Gleby i szata roślinna na Ziemi - NOWE Oblicza geografii 1 (ZP)

1.Gleba

Zewnętrzna warstwa litosfery o grubości od kilkunastu centymetrów do kilku metrów. Składa się z cząstek mineralnych i organicznych, a także z wody i powietrza.

2.Poziomy glebowe

Warstwy gleby różniące się miąższością, barwą, składem chemicznym i zawartością materii organicznej. Powstają, bo składniki gleby stale się przemieszczają. Od góry: ściółka (słabo rozłożone liście i trawy), poziom próchniczny, poziom wymywania (składniki wypłukiwane przez wody opadowe), poziom wmywania (osadzają się w nim wypłukane składniki), zwietrzelina skały macierzystej i skała macierzysta.

3.Poziom próchniczny

Poziom gleby powstający z rozkładu szczątków roślinnych i zwierzęcych. Zawiera próchnicę - źródło substancji odżywczych dla roślin. Jego miąższość decyduje o żyzności gleby.

4.Etapy powstawania gleby

Gleba powstaje w długotrwałych procesach glebotwórczych. Najczęściej wyróżnia się trzy etapy: wietrzenie podłoża skalnego (skały rozpadają się na okruchy, rozwijają się na nich mikroorganizmy, mchy i porosty), akumulację i przekształcanie materii organicznej oraz zaawansowane procesy glebotwórcze (m.in. bielicowanie, brunatnienie, płowienie), których przebieg zależy od klimatu, warunków wodnych, roślinności i skały macierzystej.

5.Humifikacja

Proces rozkładu obumarłej materii organicznej pod wpływem bakterii i grzybów, w którego wyniku powstaje próchnica. Próchnica to rozłożona substancja organiczna ze szczątków roślin i zwierząt, źródło składników odżywczych pobieranych przez rośliny.

6.Mineralizacja

Przemiana związków organicznych w proste związki mineralne, np. w dwutlenek węgla, wodę i amoniak. Razem z humifikacją tworzy etap przekształcania materii organicznej w glebie.

7.Bielicowanie

Wymywanie w głąb gleby związków mineralnych (np. żelaza) i organicznych (np. próchnicy). Powstaje jasny (jasnoszary), ubogi w substancje odżywcze poziom wymywania, a pod nim ciemny poziom wmywania.

8.Brunatnienie

Stopniowy rozkład złożonych związków chemicznych zawierających glin i krzem (glinokrzemianów). Uwalniają się żelazo i glin, których związki otaczają cząstki gleby i nadają im brunatną barwę.

9.Płowienie

Wymywanie w głąb gleby składników ilastych. Powstaje jasny (płowy) poziom wymywania, a pod nim ciemniejszy poziom wmywania. Gleby, w których zaszło płowienie, mają średnią żyzność i są powszechnie użytkowane rolniczo.

10.Czynniki glebotwórcze

Elementy środowiska geograficznego wpływające na powstawanie gleby. Decydują o przebiegu i rodzaju procesów glebotwórczych, składzie mineralnym gleby i rozwoju żyjących w niej organizmów. Są to: klimat, skała macierzysta, rośliny i zwierzęta, rzeźba terenu, warunki wodne, działalność człowieka i czas.

11.Klimat jako czynnik glebotwórczy

Najważniejszy czynnik glebotwórczy: wpływa na intensywność i rodzaj wietrzenia oraz na rozwój roślin i zwierząt. W klimatach wilgotnych rośliny dają dużo materii organicznej, ale obfite opady stale wypłukują składniki gleby. W klimatach zimnych rośliny słabo się rozwijają, więc materii organicznej jest mało i rozkłada się bardzo powoli.

12.Skała macierzysta

Skała, która nie uległa procesom glebotwórczym. Jako czynnik glebotwórczy decyduje o intensywności i przebiegu wietrzenia oraz o tym, jakie minerały utworzą glebę, np. zwietrzelina granitu dostarcza innych związków mineralnych niż less czy wapień. Wpływa przez to na szatę roślinną.

13.Rośliny i zwierzęta jako czynnik glebotwórczy

Ich liczba i rodzaj decydują o ilości materii organicznej ze szczątków. Korzenie roślin stabilizują pokrywę glebową i chronią ją przed wypłukiwaniem i wywiewaniem składników. Zwierzęta (np. dżdżownice, krety), ryjąc korytarze, spulchniają glebę i ułatwiają ruch wody i powietrza.

14.Rzeźba terenu i warunki wodne jako czynniki glebotwórcze

Rzeźba terenu decyduje, czy może się gromadzić luźny materiał skalny, i wpływa na niszczenie gleby - najsilniej niszczone są gleby na pozbawionych roślinności, stromych stokach górskich. Woda umożliwia rozwój organizmów i przemieszczanie się składników gleby, a zbyt intensywne opady wypłukują z niej cenne składniki.

15.Działalność człowieka jako czynnik glebotwórczy

Może sprzyjać procesom glebotwórczym albo działać na glebę niekorzystnie. W miastach zabudowa kolejnych terenów praktycznie uniemożliwia rozwój gleb, a zmiana użytkowania gleby i sposób jej nawożenia powodują w niej zmiany chemiczne.

16.Czas jako czynnik glebotwórczy

Wiek gleby bardzo często decyduje o jej miąższości. Gleby ferralitowe tworzyły się wiele milionów lat i często mają kilka metrów głębokości, a gleby bielicowe powstawały kilkanaście tysięcy lat i zwykle nie są głębsze niż 1,5 m.

17.Gleby strefowe

Gleby wyraźnie zależne od klimatu danego obszaru i rosnącej tam roślinności - w strefach klimatycznych z określoną szatą roślinną tworzą się konkretne typy gleb. To jedna z trzech grup gleb obok śródstrefowych i niestrefowych. Należą do nich m.in. gleby ferralitowe, szaroziemy, buroziemy i gleby pustynne, czarnoziemy, gleby brunatne i płowe, gleby bielicowe i gleby tundrowe.

18.Czerwone i czerwonożółte gleby ferralitowe

Gleby strefowe klimatu równikowego, pod wilgotnymi lasami równikowymi. Czerwoną barwę zawdzięczają nagromadzeniu związków żelaza i glinu. W gorącym i wilgotnym klimacie materia organiczna szybko się rozkłada, a intensywne opady silnie ją wypłukują, więc mimo bujnej roślinności gleby te mają mało próchnicy i są trudne w uprawie.

19.Szaroziemy, buroziemy i gleby pustynne

Gleby strefowe klimatów zwrotnikowych i podzwrotnikowych, w których temperatura powietrza jest wysoka, a opady niewielkie. Tworzą się na podłożu piaszczystym, często zasolonym, co nie sprzyja rozwojowi rolnictwa.

20.Czarnoziemy

Gleby strefowe klimatu umiarkowanego ciepłego, powstające najczęściej na podłożu lessowym przy dużym udziale roślinności trawiastej (gleby stepów). Mają bardzo gruby poziom próchniczny - do 1 m.

21.Gleby brunatne i gleby płowe

Gleby strefowe klimatu umiarkowanego ciepłego, pod lasami liściastymi, na podłożu z glin, piasków i pyłów. Ciemna barwa gleb brunatnych jest skutkiem brunatnienia, a jasny poziom wymywania gleb płowych - skutkiem płowienia.

22.Gleby bielicowe

Gleby strefowe klimatu umiarkowanego chłodnego, na podłożu głównie piaszczystym, porośniętym lasami iglastymi. Mają mało próchnicy, więc ich żyzność jest niewielka. Bielicowanie daje w nich bardzo jasny poziom wymywania, a pod nim ciemny poziom wmywania.

23.Gleby śródstrefowe

Gleby, których rozwój zależy przede wszystkim od warunków lokalnych - rodzaju skał w podłożu i jego wilgotności. Należą do nich m.in. rędziny, mady i czarne ziemie.

24.Rędziny

Gleby śródstrefowe powstające na podłożu skalnym zbudowanym np. z wapieni lub gipsów. Są żyzne, ale trudne w uprawie, bo w poziomie próchnicznym mają liczne odłamki skalne.

25.Mady

Gleby śródstrefowe w dolinach i deltach rzek, powstające z osadów rzecznych bogatych w substancje odżywcze (np. z mułów, piasków i żwirów). Zwykle są żyzne i intensywnie użytkowane rolniczo, choć niektóre ich odmiany mają mało próchnicy lub słabo wykształcony profil.

26.Czarne ziemie

Gleby śródstrefowe tworzące się przy udziale roślinności łąkowej na podłożu o dużej wilgotności (np. na zarośniętych jeziorach). Mają gruby poziom próchniczny. Są żyzne, ale trudne w uprawie.

27.Gleby niestrefowe

Gleby, na które klimat i szata roślinna mają niewielki wpływ; najczęściej mają słabo wykształcony profil i są przekształcone przez człowieka. Należą do nich m.in. gleby górskie: występują w górach wszystkich stref klimatycznych, zawierają odłamki skalne i cienką warstwę próchniczną, są bardzo trudne w uprawie, więc często służą jako pastwiska.

28.Biosfera

Część Ziemi, w której żyją wszystkie organizmy występujące na naszej planecie (sfera życia). Obejmuje dolną część atmosfery, górne warstwy litosfery i niemal całą hydrosferę.

29.Strefy roślinne

Pasy roślinności, których rozmieszczenie zależy przede wszystkim od warunków klimatycznych. Odpowiadają strefom klimatycznym i typom gleb - w każdej strefie występują charakterystyczne dla niej roślinność i gleby. Układają się pasowo, w miarę symetrycznie na północ i na południe od równika.

30.Wilgotne lasy równikowe

Strefa klimatów równikowych, typ wybitnie wilgotny: przez cały rok wysoka temperatura i duże opady. Gęste lasy o ogromnym zróżnicowaniu gatunkowym (np. mahoniowce, hebanowce), z lianami na pniach i epifitami w koronach drzew; na dnie lasu rośliny cieniolubne. Epifity to rośliny rosnące na innych roślinach (np. storczyki). Gleby: czerwonożółte gleby ferralitowe.

31.Sawanna

Strefa klimatów równikowych, typ wilgotny oraz suchy: przez cały rok wysoka temperatura i dwie pory roku - sucha i deszczowa. Przeważają rośliny trawiaste z pojedynczymi drzewami, np. akacjami o parasolowatym kształcie i rozłożystymi baobabami. Gleby: cynamonowoczerwone i czerwonobure.

32.Pustynie i półpustynie

Strefa klimatów zwrotnikowych (typ suchy i skrajnie suchy) i podzwrotnikowych (typ kontynentalny suchy): wysoka temperatura w dzień, niska w nocy i bardzo małe opady. Bardzo uboga szata roślinna z sukulentami - roślinami magazynującymi wodę w liściach lub łodygach (np. kaktusami). Gleby: szaroziemy, buroziemy i gleby pustynne.

33.Roślinność typu śródziemnomorskiego

Strefa klimatów podzwrotnikowych: gorące i suche lato oraz wilgotna i łagodna zima. Przeważają wiecznie zielone zarośla (np. oleandry, mirty), w basenie Morza Śródziemnego nazywane makią; drzew jest niewiele (np. sosny pinie, dęby korkowe). Gleby: gleby cynamonowe.

34.Step

Strefa klimatów umiarkowanych (typ ciepły kontynentalny) i podzwrotnikowych (typ kontynentalny). Przeważa roślinność trawiasta, a także rośliny cebulowe i byliny. Step w Ameryce Północnej to preria, a w Ameryce Południowej - pampa. Gleby: czarnoziemy i gleby kasztanowe.

35.Lasy liściaste i mieszane

Strefa klimatów umiarkowanych ciepłych, typ morski i przejściowy: ciepłe lato, łagodna zima i opady rozłożone równomiernie w ciągu roku. Przeważają drzewa liściaste (głównie buki, dęby, klony i lipy), a w lasach mieszanych rosną też iglaste (np. sosny, świerki, modrzewie). Gleby: brunatne i płowe.

36.Tajga

Lasy północne iglaste strefy klimatów umiarkowanych chłodnych (tylko półkula północna): krótkie i ciepłe lato, długa i mroźna zima, niewielkie opady. Las iglasty z przewagą świerka i modrzewia, czasem z domieszką brzozy i topoli. Gleby: bielicowe i marzłociowe gleby tajgi.

37.Tundra

Strefa klimatów okołobiegunowych, typ subpolarny: bardzo krótkie i chłodne lato, długa i mroźna zima, małe opady, bardzo silne wiatry. Rosną głównie mchy, krzewinki i porosty oraz nieliczne karłowate drzewa (np. wierzba lapońska, brzoza). Gleby tundrowe przez stale przemarznięte podłoże i skąpą roślinność mają słabo wykształcony profil i rzadko się je uprawia.

38.Pustynie lodowe

Strefa klimatów okołobiegunowych, typ polarny: krótkie i chłodne lato, bardzo długa i mroźna zima, niewielkie opady i bardzo silne wiatry. Na niepokrytych lodem skałach rosną tylko mchy i porosty. Gleby: inicjalne gleby arktyczne.

39.Piętra roślinne

Pasy roślinności w górach, zmieniające się z wysokością wskutek spadku temperatury, wzrostu opadów i zmian gleb. Od dołu: piętro lasów (najcieplej, roślinność typowa dla danej strefy, np. w północnych Andach wilgotne lasy równikowe, w Alpach lasy mieszane), piętro subalpejskie i alpejskie (karłowate drzewa, łąki górskie), piętro subniwalne i niwalne (mchy, porosty, stały śnieg; warunki najsurowsze).

40.Czynniki różnicujące piętra roślinne

Skład gatunkowy pięter roślinnych zależy od lokalnych czynników: położenia i przebiegu pasma górskiego, budowy geologicznej (np. Tatry zbudowane są ze skał magmowych, osadowych i metamorficznych), ekspozycji stoków (na półkuli północnej stoki południowe są cieplejsze niż północne) i oddziaływania prądów morskich (np. zimnego Prądu Peruwiańskiego na Andy).