Polski
Głoski i sylaby, czasownik, tryby, pisownia by - NOWE Słowa na start 5
Sprawdzony zestawZestaw do drugiej części rozdziału o przyjaźni. Powtórzysz głoski, litery i sylaby, nauczysz się odróżniać spółgłoski miękkie od twardych i zapisywać miękkość. Utrwalisz wiadomości o czasowniku: rodzaje, czas przyszły, formy nieosobowe, tryby oraz pisownię cząstki by.
Zestaw do podręcznika
Rozdział 1, cz. 2. W poszukiwaniu przyjaźni: głoski, litery i sylaby, czasownik, formy nieosobowe, tryby, pisownia by
NOWE Słowa na start! 5. Podręcznik (Nowa Era) - wszystkie rozdziały1.Głoska
Najmniejszy dźwięk mowy, z którego składa się każde wypowiadane słowo. Głoski wymawiamy i słyszymy, np. wyraz „szafa” ma 4 głoski: sz-a-f-a.
2.Samogłoski i spółgłoski
Głoski dzielimy na samogłoski i spółgłoski. Samogłosek jest osiem: a, e, i, o, u (ó), y, ę, ą. Pozostałe głoski to spółgłoski, np. b, k, sz, rz.
3.Litera
Pisany znak głoski. Litery piszemy i widzimy. Czasem dwie litery oznaczają jedną głoskę, np. sz, cz, ch, rz. Dlatego wyraz „szafa” ma 5 liter (s-z-a-f-a), ale tylko 4 głoski.
4.Sylaba
Cząstka wyrazu, która składa się z grupy głosek i zawiera przynajmniej jedną samogłoskę, np. po-mi-dor. Czasem sylabę tworzy sama samogłoska, np. o-ko, u-cho.
5.Dzielenie wyrazów na sylaby
Wyrazów jednosylabowych nie dzielimy, np. dom, kot. Takie same litery stojące obok siebie w środku wyrazu rozdzielamy, np. od-dech, lek-ki. Grupy różnych spółgłosek można dzielić na kilka sposobów, np. kart-ka albo kar-tka.
6.Spółgłoski miękkie
Kiedy je wymawiamy, środkowa część języka unosi się do podniebienia. Są to: bi, ć, di, dź, fi, gi, hi (chi), j, ki, li, mi, ń, pi, ś, ti, wi, ź.
7.Spółgłoski twarde
Podczas ich wymawiania środkowa część języka nie zbliża się do podniebienia. Są to: b, c, cz, d, dz, dż, f, g, h (ch), k, l, ł, m, n, p, r, s, sz, t, w, z, ż (rz).
8.Jak zapisujemy miękkość spółgłoski?
Na końcu wyrazu i przed spółgłoską miękkość zaznaczamy kreską, np. słoń, dźwig. Przed samogłoską miękkość oznaczamy literą i, np. ciocia (6 liter, 4 głoski). W wyrazach zima, kino litera i jest samogłoską i znakiem miękkości.
9.Czasownik
Odmienna część mowy, która nazywa czynności lub stany. Odpowiada na pytania: co robi? co się z kimś (czymś) dzieje? Odmienia się m.in. przez osoby, liczby i czasy, np. rysowałam - 1. osoba liczby pojedynczej czasu przeszłego.
10.Rodzaje czasownika
W czasie przeszłym i w niektórych formach czasu przyszłego czasownik odmienia się przez rodzaje. W liczbie pojedynczej: męski (on czytał), żeński (ona czytała), nijaki (ono czytało). W liczbie mnogiej: męskoosobowy (oni czytali) i niemęskoosobowy (one czytały).
11.Kiedy używamy formy męskoosobowej?
Formy męskoosobowej czasownika używamy, gdy mówimy o chłopcach lub mężczyznach, także razem z dziewczynkami lub kobietami, np. Ola i Jacek czytali. Gdy w grupie nie ma chłopca ani mężczyzny, wybieramy formę niemęskoosobową, np. Ola i Ania czytały.
12.Czas przyszły - forma prosta i złożona
Czasowniki w czasie przyszłym mają formę prostą, np. zbudują, albo złożoną, np. będą budować, będą budowały, będą budowali. Formy złożone z bezokolicznikiem, np. będą budować, nie odmieniają się przez rodzaje.
13.Forma osobowa i nieosobowa czasownika
Forma osobowa informuje, kto lub co wykonuje czynność albo znajduje się w danym stanie, np. piszę (ja), czytasz (ty), śmieją się (oni). Forma nieosobowa nie informuje o wykonawcy czynności.
14.Bezokolicznik
Nieosobowa forma czasownika, która nazywa samą czynność bez wskazania, kto ją wykonuje. Rozpoznajemy go po zakończeniu -ć lub -c, np. skakać, myć się, piec, móc.
15.Formy zakończone na -no, -to
Nieosobowe formy czasownika, które informują, że czynność odbyła się w przeszłości, ale nie mówią, kto ją wykonał, np. Posprzątano klasę. Umyto okna.
16.Konstrukcja czasownika z się
Nieosobowa forma, w której czasownik łączy się ze słowem się i nie informuje o wykonawcy, np. W bibliotece się nie hałasuje. Dawniej pisało się piórem. Ale w zdaniu „Tomek się ubiera” wiemy, kto to robi, więc jest to forma osobowa.
17.Tryby czasownika
Czasownik odmienia się przez tryby. Dzięki nim wyrażamy nasze nastawienie do czynności, o których mówimy. Są trzy tryby: orzekający, rozkazujący i przypuszczający.
18.Tryb orzekający
Używamy go, gdy informujemy o czynności, która właśnie się odbywa, już się odbyła lub odbędzie się w przyszłości, np. gram, grałem, zagram. W tym trybie czasownik odmienia się przez czasy, osoby, liczby i rodzaje.
19.Tryb rozkazujący
Służy do wydawania rozkazów, poleceń, zakazów i żądań oraz do próśb, rad i wskazówek, np. pisz, piszmy, piszcie, niech pisze, niech piszą. Odmienia się przez osoby i liczby, bez czasu i rodzaju. Formy 1. osoby liczby pojedynczej się nie używa.
20.Tryb przypuszczający
Mówi o czynności, która mogłaby się wydarzyć pod pewnymi warunkami; wyraża przypuszczenia, pragnienia, życzenia i prośby. Tworzymy go, dodając do czasownika cząstkę -by z końcówkami osobowymi, np. grałbym, grałabyś, gralibyśmy. Odmienia się przez osoby, liczby i rodzaje, ale nie przez czasy.
21.Pisownia cząstki by
Łącznie piszemy by z osobową formą czasownika (zrobiłabym) i w wyrazach typu żeby, gdyby, choćby. Rozdzielnie: po bezokoliczniku (Pływać bym mogła), po formach na -no, -to (Umyto by okna), po spójnikach (albo by został, czy by nie pojechał) i przed czasownikiem (Może byś pomógł?).
Notatka
Głoski i litery
to najmniejsze dźwięki mowy. Wymawiamy je i słyszymy. to pisane znaki głosek, czyli to, co piszemy i widzimy.
Głoski dzielimy na samogłoski i spółgłoski. Samogłosek jest osiem: a, e, i, o, u (ó), y, ę, ą. Wszystkie pozostałe głoski to spółgłoski.
Liczba liter i głosek w wyrazie nie zawsze jest taka sama. Czasem dwie litery oznaczają jedną głoskę, np. ch, cz, sz, rz, dz. Wtedy liter jest więcej niż głosek, np. chochla ma 7 liter i 5 głosek, a szczur - 6 liter i 4 głoski.
Ważne
Głoski liczymy, słuchając wyrazu, a litery - patrząc na jego zapis. Na przykład sz to dwie litery, ale jedna głoska.
Sylaby i dzielenie wyrazów
to cząstka wyrazu złożona z grupy głosek. Każda sylaba ma przynajmniej jedną samogłoskę. Czasem sylabę tworzy sama samogłoska, np. pierwsza sylaba w wyrazie u-li-ca.
Przy dzieleniu wyrazów na sylaby obowiązują trzy zasady:
- Wyrazów jednosylabowych nie dzielimy, np. chleb.
- Takie same litery stojące obok siebie w środku wyrazu rozdzielamy, np. mięk-ki.
- Grupy różnych spółgłosek można podzielić na kilka sposobów, np. lis-tek albo li-stek.
Spółgłoski miękkie i twarde
Spółgłoski dzielimy na miękkie i twarde. Różnią się tym, co robi środkowa część języka podczas wymawiania.
- Spółgłoski miękkie
- środkowa część języka unosi się do podniebienia. Są to: bi, ć, di, dź, fi, gi, hi (chi), j, ki, li, mi, ń, pi, ś, ti, wi, ź.
- Spółgłoski twarde
- środkowa część języka nie zbliża się do podniebienia. Są to: b, c, cz, d, dz, dż, f, g, h (ch), k, l, ł, m, n, p, r, s, sz, t, w, z, ż (rz).
Różnicę dobrze słychać w parach wyrazów, np. kasza - Kasia albo nos - noś. Zamiana spółgłoski miękkiej na twardą może więc zmienić sens wyrazu.
Jak zapisujemy miękkość
W piśmie miękkość spółgłoski oznaczamy na dwa sposoby: kreską nad literą albo literą i po spółgłosce. Wybór zależy od tego, co stoi po spółgłosce miękkiej.
Zapamiętaj
Gdy spółgłoska miękka stoi przed samogłoską, jej miękkość oznaczamy literą i.
Litery z kreską (ć, ś, ź, ń, dź) piszemy więc wtedy, gdy po spółgłosce miękkiej nie ma samogłoski: na końcu wyrazu albo przed inną spółgłoską. W wyrazie ścieżka widać oba zapisy. Pierwsza spółgłoska miękka stoi przed spółgłoską, więc ma kreskę: ś. Druga stoi przed samogłoską e, więc zapisujemy ją literami ci. Litera i może też być samogłoską, która tworzy sylabę: zi-ma, ki-no. Wtedy piszemy tylko jedno i, które jest jednocześnie samogłoską i znakiem miękkości. Gdy po i stoi inna samogłoska, i jest tylko znakiem miękkości, a nie osobną głoską, np. ciocia ma 6 liter, ale 4 głoski: ć-o-ć-a.
Ta sama głoska zmienia zapis w różnych formach wyrazu, np. łabędź - łabędzie, gałąź - gałęzie.
Czasownik: odmiana, rodzaje i czas przyszły
to odmienna część mowy, która nazywa czynności lub stany. Odpowiada na pytania: co robi? co się z kimś (czymś) dzieje? Odmienia się między innymi przez osoby, liczby i czasy, np. zjedliście - 2. osoba liczby mnogiej czasu przeszłego.
Rodzaje czasownika
W czasie przeszłym i w niektórych formach czasu przyszłego czasownik odmienia się też przez rodzaje.
| Liczba | Forma | Rodzaj |
|---|---|---|
| pojedyncza | (on) płynął | męski |
| pojedyncza | (ona) płynęła | żeński |
| pojedyncza | (ono) płynęło | nijaki |
| mnoga | (oni) płynęli | męskoosobowy |
| mnoga | (one) płynęły | niemęskoosobowy |
Formy męskoosobowej używamy, gdy mówimy o chłopcach lub mężczyznach, także razem z dziewczynkami lub kobietami, np. Babcia i dziadek płynęli łódką.
Czas przyszły
Czas przyszły ma formę prostą (jeden wyraz, np. ugotują) albo formę złożoną (np. będą gotować, będą gotowały, będą gotowali). Formy złożone z bezokolicznikiem nie odmieniają się przez rodzaje.
Formy osobowe i nieosobowe
Forma osobowa informuje, kto lub co wykonuje czynność albo znajduje się w danym stanie, np. budujesz (ty), świecą (one). Forma nieosobowa nie informuje o wykonawcy czynności. Do form nieosobowych należą: , formy zakończone na -no, -to i .
- Bezokolicznik ma zakończenie -ć lub -c, np. nieść, uczyć się, strzec.
- Formy zakończone na -no, -to informują, że czynność odbyła się w przeszłości, ale nie mówią, kto ją wykonał, np. Otwarto nowy basen. Wybrano przewodniczącego.
- Konstrukcja czasownika z się też nie wskazuje wykonawcy, np. W górach chodzi się szlakami.
Uwaga: nie każde „się” tworzy formę nieosobową. W zdaniu „Pies się drapie” wiemy, kto to robi, więc jest to forma osobowa.
Formy nieosobowe przydają się zwykle wtedy, gdy wykonawca jest nieznany albo nieważny, np. w przepisach i ogłoszeniach.
Tryby czasownika
Czasownik odmienia się przez tryby. Dzięki nim wyrażamy nasze nastawienie do czynności, o których mówimy. Są trzy tryby, które różnią się celem i odmianą.
| Tryb | Do czego służy | Odmienia się przez |
|---|---|---|
| orzekający | informuje o czynności, która się odbywa, odbyła lub odbędzie | czasy, osoby, liczby, rodzaje |
| rozkazujący | rozkazy, polecenia, zakazy, żądania, prośby, rady, wskazówki | osoby, liczby |
| przypuszczający | czynność możliwa pod pewnymi warunkami: przypuszczenia, pragnienia, życzenia, prośby | osoby, liczby, rodzaje |
W trybie orzekającym mamy np. piecze, piekł, upiecze. W trybie rozkazującym formy 1. osoby liczby pojedynczej się nie używa, a w 3. osobie dodajemy słowo niech. Formy tego trybu to np. biegnij, biegnijmy, biegnijcie, niech biegnie, niech biegną.
tworzymy, dodając do czasownika cząstkę -by z końcówkami osobowymi, np. skoczyłabyś, skoczylibyście. W tym trybie nie określamy czasu.
Pisownia cząstki by
Cząstki bym, byś, by, byśmy, byście piszemy łącznie albo rozdzielnie. Zasady podajemy według pisowni obowiązującej od 2026 roku.
Pisownia łączna
- z czasownikami w formie osobowej, np. zaśpiewałbyś, przyszłybyśmy;
- w wyrazach, w których „by” jest stałą częścią: żeby, gdyby, aby, choćby, jakby, czyżby, np. gdybyście, abym.
Pisownia rozdzielna
- po bezokolicznikach, np. Przeczytać byś to mógł w jeden wieczór;
- po formach na -no, -to, np. Zbudowano by tu park;
- przed czasownikiem, po innych wyrazach, np. Tu bym chętnie zamieszkała;
- po spójnikach, np. Zostałby w domu albo by poszedł do kina.
Ważne
Po spójnikach, np. albo, czy, jeśli, piszemy „by” osobno. Wyrazy, w których „by” jest stałą częścią, np. żeby, gdyby, choćby, piszemy łącznie.
W skrócie
- 01Głoska to dźwięk, a litera to jej pisany znak; jest osiem samogłosek, a dwie litery mogą oznaczać jedną głoskę.
- 02Sylaba zawiera co najmniej jedną samogłoskę; takie same litery w środku wyrazu rozdzielamy, a grupy różnych spółgłosek można dzielić różnie.
- 03Przy spółgłoskach miękkich środek języka unosi się do podniebienia, a przy twardych - nie zbliża się do niego.
- 04Miękkość przed samogłoską zapisujemy literą i, a na końcu wyrazu i przed spółgłoską - kreską nad literą.
- 05Czasownik nazywa czynności i stany; w czasie przeszłym odmienia się przez rodzaje, a czas przyszły ma formę prostą albo złożoną.
- 06Formy nieosobowe nie mówią, kto działa: to bezokolicznik, formy na -no, -to i konstrukcja z się bez wykonawcy w zdaniu.
- 07Tryb orzekający informuje, rozkazujący wydaje polecenia lub prosi, a przypuszczający mówi o czynności możliwej pod pewnymi warunkami.
- 08Cząstkę „by” piszemy łącznie z osobową formą czasownika i w wyrazach typu żeby, gdyby, a rozdzielnie po bezokoliczniku, po spójniku i przed czasownikiem.
Pojęcia z fiszek
Podcast
Ładuję…
Quizy w tym zestawie
37 pytań w 4 etapach
Etap 1: Głoski, litery i sylaby
Etap 1 · 5 fiszek · 9 pytań
Etap 2: Spółgłoski miękkie i twarde
Etap 2 · 3 fiszki · 8 pytań
Etap 3: Czasownik i formy nieosobowe
Etap 3 · 7 fiszek · 10 pytań
Etap 4: Tryby i pisownia by
Etap 4 · 6 fiszek · 10 pytań
Powtórka z całości
15 pytań ze wszystkich etapów, po ukończeniu etapów
Sprawdzian do druku
Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną
Sprawdzam sprawdzian…
Znasz kogoś z klasy, komu się przyda? Podziel się zestawem
Podobne zestawy
40 fiszek uczy się 12
uczy się 4
16 fiszek
20 fiszek uczy się 1
14 fiszek uczy się 1
40 fiszek uczy się 10
Wyszukiwarka
Szukasz czegoś innego?
Wpisz temat, dział albo tytuł podręcznika i znajdź gotowy zestaw.
