Polski
Poezja, rzeczowniki i pisownia wyrazów wymiennych
autor: UCZEŃ
Zestaw pomaga rozpoznawać osobę mówiącą, bohatera wiersza i obrazy poetyckie. Utrwalisz też podział rzeczowników oraz zasady pisowni ó, rz, ż i ch wymiennych.
Podcast
Ładuję…
1.Osoba mówiąca w wierszu
To nadawca wypowiedzi poetyckiej, nazywany także podmiotem lirycznym. Wyraża przeżycia, doznania, przemyślenia i poglądy oraz opisuje świat.
2.Autor a podmiot liryczny
Autor jest twórcą wiersza, a podmiot liryczny jest osobą mówiącą w utworze. Nie należy automatycznie utożsamiać osoby mówiącej z autorem.
3.Bohater wiersza
To postać występująca w utworze lirycznym, najczęściej różna od osoby mówiącej, czyli podmiotu lirycznego.
4.Jak rozpoznawać cechy bohatera wiersza?
Należy ustalić, co bohater robi, co się z nim dzieje i jak się zachowuje. Na tej podstawie dobiera się określenia jego cech.
5.Obraz poetycki
To opis zawarty w utworze, dzięki któremu czytelnik, korzystając z wyobraźni, tworzy w myślach wyrazisty, plastyczny obraz świata przedstawionego. Powstaje ze słów i ich znaczeń.
6.Rola wyobraźni w odbiorze poezji
Wyobraźnia pozwala czytelnikowi na podstawie słów i ich znaczeń stworzyć w myślach obraz świata przedstawionego w utworze.
7.Jak przygotować ilustrację do wiersza?
Należy uważnie przeczytać wiersz, wyodrębnić obrazy poetyckie i ustalić znaczenie ważnych elementów, a następnie wykonać ilustrację i nadać jej tytuł.
8.Jak zaprezentować ilustrację do wiersza?
Należy szczegółowo opisać ilustrację, wyjaśnić jej tytuł i wskazać najtrudniejszy etap pracy. Podpis pracy na wystawie powinien zawierać informacje o autorach i tytule.
9.Rzeczownik
To część mowy nazywająca osoby, zwierzęta, rośliny, przedmioty, zjawiska i pojęcia.
10.Pytania rzeczownika w mianowniku
W mianowniku, czyli pierwszym przypadku, rzeczownik odpowiada na pytania: kto? co?
11.Rzeczowniki własne
Nazywają konkretne osoby, zwierzęta, obszary i obiekty; zazwyczaj odnoszą się do jednej osoby lub rzeczy. Należą do nich m.in. imiona, nazwiska oraz nazwy państw, miast, ulic, planet i świąt.
12.Rzeczowniki pospolite
Nazywają dowolny obiekt lub element grupy istot, przedmiotów, zjawisk albo pojęć abstrakcyjnych. Wskazują to, co wspólne dla obiektów określanych tym samym słowem.
13.Pisownia rzeczowników własnych i pospolitych
Rzeczowniki własne zapisujemy wielką literą, a rzeczowniki pospolite - małą.
14.Jak sprawdzić pisownię wyrazu z wymianą?
Należy znaleźć inną formę tego samego wyrazu lub wyraz pokrewny i sprawdzić, na jaką literę wymienia się trudna litera albo dwuznak.
15.Pisownia ó wymiennego
Piszemy ó, gdy w innej formie wyrazu lub w wyrazie pokrewnym wymienia się ono na o, a albo e.
16.Pisownia rz wymiennego
Piszemy rz, gdy w innej formie wyrazu lub w wyrazie pokrewnym wymienia się ono na r.
17.Pisownia ż wymiennego - wymiana na g, dz, h
Piszemy ż, gdy w innej formie wyrazu lub w wyrazie pokrewnym wymienia się ono na g, dz albo h. Są to trzy z możliwych wymian ż.
18.Pisownia ż wymiennego - wymiana na z, ź, s
Piszemy ż także wtedy, gdy w innej formie wyrazu lub w wyrazie pokrewnym wymienia się ono na z, ź albo s.
19.Pisownia ch wymiennego
Piszemy ch, gdy w innej formie wyrazu lub w wyrazie pokrewnym wymienia się ono na sz.
20.Rz niewymienne
To rz, którego pisowni nie wyjaśnia wymiana na r w innej formie wyrazu ani w wyrazie pokrewnym. W razie wątpliwości pisownię można sprawdzić w słowniku ortograficznym.
Notatka
Kto mówi, kto tworzy, o kim jest wiersz?
Podczas czytania poezji trzeba rozdzielić role autora, podmiotu lirycznego, bohatera i czytelnika. Pozwala to uniknąć przypisywania twórcy wszystkich słów i przeżyć przedstawionych w utworze.
| Rola | Najważniejsze pytanie |
|---|---|
| Autor | Kto stworzył wiersz? |
| Podmiot liryczny | Kto mówi w wierszu? |
| Bohater | O kim jest mowa? |
| Czytelnik | Kto odbiera utwór? |
Osoba mówiąca może opisywać świat oraz ujawniać swoje przeżycia, doznania, myśli i poglądy. Bohater jest natomiast postacią przedstawioną w wierszu i najczęściej różni się od osoby mówiącej.
Ważne
Nie przypisuj automatycznie wypowiedzi podmiotu lirycznego autorowi wiersza.
Jak odczytywać zachowanie bohatera?
Cechy bohatera rozpoznajemy dzięki temu, co robi, co się z nim dzieje i jak się zachowuje. Najpierw wyszukujemy odpowiednie fragmenty, a dopiero później dobieramy określenia.
W opisie wiatrów czasowniki „mkną”, „wplątują się” i „dmą” pozwalają wyobrazić sobie gwałtowny ruch. Na tej podstawie można określić wiatr jako energiczny i aktywny.
Końcowe „A w sadzie cicho, cicho…” wprowadza spokój, odmienny od wcześniejszych psot. Porównując bohaterów lub obrazy, warto uwzględnić zarówno działania, jak i nastrój ich otoczenia.
Obrazy tworzone za pomocą słów
Obraz poetycki powstaje dzięki znaczeniom słów, które pobudzają wyobraźnię odbiorcy. Czytelnik może w myślach zobaczyć wyrazistą scenę, choć nie ma przed sobą gotowego rysunku.
Wersy o płynięciu „liścia łódką / po liliowych bzu gałązkach” łączą elementy przyrody z wyobrażeniem podróży. Takie zestawienie pozwala stworzyć obraz, którego nie trzeba rozumieć jak dosłownego opisu zwykłej czynności.
Jeden wiersz może zawierać kilka obrazów poetyckich. Aby je wyodrębnić, należy rozpoznać, co przedstawiają kolejne fragmenty, a następnie nadać im krótkie tytuły odpowiadające ich treści.
Zapamiętaj
Obraz poetycki jest namalowany słowem, a jego wyobrażenie powstaje w myślach czytelnika.
Od odczytania wiersza do wystawy
Ilustrowanie wiersza wymaga najpierw rozpoznania obrazów poetyckich i rozważenia znaczeń ważnych elementów. Wybór techniki plastycznej następuje po ustaleniu, co ma przedstawiać praca.
Podczas pracy zespołowej trzeba przydzielić zadania wszystkim osobom. Gotowa ilustracja otrzymuje tytuł, którego związek z przedstawionym obrazem należy umieć wyjaśnić.
Prezentując pracę, szczegółowo opisujemy to, co zostało pokazane, objaśniamy tytuł i wskazujemy najtrudniejszy moment wykonania. Na wystawie każdą ilustrację opatrujemy podpisem z informacją o autorach i tytule, a całej wystawie nadajemy wspólną nazwę.
Co nazywają rzeczowniki?
Rzeczownik służy do nazywania osób, zwierząt, roślin, przedmiotów, zjawisk i pojęć. Dlatego rzeczownikami są nie tylko nazwy materialnych obiektów, lecz także wyrazy takie jak „biel”, „zdrowie” czy „ból”.
Pytania kto? co? dotyczą rzeczownika w mianowniku, czyli pierwszym przypadku. Pytanie „kto?” można zadać np. do wyrazu „sąsiad”, a „co?” - do wyrazu „pisanie”.
Podczas rozpoznawania rzeczownika należy więc uwzględniać jego znaczenie, a nie tylko możliwość zobaczenia lub dotknięcia tego, co nazywa.
Nazwy własne i pospolite
Nazwy własne wyróżniają konkretne osoby, zwierzęta, obszary i obiekty. Zazwyczaj odnoszą się do jednej wskazanej osoby lub rzeczy, np. „Jan Brzechwa”, „Wisła”, „Gopło”.
Nazwy pospolite pozwalają nazywać dowolnego przedstawiciela danego rodzaju. Wyraz „samochód” można odnieść do różnych pojazdów mających wspólne cechy: poruszających się na kołach i napędzanych silnikiem.
| Rodzaj rzeczownika | Do czego się odnosi? | Zapis |
|---|---|---|
| Własny | Konkretny nazwany obiekt | Wielka litera |
| Pospolity | Dowolny obiekt danego rodzaju | Mała litera |
Do nazw własnych należą m.in. nazwiska, nazwy ulic i świąt, np. „Kowalski”, „Marszałkowska”, „Boże Narodzenie”. Rzeczowniki pospolite obejmują także nazwy zjawisk i pojęć abstrakcyjnych, np. „deszcz” i „pogoda”.
Jak uzasadniać pisownię przez wymianę?
Wymiana wyjaśnia pisownię wtedy, gdy w innej formie tego samego wyrazu lub w wyrazie pokrewnym trudna litera albo dwuznak zmienia się na odpowiednią literę lub dwuznak.
- ó wymienia się na o, a, e.
- rz wymienia się na r.
- ż wymienia się na g, dz, h, z, ź, s.
- ch wymienia się na sz.
Można to prześledzić w parach „stół - stoły” oraz „mógł - mogę”: w obu pojawia się wymiana ó na o. Para „odważył - odwaga” pokazuje natomiast wymianę ż na g, a „słuch - słyszeć” - ch na sz.
Ważne
Para wyrazów uzasadnia pisownię przez wymianę tylko wtedy, gdy rzeczywiście pokazuje odpowiednią zmianę litery lub dwuznaku.
Nie każde rz jest wymienne. Pisownię wyrazów z rz niewymiennym, takich jak „rzadko”, „rzeczy” czy „rzemieślnik”, trzeba utrwalić; w razie wątpliwości należy sięgnąć do słownika ortograficznego.
Quizy w tym zestawie
32 pytań w 4 etapach
Etap 1: Osoba mówiąca i bohater
Etap 1 · 5 fiszek · 8 pytań
Etap 2: Obrazy poetyckie i ilustracje
Etap 2 · 3 fiszki · 8 pytań
Etap 3: Rzeczowniki i ich podział
Etap 3 · 5 fiszek · 8 pytań
Etap 4: Pisownia i wymiany
Etap 4 · 7 fiszek · 8 pytań
Powtórka z całości
15 pytań ze wszystkich etapów, po ukończeniu etapów
Sprawdzian do druku
Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną
Sprawdzam sprawdzian…
Znasz kogoś z klasy, komu się przyda? Podziel się zestawem
Podobne zestawy
40 fiszek uczy się 12
uczy się 4
16 fiszek
20 fiszek uczy się 1
14 fiszek uczy się 1
40 fiszek uczy się 10
Wyszukiwarka
Szukasz czegoś innego?
Wpisz temat, dział albo tytuł podręcznika i znajdź gotowy zestaw.
