiana głosek w temacie podczas odmiany, także zanik samogłoski; temat z taką wymianą to temat oboczny.

Pojęcia z fiszek

Podcast

Ładuję…

Quizy w tym zestawie

40 pytań w 5 etapach

  1. Etap 1: Dwukropek

    Etap 1 · 2 fiszki · 8 pytań

  2. Etap 2: Rzeczownik i jego odmiana

    Etap 2 · 6 fiszek · 8 pytań

  3. Etap 3: Nietypowa odmiana rzeczowników

    Etap 3 · 3 fiszki · 8 pytań

  4. Etap 4: Pisownia ę i ą w zakończeniu

    Etap 4 · 4 fiszki · 8 pytań

  5. Etap 5: Temat, końcówka, oboczności

    Etap 5 · 6 fiszek · 8 pytań

  6. Powtórka z całości

    15 pytań ze wszystkich etapów, po ukończeniu etapów

Sprawdzian do druku

Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną

Sprawdzam sprawdzian…

Znasz kogoś z klasy, komu się przyda? Podziel się zestawem

WhatsApp

Podobne zestawy

Fiszki z języka polskiego, klasa 5

Wyszukiwarka

Szukasz czegoś innego?

Wpisz temat, dział albo tytuł podręcznika i znajdź gotowy zestaw.