Zasoby wodne, wszechocean, wody powierzchniowe - NOWE Oblicza geografii 1 (ZP)

1.Hydrosfera

Wodna powłoka Ziemi. Tworzą ją woda w oceanie światowym (wszechoceanie) i inne wody powierzchniowe, wody podziemne oraz woda w atmosferze.

2.Zasoby wodne Ziemi

Wynoszą ok. 1,4 mld km³. Woda słona to 97,5% (morza, oceany, słone jeziora i część wód podziemnych), a woda słodka - tylko 2,5%. Ponad 2/3 wody słodkiej to śnieg i lód na trudno dostępnych obszarach okołobiegunowych i w górach, prawie 1/3 to wody podziemne, a najłatwiej dostępne jeziora i rzeki mają tylko ok. 0,3%.

3.Wszechocean

Ocean światowy, czyli połączone ze sobą wody oceanów, które zajmują 71% powierzchni Ziemi. Wyróżnia się w nim pięć oceanów: Ocean Spokojny (Pacyfik), Ocean Atlantycki (Atlantyk), Ocean Indyjski, Ocean Południowy i Ocean Arktyczny. Granice między oceanami są umowne.

4.Morze

Część oceanu przylegająca do kontynentu, oddzielona od otwartych wód oceanicznych łańcuchem wysp, półwyspem lub podwodnym progiem.

5.Zatoka

Część oceanu, morza lub jeziora, która wcina się w ląd i swobodnie wymienia wody z tym zbiornikiem.

6.Cieśnina

Zwężenie powierzchni wodnej między lądami, które łączy dwa akweny.

7.Temperatura powierzchniowych wód wszechoceanu

Średnia roczna wynosi nieco ponad 17°C. Najcieplejsze są wody w strefie równikowej (24-30°C), a najzimniejsze w strefie okołobiegunowej (ok. -1°C).

8.Zasolenie

Zawartość soli w wodzie morskiej. Zwykle podaje się je w promilach (‰): 1‰ to 1 g soli rozpuszczonej w 1 kg wody. Prawie 78% wszystkich soli w wodach morskich stanowi chlorek sodu (sól morska).

9.Jak obliczyć zasolenie wody?

Zasolenie w promilach = masa soli w gramach : masa wody w kilogramach. Masę soli obliczasz odwrotnie: zasolenie (‰) · masa wody (kg) = masa soli (g). Wynik podajesz w ‰, nie w %.

10.Od czego zależy zasolenie wód morskich?

Głównie od ilości opadów atmosferycznych, intensywności parowania oraz ilości wody słodkiej dostarczanej przez rzeki i topniejące lody. Średnie zasolenie powierzchniowych wód oceanów wynosi 35‰.

11.Zasolenie w strefie równikowej i okołobiegunowej

W strefie równikowej wynosi niewiele ponad 32‰, bo spadają tam bardzo duże opady. W strefie okołobiegunowej jest jeszcze niższe (ok. 25‰), bo woda często zamarza, a parowanie jest niewielkie. Małe zasolenie mają też wody w pobliżu ujść rzek niosących dużo słodkiej wody.

12.Morza śródlądowe w strefie zwrotnikowej (np. Morze Czerwone)

Najsilniej zasolone akweny wszechoceanu (niekiedy ponad 40‰). Uchodzi do nich niewiele rzek, wąskie cieśniny utrudniają wymianę wody z oceanem, a parowanie jest intensywne przy niewielkich opadach.

13.Morza śródlądowe w wysokich szerokościach geograficznych (np. Morze Bałtyckie)

Mają małe zasolenie, czasem tylko kilka promili. Parowanie jest tam niewielkie, rzeki dostarczają dużo słodkiej wody, a wymiana wód z otwartym oceanem jest utrudniona.

14.Ruchy wód morskich

Wody morskie są w ciągłym ruchu. Przejawia się on m.in. falowaniem (wywoływanym głównie przez wiatr), pływami, czyli przypływami i odpływami związanymi z przyciąganiem Księżyca i Słońca, oraz prądami morskimi.

15.Prądy morskie

Poziome ruchy wody w morzach i oceanach. Można je porównać do potężnych słonych rzek płynących w oceanie.

16.Co kształtuje ruch i kierunek prądów morskich?

Przede wszystkim stale wiejące wiatry, np. pasaty w strefie międzyzwrotnikowej. Kierunek prądów dodatkowo zmieniają rozmieszczenie kontynentów, rzeźba dna oceanu i siła Coriolisa.

17.Krąg cyrkulacyjny

Zamknięty układ prądów morskich, który powstaje po obu stronach równika pod wpływem stałych wiatrów, rozmieszczenia kontynentów i siły Coriolisa. Wyraźne kręgi występują np. w Oceanie Atlantyckim i Oceanie Spokojnym.

18.Prądy ciepłe i prądy zimne

Prądy ciepłe niosą wody cieplejsze od otaczających je wód i najczęściej płyną od równika ku biegunom (np. Prąd Zatokowy, Kuro Siwo, Prąd Norweski). Prądy zimne niosą wody zimniejsze od otaczających i najczęściej płyną z wyższych szerokości geograficznych ku niższym (np. Prąd Peruwiański, Prąd Labradorski, Oja Siwo).

19.Krążenie wód w północnej części Atlantyku

Pasaty z północnego wschodu pchają wody na zachód wzdłuż równika jako ciepły Prąd Północnorównikowy. U wybrzeży Ameryki Północnej skręca on na północ jako ciepły Prąd Zatokowy (Golfsztrom), który wiatry zachodnie niosą do Europy. Tam wody dzielą się na ciepły Prąd Północnoatlantycki (ku Wyspom Brytyjskim i Skandynawii) i zimny Prąd Kanaryjski (ku Afryce), który zasila Prąd Północnorównikowy.

20.Zimne prądy morskie a pustynie nadbrzeżne

Zimne prądy obniżają temperaturę powietrza. Chłodne powietrze zawiera mało pary wodnej, więc kondensacja zwykle nie daje chmur z opadami i na wybrzeżu powstaje pustynia, np. Namib w południowo-zachodniej Afryce i Atakama, wzdłuż której płynie zimny Prąd Peruwiański. Takie wybrzeża mają ograniczone osadnictwo i rolnictwo.

21.Ciepłe prądy morskie a rolnictwo

Ciepłe prądy podnoszą temperaturę powietrza i zwiększają opady. Sprzyja to rolnictwu: na wybrzeżach można uprawiać rośliny o większych wymaganiach klimatycznych.

22.Murmańsk

Duże rosyjskie miasto i port za kołem podbiegunowym północnym. Dzięki ciepłemu Prądowi Norweskiemu port nie zamarza i działa przez cały rok - to przykład, jak ciepłe prądy umożliwiają rozwój żeglugi i przemysłu stoczniowego.

23.Najwydajniejsze łowiska

Powstają tam, gdzie mieszają się wody ciepłych i zimnych prądów morskich. Przykłady: północna część Atlantyku (ciepłe Prąd Zatokowy i Prąd Północnoatlantycki oraz zimne Prąd Wschodniogrenlandzki i Prąd Labradorski) i północno-zachodnia część Oceanu Spokojnego (ciepły Kuro Siwo i zimny Oja Siwo).

24.Źródła zanieczyszczeń wód oceanicznych

Najwięcej zanieczyszczeń wnoszą rzeki: pestycydy i nawozy sztuczne, ścieki komunalne i odpady przemysłowe oraz śmieci, zwłaszcza plastik. Inne źródła to awarie zbiornikowców i platform wiertniczych (np. Deepwater Horizon w 2010 r.) oraz rozwój rybołówstwa i transportu morskiego. Prądy rozprowadzają odpady, tworząc pływające wyspy śmieci, głównie z plastiku.

25.Rzeka

Woda, która pod wpływem grawitacji płynie po powierzchni ziemi utworzonym przez siebie korytem. Ma początek (najczęściej źródło) i koniec (zwykle ujście). Wody rzek pochodzą z opadów deszczu oraz z topnienia śniegu i lodowców górskich.

26.Źródło

Miejsce, w którym wody podziemne wypływają na powierzchnię; najczęściej to tu zaczyna się rzeka.

27.Ujście

Miejsce, w którym rzeka wpływa do innej rzeki lub do zbiornika wodnego. Niektóre rzeki kończą bieg nietypowo: w piaskach pustyni (Tarym na pustyni Takla Makan) albo na rozlewiskach (Okawango w kotlinie Kalahari).

28.System rzeczny (sieć rzeczna)

Rzeka główna wraz z jej dopływami. Rzeka główna uchodzi bezpośrednio do morza lub do oceanu (np. Amazonka, Wisła), a dopływ to rzeka uchodząca do rzeki głównej (np. Dunajec wpadający do Wisły).

29.Dorzecze

Obszar, z którego wody spływają do jednego systemu rzecznego. Kilka dorzeczy odprowadzających wody do wspólnego morza tworzy jego zlewisko. Największe dorzecze na świecie ma Amazonka (ponad 7 mln km²).

30.Dział wodny

Granica między dorzeczami lub zlewiskami. Przebiega zwykle wzdłuż najwyższych wzniesień, które je okalają.

31.Przyczyny zróżnicowania sieci rzecznej na Ziemi

Gęstość sieci rzecznej zależy przede wszystkim od trzech czynników: warunków klimatycznych, ukształtowania powierzchni i budowy geologicznej podłoża.

32.Gdzie sieć rzeczna jest gęsta, a gdzie słabo wykształcona?

Gęsta jest tam, gdzie opady są obfite: w strefie klimatów równikowych (Amazonka, Kongo) i umiarkowanych (np. Missisipi z Missouri, Ob z Irtyszem). Słabo wykształcona jest w suchych klimatach strefy zwrotnikowej i podzwrotnikowej, gdzie przeważa parowanie, np. w środkowej Australii i północnej Afryce.

33.Podział rzek ze względu na dostępność wody w ciągu roku

Rzeki stałe mają wodę przez cały rok. Rzeki okresowe (periodyczne) mają wodę regularnie, ale tylko w porze deszczowej. Rzeki epizodyczne są zasilane wodą sporadycznie, np. po dużych opadach deszczu.

34.Jezioro

Naturalne zagłębienie terenu wypełnione wodą. Według sposobu powstania misy jeziornej jeziora tektoniczne, reliktowe i wulkaniczne powstały wskutek procesów wewnętrznych (endogenicznych), a polodowcowe, przybrzeżne i krasowe - wskutek procesów zewnętrznych (egzogenicznych).

35.Jeziora tektoniczne

Należą do najgłębszych jezior świata; niektóre powstały w głębokich rowach tektonicznych. Przykład: Bajkał - najgłębsze jezioro świata.

36.Jeziora reliktowe

Powstały przez odcięcie części dawnych mórz, gdy skorupa ziemska powoli się podnosiła albo poziom morza się obniżał. Przykład: Morze Kaspijskie - największe jezioro na kuli ziemskiej.

37.Jeziora wulkaniczne

Powstały, gdy woda opadowa wypełniła kratery wygasłych wulkanów, dlatego najczęściej mają owalny kształt. Przykład: jezioro Quilotoa w Ekwadorze.

38.Jeziora polodowcowe

Powstały w wyniku działalności lodowców. Należą do nich jeziora rynnowe (np. Wigry), morenowe i oczka wytopiskowe, a po lodowcach górskich pozostały w górach jeziora cyrkowe.

39.Jeziora przybrzeżne

Powstają, gdy mierzeja odcina zatokę morską. Są stosunkowo duże, ale niezbyt głębokie, np. Łebsko, Gardno i Jamno na Wybrzeżu Słowińskim.

40.Jeziora krasowe

Występują w zagłębieniach powstałych w skałach wapiennych lub gipsowych, np. Jeziora Plitwickie w Chorwacji.