Ilustracja do zestawu: Środki językowe - rozpoznawanie, funkcje i interpretacja

Polski

Środki językowe - rozpoznawanie, funkcje i interpretacja

Szkoła średnia, zakres rozszerzony
33 fiszek33 pytań w 4 etapachnotatka

Poznasz najważniejsze środki brzmieniowe, znaczeniowe i składniowe oraz rodzaje stylizacji. Nauczysz się rozpoznawać je w nowych przykładach i wyjaśniać ich funkcje w analizie maturalnej, także na poziomie rozszerzonym.

1.Epitet

Określenie rzeczownika, które wskazuje cechę przedmiotu, osoby lub zjawiska. Może opisywać, oceniać, wyrażać emocje albo współtworzyć nastrój; najczęściej jest przymiotnikiem, ale może mieć inną postać.

2.Porównanie

Zestawienie dwóch zjawisk na podstawie wspólnej cechy, zwykle za pomocą wyrazów: jak, jakby, niczym, niby. Uwydatnia podobieństwo i pomaga wyobrazić sobie opisywany przedmiot lub stan.

3.Onomatopeja

Wyraz lub zespół wyrazów naśladujących dźwięki rzeczywistości. Uplastycznia opis dźwiękowo, może ożywiać scenę, budować nastrój i podkreślać tempo zdarzeń.

4.Aliteracja

Powtórzenie jednakowych lub podobnych głosek na początku sąsiadujących albo blisko położonych wyrazów. Nadaje wypowiedzi wyraziste brzmienie, rytmizuje ją lub podkreśla wybrane słowa.

5.Neologizm

Nowy wyraz, nowe połączenie wyrazów lub nowe znaczenie istniejącego słowa. Nazywa nowe zjawisko albo służy ekspresji i kreowaniu świata; neologizm artystyczny może być utworzony na potrzeby konkretnego utworu.

6.Archaizm

Dawny element języka, który wyszedł z powszechnego użycia lub jest odczuwany jako przestarzały. Może dotyczyć m.in. słownictwa, znaczenia, odmiany, brzmienia i składni.

7.Frazeologizm

Utrwalone połączenie wyrazów, którego znaczenie często nie wynika z dosłownych znaczeń składników. Jego skład i postać są względnie stałe; w wypowiedzi może skracać opis, obrazować lub wyrażać ocenę.

8.Eufemizm

Łagodniejsze lub bardziej taktowne określenie zastępujące wyrażenie uznawane za zbyt dosadne, przykre, obraźliwe albo objęte tabu. Może służyć delikatności, ale również ukrywaniu niewygodnej prawdy.

9.Metafora

Połączenie słów, w którym ich znaczenia ulegają przekształceniu, tworząc sens niedosłowny. Pozwala ujmować zjawiska przez nowe skojarzenia, konkretyzować pojęcia abstrakcyjne i wyrażać złożone doświadczenia.

10.Personifikacja

Rodzaj metafory polegający na nadaniu przedmiotom, zjawiskom, zwierzętom lub pojęciom cech i zachowań właściwych człowiekowi. Pozwala przedstawiać je jak osoby.

11.Animizacja

Rodzaj metafory polegający na nadaniu przedmiotom, zjawiskom lub pojęciom cech istot żywych. Ożywia przedstawiony świat; nie wymaga nadania cech swoiście ludzkich.

12.Synestezja

Połączenie w jednym obrazie wrażeń pochodzących z różnych zmysłów, np. opisywanie dźwięku przez właściwości koloru. Buduje wielozmysłowy obraz i może oddawać subiektywność doznań.

13.Oksymoron

Zestawienie wyrazów o sprzecznych znaczeniach, które tworzą nową całość znaczeniową. Może wyrażać wewnętrzne rozdarcie, niezwykłość zjawiska lub trudność opisania doświadczenia.

14.Antyteza

Zestawienie przeciwstawnych myśli, obrazów lub sądów, często w podobnie zbudowanych członach wypowiedzi. Uwydatnia różnicę, konflikt albo złożoność przedstawionego problemu.

15.Hiperbola

Celowe wyolbrzymienie cechy, zjawiska lub przeżycia. Wzmacnia ekspresję i ocenę, podkreśla intensywność doświadczenia, a zależnie od kontekstu może również wywoływać komizm.

16.Peryfraza

Zastąpienie prostej nazwy osoby, rzeczy lub zjawiska opisowym wyrażeniem. Uwydatnia wybrane cechy, może podnosić styl, unikać powtórzeń albo pośrednio oceniać.

17.Anafora

Powtórzenie tego samego wyrazu lub zwrotu na początku kolejnych wersów, zdań albo innych odcinków wypowiedzi. Porządkuje tekst, rytmizuje go i uwydatnia powracającą treść.

18.Epifora

Powtórzenie tego samego wyrazu lub zwrotu na końcu kolejnych wersów, zdań albo innych odcinków wypowiedzi. Wzmacnia zakończenia i skupia uwagę na powracającej treści.

19.Paralelizm składniowy

Powtarzalność podobnej budowy składniowej kolejnych części wypowiedzi. Ułatwia zestawianie treści, nadaje rytm i może podkreślać ich podobieństwo lub kontrast; nie wymaga powtarzania tych samych słów.

20.Inwersja

Celowe odstępstwo od neutralnego w danym kontekście szyku wyrazów. Może uwydatniać wybrany składnik, wzmacniać emocje, współtworzyć rytm albo nadawać wypowiedzi niezwykły styl.

21.Elipsa

Pominięcie składnika wypowiedzi, który można odtworzyć z kontekstu lub sytuacji. Służy zwięzłości, przyspieszeniu tempa, podkreśleniu emocji albo naśladowaniu mowy.

22.Gradacja

Uporządkowanie wyrazów, obrazów lub myśli według narastającego albo słabnącego natężenia cechy. Stopniowanie kieruje emocjami odbiorcy i uwydatnia rozwój lub wygasanie zjawiska.

23.Pytanie retoryczne

Pytanie, które nie służy uzyskaniu informacji, lecz uwydatnieniu sądu, emocji lub skłonieniu odbiorcy do refleksji. Jego odpowiedź jest zwykle sugerowana albo nie jest oczekiwana.

24.Apostrofa

Bezpośredni, wyrazisty zwrot do osoby, zbiorowości, bóstwa, przedmiotu lub pojęcia. Może nadawać wypowiedzi uroczysty lub emocjonalny charakter i ustanawiać jej adresata.

25.Przerzutnia

Przeniesienie części zdania lub związku składniowego do następnego wersu, przez co granica wersu nie pokrywa się z granicą składniową. Może uwydatniać wyrazy, budować napięcie i zakłócać regularny tok wiersza.

26.Stylizacja językowa

Celowe ukształtowanie wypowiedzi na wzór rozpoznawalnego stylu, odmiany języka lub sposobu mówienia. Wykorzystuje wybrane cechy wzorca, aby np. charakteryzować mówiącego, odtwarzać realia albo tworzyć dystans.

27.Kolokwializacja

Wprowadzenie do tekstu cech języka potocznego, np. swobodnego słownictwa, frazeologii i składni. Może uwiarygodniać rozmowę, charakteryzować bohatera i zmniejszać dystans wobec odbiorcy.

28.Dialektyzacja

Wprowadzenie do tekstu cech dialektu lub gwary, np. regionalnego słownictwa, wymowy, odmiany i składni. Służy przedstawieniu środowiska, charakterystyce bohaterów lub odtworzeniu lokalnego kolorytu.

29.Archaizacja

Celowe nadanie wypowiedzi cech dawnego języka przez użycie archaizmów. Może odtwarzać realia historyczne, tworzyć podniosłość, budować dystans czasowy lub służyć żartobliwemu naśladowaniu dawnej mowy.

30.Stylizacja biblijna

Ukształtowanie wypowiedzi na wzór języka Biblii, zwłaszcza jej utrwalonych przekładów. Wykorzystuje m.in. uroczyste formuły, paralelizmy, powtórzenia i charakterystyczne obrazowanie; może nadawać treści podniosłość lub wymiar uniwersalny.

31.Ironia i sarkazm

Ironia polega na rozbieżności między dosłownym sensem wypowiedzi a sensem zamierzonym, rozpoznawalnym z kontekstu. Sarkazm jest szczególnie ostrą, szyderczą odmianą ironii, nastawioną na dotkliwą krytykę.

32.Presupozycja

Założenie przedstawione w wypowiedzi jako już przyjęte, a nie dopiero dowodzone. Często pozostaje zachowane po zaprzeczeniu zdania; może niepostrzeżenie narzucać odbiorcy określony obraz sytuacji.

33.Jak wyjaśniać funkcję środka językowego?

Trzeba wskazać środek i jego konkretny przykład, a następnie wyjaśnić jego działanie w kontekście. Należy powiązać formę wypowiedzi z budowanym obrazem, emocjami, oceną, charakterystyką mówiącego lub wpływem na odbiorcę.

Notatka

Słowa opisują, oceniają i brzmią

Środki językowe to sposoby ukształtowania wypowiedzi, które wpływają na jej znaczenie, brzmienie i oddziaływanie. Występują nie tylko w poezji, lecz także w prozie, reklamie, przemówieniach i codziennych rozmowach.

Epitet określa rzeczownik. W połączeniu „zdradliwa droga” nie tylko opisuje trasę, lecz także ujawnia ocenę jej niebezpieczeństwa. pozwala ujmować mniej znane zjawisko przez podobieństwo do lepiej znanego, np. „mgła gęsta jak mleko”.

przywołuje dźwięk, np. „szur, szur” w opisie kroków. opiera się na podobnym brzmieniu początków pobliskich wyrazów, np. „senny sad srebrzy się”. Może wzmacniać muzyczność bez naśladowania konkretnego odgłosu.

Ważne

Jeden fragment może zawierać kilka środków jednocześnie. Ich nazwy nie muszą się wzajemnie wykluczać.

Nowość, dawność i znaczenia utrwalone

może powstać jako nowy wyraz albo nowe znaczenie słowa już znanego. Artystyczne „chmuroszycie” mogłoby nazywać wyobrażone łączenie chmur. Nowość słowa ocenia się wobec języka danej epoki.

jest odczuwany jako dawny. Wyraz „niewiasta” może dziś nadawać wypowiedzi odcień historyczny. Dawny element języka nie musi jednak być stylizacją w utworze napisanym wtedy, gdy był powszechny.

Frazeologizmy trzeba odczytywać jako utrwalone całości. „Siedzieć z założonymi rękami” oznacza bezczynność, niekoniecznie określoną pozycję ciała. Ich celowe przekształcenie może tworzyć żart lub nowe znaczenie. „Rzucać słowa na wiatr” oznacza składać obietnice bez zamiaru ich spełnienia, „mieć muchy w nosie” - być w złym humorze, a „owijać w bawełnę” - mówić nie wprost, unikając jasnego nazwania sprawy.

łagodzi sposób nazwania sprawy. „Mijać się z prawdą” zastępuje dosadne „kłamać”. Odbiór takiej zamiany zależy od sytuacji: może być taktowna albo służyć unikaniu odpowiedzialności.

Metafora i granice dosłowności

tworzy nowe znaczenie dzięki nieoczywistemu połączeniu słów. „Ciężar winy” pozwala odczuć doświadczenie moralne tak, jakby było fizycznym obciążeniem. Interpretacja wymaga wyjaśnienia, jakie cechy zostają przeniesione.

Szczególne sposoby obrazowania różnią się rodzajem nadawanej cechy.

ŚrodekPodstawa obrazuPrzykład
Personifikacjacechy swoiście ludzkie„Sprawiedliwość wydaje wyrok”
Animizacjacechy istot żywych„Płomień pożera papier”
Synestezjapołączenie różnych zmysłów„aksamitny głos”
Sposoby obrazowania

jest szczególnym sposobem ożywienia. Przy rozpoznawaniu warto wskazać najdokładniejszą nazwę: świadome sądzenie jest ludzkie, a pożeranie nie jest wyłącznie ludzkie.

nie polega po prostu na wymienieniu kilku doznań. Jedno wrażenie zostaje opisane właściwością należącą do innego zmysłu.

Sprzeczność, kontrast i zmiana skali

łączy sprzeczne znaczenia w krótkiej całości, np. „żywy trup”. przeciwstawia rozbudowane treści, np. „Na zewnątrz panował spokój, wewnątrz narastała walka”. Pierwszy środek scala sprzeczność, drugi uwydatnia opozycję.

wyolbrzymia doświadczenie. Zdanie „Czekałem całą wieczność” może wyrażać zniecierpliwienie. Nie jest informacją o rzeczywistym czasie oczekiwania. Przesada bywa również źródłem komizmu, np. w przechwałkach bohatera.

zastępuje nazwę opisem. „Stolica Polski” jest omówieniem nazwy Warszawa. Taki zabieg może wybrać cechę ważną w danym kontekście, zamiast jedynie urozmaicać słownictwo. Bolesław Prus jest autorem „Lalki”, Księżyc to naturalny satelita Ziemi, a Gerlach jest najwyższym szczytem Tatr. Te informacje pozwalają zastępować ich nazwy odpowiednimi omówieniami.

Peryfraza i eufemizm mogą współwystępować, ale nie są tym samym. Omówienie nie musi łagodzić, a łagodniejsze określenie nie musi być rozbudowane.

Powtórzenia i porządek wypowiedzi

Powtórzenie może budować rytm, nacisk i spójność argumentacji. Jego funkcja zależy także od miejsca, w którym wraca dany element.

ŚrodekCo powraca?Gdzie lub jak?
Anaforawyraz albo zwrotna początku odcinków
Epiforawyraz albo zwrotna końcu odcinków
Paralelizm składniowyschemat składniowyw kolejnych odcinkach

Przykładem jest „Nie chcę zaszczytów. Nie chcę nagród”. Epiforę zawiera fragment „Wracam do domu. Myślami biegnę do domu”. Paralelizm może obejmować oba te zabiegi, lecz nie wymaga identycznego słownictwa.

wprowadza porządek według natężenia. W szeregu „prosił, błagał, zaklinał” rośnie siła nalegania. Szereg przypadkowych określeń nie staje się gradacją tylko dlatego, że jest długi.

Szyk, opuszczenie, zwrot i granica wersu

zmienia neutralny w kontekście szyk, aby przesunąć nacisk. W zdaniu „Tę noc zapamiętam” wyeksponowany zostaje przedmiot wspomnienia. Nie każde odmienne ustawienie wyrazów tworzy wyrazisty efekt stylistyczny.

Elipsa pozostawia odbiorcy element możliwy do odtworzenia: „Ja do biblioteki, on na boisko”. Skrót może oddawać pośpiech lub naturalność rozmowy.

nie oczekuje informacji. „Kto nie pragnie szczęścia?” może przekonywać przez zasugerowanie wspólnego doświadczenia. ustanawia adresata, np. „Nadziejo, nie opuszczaj mnie”. Może łączyć się z personifikacją.

powstaje na styku składni i podziału wiersza. W zapisie „Niosę w dłoniach mały / kamień” określenie zostaje oddzielone od rzeczownika. Powstaje chwilowe zawieszenie, a początek kolejnego wersu nabiera wyrazistości.

Stylizacja jako świadome naśladowanie

Stylizacja wybiera rozpoznawalne cechy wzorca językowego. Może obejmować dialogi, narrację albo cały utwór. Nie musi odtwarzać wszystkich właściwości naśladowanej odmiany.

  • wprowadza potoczność, np. „Ale z ciebie gapa!”. Buduje swobodę i charakteryzuje relację rozmówców.
  • wykorzystuje gwarowe słownictwo, wymowę lub gramatykę. Pozwala rozpoznać regionalne środowisko postaci.
  • przywołuje dawność, np. przez „azali” w znaczeniu „czy”. Wspiera historyczny koloryt albo żartobliwy dystans.
  • korzysta z uroczystych formuł, powtórzeń, paralelizmów i charakterystycznego obrazowania.
Wzorce stylizacji

W stylizacji biblijnej „Zaprawdę, mówię wam” służy uroczystemu zapewnieniu. „I stało się” wprowadza wydarzenie, a „oto” kieruje uwagę na przedstawiany obiekt.

Ważne

Gwara i język potoczny nie są tym samym. Potoczność wiąże się z codzienną sytuacją, a gwara z regionalną odmianą języka.

Sens ukryty i odpowiedź maturalna

Ironię rozpoznaje się dzięki rozbieżności słów i kontekstu. „Co za porządek!” wypowiedziane wobec bałaganu może być naganą. Sarkazm ma ostrzejszy, szyderczy charakter i służy dotkliwej krytyce.

wprowadza założenie jako już przyjęte. „Adam znów się spóźnił” zakłada wcześniejsze spóźnienie. Zaprzeczenie „Adam znów się nie spóźnił” zmienia konstrukcję i jej sens. Przy teście zaprzeczenia trzeba zachować zakres negacji, np. „Nieprawda, że Adam znów się spóźnił”. Wcześniejsze spóźnienie nadal jest sugerowane.

Analiza funkcji powinna łączyć formę z treścią. Nie wystarczy napisać, że środek „wzbogaca tekst”. Trzeba nazwać konkretny efekt i powiązać go z sytuacją.

Przykład

Metafora „mur obojętności” przedstawia brak zainteresowania jako przeszkodę, której osoba potrzebująca pomocy nie potrafi pokonać.

Od obserwacji do interpretacji

W wypowiedzi maturalnej należy oddzielać autora od podmiotu lirycznego, narratora i bohatera. To im przypisuje się emocje lub oceny ujawnione w danym fragmencie.

W skrócie

  • 01Środki językowe kształtują treść i brzmienie; ich działanie zależy od konkretnego użycia.
  • 02Neologizm wnosi nowość, archaizm przywołuje dawność, frazeologizm utrwala sens, a eufemizm łagodzi nazwę.
  • 03Metaforę wyjaśnia się przez przeniesione cechy; przy synestezji trzeba wskazać połączone zmysły.
  • 04Oksymoron scala sprzeczne znaczenia, antyteza przeciwstawia treści, hiperbola wyolbrzymia, a peryfraza zastępuje nazwę opisem.
  • 05W powtórzeniu istotne są powracający element i jego położenie; w gradacji - kierunek zmiany natężenia.
  • 06Szyk, pominięcie i podział na wersy mogą sterować naciskiem, tempem oraz oczekiwaniem odbiorcy.
  • 07Stylizację rozpoznaje się przez zespół cech wzorca oraz ich celowe wykorzystanie w utworze.
  • 08Trafna analiza pokazuje, jak konkretny zabieg buduje znaczenie; kontekst rozstrzyga o ironii i ukrytych założeniach.

Pojęcia z fiszek

Podcast

Ładuję…

Quizy w tym zestawie

33 pytań w 4 etapach

  1. Etap 1: Słownictwo i brzmienie

    Etap 1 · 8 fiszek · 8 pytań

  2. Etap 2: Obrazowanie i znaczenie

    Etap 2 · 8 fiszek · 8 pytań

  3. Etap 3: Składnia i organizacja wiersza

    Etap 3 · 11 fiszek · 9 pytań

  4. Etap 4: Stylizacja i interpretacja

    Etap 4 · 6 fiszek · 8 pytań

  5. Powtórka z całości

    15 pytań ze wszystkich etapów, po ukończeniu etapów

Sprawdzian do druku

Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną

Sprawdzam sprawdzian…

Znasz kogoś z klasy, komu się przyda? Podziel się zestawem

WhatsApp

Podobne zestawy

Zobacz wszystkie fiszki z języka polskiego

Wyszukiwarka

Szukasz czegoś innego?

Wpisz temat, dział albo tytuł podręcznika i znajdź gotowy zestaw.