Ruch obrotowy i obiegowy Ziemi - NOWE Oblicza geografii 1 (ZP)

1.Ruch obrotowy Ziemi

Ruch Ziemi wokół własnej osi, nazywany też ruchem wirowym. Odbywa się z zachodu na wschód, a pełny obrót trwa 23 godziny, 56 minut i 4 sekundy.

2.Doba gwiazdowa a doba słoneczna

Doba gwiazdowa to czas pełnego obrotu Ziemi wokół własnej osi: 23 godziny, 56 minut i 4 sekundy. Podstawą rachuby czasu jest średnia doba słoneczna, która trwa 24 godziny.

3.Prędkość liniowa ruchu obrotowego

Prędkość, z jaką punkt na powierzchni Ziemi przebywa drogę podczas obrotu. Zależy od szerokości geograficznej: największa jest na równiku (1670 km/h, bo 40 075 km : 24 h), maleje ku biegunom, a na biegunach wynosi 0 km/h.

4.Prędkość kątowa ruchu obrotowego

Kąt, o jaki obraca się punkt na Ziemi w jednostce czasu. Jest wszędzie taka sama: 360° w ciągu 24 godzin, czyli 15° na godzinę (1° w ciągu 4 minut).

5.Następstwa ruchu obrotowego Ziemi

Spłaszczenie Ziemi przy biegunach, pozorna wędrówka Słońca i innych ciał niebieskich po niebie, występowanie dnia i nocy, siła Coriolisa oraz zróżnicowanie czasu na Ziemi.

6.Spłaszczenie biegunowe Ziemi

Skutek siły odśrodkowej, która powstaje podczas ruchu obrotowego. Promień biegunowy Ziemi (6357 km) jest krótszy od promienia równikowego (6378 km) o ponad 21 km.

7.Pozorna wędrówka ciał niebieskich

Dzienna wędrówka Słońca od wschodu do zachodu oraz ruch gwiazd po niebie, które wynikają z obrotu Ziemi wokół osi. Nie zmienia pozycji tylko Gwiazda Polarna, bo leży na prostej przechodzącej przez oś Ziemi.

8.Siła Coriolisa

Siła wynikająca z ruchu obrotowego Ziemi, która odchyla kierunek ruchu ciał: na półkuli północnej w prawą stronę, a na półkuli południowej w lewą stronę względem kierunku początkowego.

9.Skutki działania siły Coriolisa

Odchylanie kierunków wiatrów (pasaty na półkuli północnej wieją z północnego wschodu zamiast z północy, a na południowej - z południowego wschodu zamiast z południa), odchylanie prądów morskich oraz wschodnie odchylenie swobodnie spadających ciał na obu półkulach.

10.Czas prawdziwy słoneczny

Czas oparty na pozornej wędrówce Słońca, ustalany dla danego miejsca na podstawie wysokości Słońca. Godzinę 12.00 wyznacza moment górowania. Jednakowy jest tylko na tym samym południku, dlatego na co dzień byłby kłopotliwy (np. przy rozkładach jazdy).

11.Czas uniwersalny (UTC)

Czas przyjęty na całym świecie za podstawę rachuby czasu w ciągu doby. Godzinę 12.00 tego czasu wyznacza moment górowania Słońca nad południkiem 0°.

12.Czas strefowy

Czas ustalony na podstawie umownego podziału Ziemi na 24 strefy. Każda strefa obejmuje 15° długości geograficznej (360° : 24) - po 7°30' na wschód i zachód od środkowego południka. W kolejnych strefach na wschód dodaje się po godzinie, a na zachód odejmuje.

13.Strefa czasu środkowoeuropejskiego

Strefa czasowa UTC + 1 h, obejmująca obszar między południkami 7°30'E i 22°30'E. Sąsiaduje od zachodu ze strefą czasu uniwersalnego (7°30'W - 7°30'E), a od wschodu ze strefą czasu wschodnioeuropejskiego (UTC + 2 h).

14.Jak obliczyć czas strefowy?

1. Odczytaj z mapy stref, w jakich strefach leżą miasta (np. UTC + 1 h, UTC - 8 h). 2. Policz, ile stref je dzieli: gdy jedno ma znak plus, a drugie minus, dodaj liczby, a gdy znaki są takie same - odejmij. 3. Pomnóż liczbę stref przez 1 h; do czasu dodaj tę różnicę, gdy miasto leży na wschód, a odejmij, gdy na zachód, i sprawdź, czy zmienił się dzień tygodnia.

15.Czas urzędowy

Umowny czas dostosowany do przebiegu granic państwowych lub wewnętrznych granic administracyjnych. Wprowadzono go, bo granice stref czasowych biegną wzdłuż południków i nie pokrywają się z granicami krajów.

16.Czas w Polsce

Większa część Polski leży w strefie środkowoeuropejskiej (UTC + 1 h), a część na wschód od południka 22°30'E - w strefie wschodnioeuropejskiej (UTC + 2 h). Czasem urzędowym jest czas środkowoeuropejski; obowiązują czas letni i zimowy, różniące się o godzinę.

17.Międzynarodowa linia zmiany daty

Umowna linia biegnąca wzdłuż południka 180° lub w jego pobliżu. Po przekroczeniu jej z półkuli wschodniej na zachodnią odejmuje się jeden dzień, a przy podróży w przeciwnym kierunku - dodaje.

18.Teoria geocentryczna

Pogląd, według którego Słońce i pozostałe ciała niebieskie krążą wokół Ziemi. Panował jeszcze w XVI w.

19.Teoria heliocentryczna

Teoria Mikołaja Kopernika, zgodnie z którą Ziemia i inne ciała niebieskie poruszają się wokół Słońca. Stąd powiedzenie, że Kopernik wstrzymał Słońce i ruszył Ziemię.

20.Ruch obiegowy (postępowy)

Ruch Ziemi wokół Słońca, nazywany też postępowym. Pełny obieg trwa 365 dni, 5 godzin, 48 minut i 46 sekund, czyli rok. Orbita jest eliptyczna, a Słońce nie leży w jej środku, więc odległość Ziemi od Słońca zmienia się od 147 do 152 mln km.

21.Nachylenie osi ziemskiej

Oś Ziemi jest nachylona do płaszczyzny orbity pod stałym kątem 66°34'. Dlatego w ciągu roku zmienia się oświetlenie Ziemi, a wysokość Słońca nad horyzontem wynosi w różnych miejscach od 0° do 90°.

22.Górowanie Słońca

Moment w ciągu dnia, kiedy Słońce znajduje się najwyżej nad horyzontem.

23.Górowanie w zenicie

Górowanie Słońca na wysokości 90°, czyli dokładnie pionowo nad głową obserwatora. Zdarza się tylko między zwrotnikiem Raka a zwrotnikiem Koziorożca.

24.Równonoc wiosenna i równonoc jesienna

Dni ok. 20 marca (wiosenna) i ok. 22 września (jesienna), gdy Słońce góruje w zenicie nad równikiem. Obie półkule są oświetlone jednakowo, a dzień i noc trwają na całej Ziemi ok. 12 godzin. 20 marca na półkuli północnej zaczyna się wiosna, a na południowej jesień; 22 września odwrotnie.

25.Przesilenie letnie

Dzień ok. 21 czerwca, gdy Słońce góruje w zenicie nad zwrotnikiem Raka. Półkula północna jest wtedy lepiej oświetlona: zaczyna się na niej lato, a na półkuli południowej - zima.

26.Przesilenie zimowe

Dzień ok. 21 grudnia, gdy Słońce góruje w zenicie nad zwrotnikiem Koziorożca. Półkula południowa jest wtedy lepiej oświetlona: zaczyna się na niej lato, a na półkuli północnej - zima.

27.Astronomiczne pory roku na półkuli północnej

Wiosna trwa od ok. 20 marca do 21 czerwca, lato od 21 czerwca do 22 września, jesień od 22 września do 21 grudnia, a zima od 21 grudnia do 20 marca. Daty przesileń i równonocy nie są stałe.

28.Dlaczego występują pory roku?

Podczas ruchu obiegowego oś Ziemi jest stale nachylona do płaszczyzny orbity, więc raz lepiej oświetlona jest półkula północna, a raz południowa. Zmienia się intensywność ogrzewania powierzchni, co powoduje astronomiczne pory roku.

29.Miejsce wschodu i zachodu Słońca

Następstwo ruchu obiegowego. W Polsce latem (ok. 21 czerwca) Słońce wschodzi i zachodzi bliżej północy, zimą (ok. 21 grudnia) bliżej południa, a w dniach równonocy wschodzi dokładnie na wschodzie i zachodzi dokładnie na zachodzie.

30.Widnokrąg

Linia pozornego styku nieba z powierzchnią ziemi lub morza.

31.Wysokość górowania Słońca

Następstwo ruchu obiegowego. W Polsce Słońce góruje najwyżej w dniu przesilenia letniego, a najniżej w dniu przesilenia zimowego (w Krakowie odpowiednio 63°22' i 16°30').

32.Długość dnia i nocy

Na półkuli północnej najdłuższy dzień i najkrótsza noc są ok. 21 czerwca, a najkrótszy dzień ok. 21 grudnia. W dniach równonocy dzień i noc trwają ok. 12 godzin. Na równiku są niemal równe przez cały rok, a im dalej od równika, tym różnice większe.

33.Dzień polarny i noc polarna

Dzień polarny to zjawisko, podczas którego Słońce nie zachodzi dłużej niż przez 24 godziny, a noc polarna - gdy Słońce nie wschodzi dłużej niż przez 24 godziny. Występują za kołami podbiegunowymi; na biegunach trwają po sześć miesięcy.

34.Następstwa ruchu obiegowego Ziemi

Zmiana oświetlenia Ziemi w ciągu roku, astronomiczne pory roku, zmiana miejsca wschodu i zachodu Słońca, zmiana wysokości górowania Słońca, zmiana długości dnia i nocy oraz strefy oświetlenia Ziemi.

35.Strefy oświetlenia Ziemi

Pięć stref wyróżnionych na podstawie długości dnia i wysokości górowania Słońca, od których zależy ilość docierającego ciepła: strefa międzyzwrotnikowa, dwie strefy umiarkowane i dwie strefy podbiegunowe. Granicami są zwrotniki (23°26') i koła podbiegunowe (66°34').

36.Strefa międzyzwrotnikowa

Strefa między zwrotnikiem Raka a zwrotnikiem Koziorożca. Słońce góruje w niej w zenicie dwa razy w roku (na zwrotnikach raz), a dni mają podobną długość, więc dociera tu najwięcej energii cieplnej. Nazywana strefą gorącą.

37.Strefy umiarkowane

Strefy między zwrotnikami a kołami podbiegunowymi. Latem dni są długie, a zimą krótkie. Wysokość górowania Słońca zmniejsza się od zwrotników, gdzie raz w roku góruje ono w zenicie, ku kołom podbiegunowym, gdzie raz w roku góruje na wysokości 0°. Ilość ciepła w ciągu roku bardzo się zmienia, dlatego najwyraźniej zaznaczają się tu pory roku.

38.Strefy podbiegunowe

Strefy od kół podbiegunowych do biegunów. Występują w nich dzień polarny i noc polarna, które trwają coraz dłużej w miarę oddalania się od kół podbiegunowych. Dociera tu najmniej energii cieplnej, dlatego nazywa się je strefami zimnymi.