Temperatura powietrza i ciśnienie atmosferyczne - NOWE Oblicza geografii 1 (ZP)

1.Jak ogrzewa się powietrze?

Głównym źródłem ciepła jest promieniowanie słoneczne. Powierzchnia Ziemi najpierw pochłania część energii słonecznej, a następnie oddaje ją powietrzu w formie energii cieplnej.

2.Czynniki wpływające na zróżnicowanie temperatury powietrza

Na zróżnicowanie temperatury powietrza na Ziemi wpływają m.in.: szerokość geograficzna, wysokość nad poziomem morza, rzeźba terenu, prądy morskie oraz odległość od mórz i oceanów.

3.Wpływ szerokości geograficznej na temperaturę powietrza

Wraz z szerokością geograficzną zmienia się wysokość Słońca nad horyzontem. Im mniejszy kąt padania promieni, tym większą powierzchnię ogrzewa ta sama wiązka, więc przy równiku przez cały rok jest ciepło, a przy biegunach bardzo zimno.

4.Spadek temperatury powietrza z wysokością - jak obliczyć?

Temperatura powietrza obniża się średnio o 0,6°C co 100 m wysokości. Oblicz różnicę wysokości, podziel ją przez 100 m i pomnóż przez 0,6°C. Przy wznoszeniu odejmij wynik od temperatury na dole, przy schodzeniu dodaj go do temperatury na górze.

5.Ekspozycja stoku

Położenie stoku względem kierunków geograficznych, np. stok o ekspozycji południowej jest zwrócony na południe.

6.Które stoki są lepiej ogrzewane?

Na północ od zwrotnika Raka stoki o ekspozycji południowej są zawsze ogrzewane bardziej niż stoki północne. Na południe od zwrotnika Koziorożca jest odwrotnie - lepiej ogrzewane są stoki o ekspozycji północnej.

7.Wpływ prądów morskich na temperaturę powietrza

Ciepłe prądy morskie przyczyniają się do wzrostu temperatury powietrza nad sąsiednim lądem, a zimne prądy morskie - do jej obniżenia.

8.Dlaczego zachodnia Europa jest cieplejsza niż wschodnia Kanada?

Oba wybrzeża leżą w podobnych szerokościach geograficznych, ale na zachodnią Europę oddziałują ciepłe prądy: Prąd Północnoatlantycki i Prąd Norweski, a na wschodnią Kanadę zimny Prąd Labradorski. Dlatego średnie roczne temperatury u wybrzeży Europy są znacznie wyższe.

9.Wpływ odległości od mórz i oceanów na temperaturę powietrza

Woda nagrzewa się i ochładza wolniej niż ląd. Dlatego nad morzem lato jest chłodniejsze, a zima cieplejsza niż w głębi lądu, a wahania temperatury są mniejsze. Im dalej od oceanu, tym większa średnia roczna amplituda temperatury, np. przy 52°N: Bristol 12,8°C, Warszawa 20,9°C, Saratów 32,6°C.

10.Amplituda temperatury powietrza

Różnica między najwyższą a najniższą wartością temperatury powietrza w danym okresie, np. w ciągu miesiąca lub roku.

11.Jak obliczyć amplitudę temperatury powietrza?

Od najwyższej temperatury odejmij najniższą. Gdy najniższa temperatura jest ujemna, odjęcie liczby ujemnej oznacza dodanie jej wartości bez minusa, np. 20°C - (-5°C) = 25°C. Amplituda jest zawsze dodatnia.

12.Strefowość termiczna

Prawidłowość rozkładu temperatury na Ziemi odpowiadająca strefom oświetlenia Ziemi: najwyższa temperatura powietrza panuje na obszarach okołorównikowych i obniża się w kierunku biegunów.

13.Gdzie na lądach jest najcieplej w lipcu, a gdzie w styczniu?

Najwyższe średnie temperatury powietrza na lądach w lipcu występują w pobliżu zwrotnika Raka (powyżej 30°C), a w styczniu - w pobliżu zwrotnika Koziorożca (powyżej 25°C).

14.Gdzie występują najniższe temperatury powietrza?

Na obszarach okołobiegunowych, gdzie średnia roczna temperatura wynosi ok. -23°C, oraz na północy Azji i Ameryki Północnej.

15.Rozkład średniej rocznej amplitudy temperatury na kontynentach

Najmniejsza amplituda (ok. 2-3°C) występuje na obszarach okołorównikowych, a największa (powyżej 60°C) - w głębi Azji i Ameryki Północnej, w okolicach koła podbiegunowego północnego.

16.Rekordy temperatury powietrza na Ziemi

Najwyższą temperaturę, 56,7°C, zanotowano w 1913 r. w Dolinie Śmierci w Stanach Zjednoczonych, a najniższą, -89,2°C, w 1983 r. w stacji Wostok na Antarktydzie.

17.Ciśnienie atmosferyczne

Nacisk, który powietrze wywiera na powierzchnię terenu. Jego średnia wartość na poziomie morza wynosi 1013 hektopaskali (hPa).

18.Zmiana ciśnienia atmosferycznego z wysokością

Wraz z wysokością powietrze staje się coraz rzadsze, więc ciśnienie maleje - przeciętnie o 1 hPa co 8 m. Na Rysach (2499 m n.p.m.) wynosi ono niemal 750 hPa, a na Mont Blanc (4810 m n.p.m.) ok. 500 hPa.

19.Jak obliczyć ciśnienie na innej wysokości?

Różnicę wysokości (w m) podziel przez 8 m - wynik to zmiana ciśnienia w hPa. Przy wznoszeniu odejmij ją od ciśnienia na dole, przy schodzeniu dodaj. Odwrotnie: różnica ciśnienia w hPa pomnożona przez 8 m daje różnicę wysokości.

20.Izobary

Linie na mapie łączące punkty o jednakowej wartości ciśnienia atmosferycznego.

21.Układy baryczne

Przemieszczające się obszary niskiego lub wysokiego ciśnienia, przedstawiane na mapach za pomocą izobar, często o owalnym kształcie. Dwa podstawowe typy to niż baryczny i wyż baryczny.

22.Niż baryczny

Układ baryczny, w którym ciśnienie atmosferyczne maleje w kierunku środka, a najniższą wartość osiąga w centrum. Na mapie oznacza się go zamkniętymi izobarami i literą N.

23.Ruch powietrza i pogoda w niżu barycznym

Powietrze napływa do środka niżu i się wznosi. Nacisk słupa powietrza się zmniejsza, więc ciśnienie jest obniżone. Wznoszące się powietrze ochładza się, dlatego pojawiają się chmury i opady.

24.Wyż baryczny

Układ baryczny, w którym ciśnienie atmosferyczne wzrasta w kierunku środka, a najwyższą wartość osiąga w centrum. Na mapie oznacza się go zamkniętymi izobarami i literą W.

25.Ruch powietrza i pogoda w wyżu barycznym

Chłodne powietrze opada w centrum wyżu i rozchodzi się na zewnątrz. Nacisk słupa powietrza się zwiększa, więc ciśnienie jest podwyższone. Opadające powietrze się ogrzewa, dlatego nie ma chmur ani opadów.

26.Rozkład ciśnienia atmosferycznego na Ziemi

Najwyższe ciśnienie występuje w strefie zwrotnikowej. W okolicach równika obniżone ciśnienie utrzymuje się przez cały rok, a w umiarkowanych szerokościach (w okolicach 60°N i 60°S) występują strefy obniżonego ciśnienia.

27.Ośrodki baryczne nad morzem i nad lądem

Nad morzem ośrodki ciśnienia są trwałe (całoroczne), np. Wyż Azorski i Niż Islandzki. Nad lądem zmieniają się sezonowo: latem tworzą się niże (np. Niż Południowoazjatycki), a zimą wyże (np. Wyż Azjatycki).

28.Wiatr

Ruch powietrza, zazwyczaj poziomy, z obszarów o wyższym ciśnieniu w kierunku obszarów o niższym ciśnieniu. Nazwę wiatru określa kierunek, z którego napływa powietrze, np. wiatr północny wieje z północy.

29.Prędkość wiatru

Wyraża się ją zwykle w kilometrach na godzinę (km/h) lub w metrach na sekundę (m/s). Im większa różnica ciśnienia atmosferycznego między obszarami, tym silniej wieje wiatr.

30.Siła Coriolisa

Siła, która modyfikuje kierunek wiatru: na półkuli północnej odchyla wiatry w prawo, a na półkuli południowej - w lewo.

31.Globalna cyrkulacja atmosferyczna

Krążenie powietrza na kuli ziemskiej. Wynika ze zróżnicowania ciśnienia w różnych szerokościach geograficznych, czyli ze stref podwyższonego i obniżonego ciśnienia. Ruch między nimi tworzy stale wiejące wiatry: pasaty, wiatry zachodnie i wiatry wschodnie.

32.Cyrkulacja powietrza w strefie międzyzwrotnikowej

Nad równikiem nagrzane, wilgotne powietrze unosi się (niż równikowy) i ochładza, dając chmury i deszcze zenitalne. Chłodne, suche powietrze płynie górą ku zwrotnikom, tam zagęszcza się i opada (wyże zwrotnikowe), a przy powierzchni wraca ku równikowi jako pasaty.

33.Deszcze zenitalne

Deszcze padające codziennie w okolicach równika. Powstają, gdy stale wynoszone w górę nagrzane i wilgotne powietrze się ochładza i tworzy chmury.

34.Pasaty

Stałe wiatry wiejące od wyżów zwrotnikowych ku niżowi równikowemu. Siła Coriolisa je odchyla, więc na półkuli północnej wieją z północnego wschodu, a na półkuli południowej - z południowego wschodu.

35.Wiatry zachodnie i strefa obniżonego ciśnienia w umiarkowanych szerokościach

Wiatry zachodnie przywiewają ciepłe powietrze znad zwrotników w okolice 60°N i 60°S. Tam miesza się ono z zimnym powietrzem znad biegunów, które jako cięższe wypycha je ku górze, więc przy powierzchni tworzy się strefa obniżonego ciśnienia.

36.Niże wędrowne

Niże baryczne powstające w strefie obniżonego ciśnienia w umiarkowanych szerokościach geograficznych. Powoli przemieszczają się w kierunku wschodnim.

37.Wiatry wschodnie

Wiatry wiejące od wyżów biegunowych, gdzie wychłodzone, cięższe powietrze osiada, w kierunku niżów w umiarkowanych szerokościach. W pobliżu biegunów wieją często i osiągają duże prędkości.

38.Monsuny

Wiatry, które zmieniają swój kierunek dwa razy w roku (monsun letni i monsun zimowy). Powstają przez nierównomierne nagrzewanie się sąsiadujących dużych obszarów lądu i oceanu. Najwyraźniej występują w południowej i południowo-wschodniej Azji.

39.Monsun letni i monsun zimowy w Azji

Latem nad lądem Azji jest strefa niskiego ciśnienia, a monsun letni przenosi wilgotne powietrze znad Oceanu Indyjskiego, dając duże zachmurzenie i obfite deszcze. Zimą nad Azją tworzy się wyż, a chłodny i suchy monsun zimowy wieje ku oceanowi, dając suchą i słoneczną pogodę.

40.Fen

Ciepły, suchy i porywisty wiatr lokalny w górach. Powietrze po przebyciu bariery górskiej z dużą prędkością spływa w dół, ku dolinom. W Tatrach fen nazywa się halnym.