Działalność lodowców i morza - NOWE Oblicza geografii 1 (ZP)

1.Lodowiec górski

Lodowiec powstający w górach, gdzie klimat i rzeźba terenu sprzyjają gromadzeniu się dużych ilości śniegu. Lodowce górskie i lądolody, podobnie jak rzeki, niszczą podłoże skalne, transportują materiał skalny i go osadzają. Lodowce górskie działają dziś m.in. w Alpach, Himalajach i Andach.

2.Niszcząca działalność lodowców górskich

Polega na zdzieraniu materiału skalnego, wygładzaniu i polerowaniu podłoża oraz wyrywaniu z podłoża okruchów i bloków skalnych.

3.Morena (materiał morenowy)

Materiał skalny wtopiony w lodowiec i przesuwany razem z nim pod wpływem grawitacji. Jest bardzo różnorodny - od dużych głazów po drobne piaski. Po ustąpieniu lodu tworzy moreny.

4.Rodzaje moren lodowca górskiego

Morena czołowa tworzy się przed jęzorem lodowca, denna osadza się przy dnie lodowca, środkowa powstaje w środkowej części jęzora, a boczna jest usypywana wzdłuż boków jęzora.

5.Baraniec (muton)

Wygładzony pagórek powstały w wyniku nierównomiernego wygładzania podłoża przez lodowiec. Od strony nasuwającego się lodu ma łagodny stok, a od strony przeciwnej - stromy.

6.Dolina U-kształtna

Dolina powstała, gdy lodowiec górski pogłębił i poszerzył dolinę rzeczną (V-kształtną), wcześniej utworzoną przez erozję rzeczną. Odsłania się po wytopieniu lodowca.

7.Kocioł lodowcowy (cyrk lodowcowy)

Nieckowate zagłębienie tworzące się w obrębie pola firnowego lodowca górskiego. Wiele kotłów wypełniają dziś wody jezior cyrkowych.

8.Formy terenu tworzone przez lodowce górskie

W wyniku niszczącej działalności lodowca powstają barańce (mutony), doliny U-kształtne i kotły lodowcowe, a w wyniku budującej (akumulacji) - moreny: czołowa, denna, środkowa i boczna.

9.Lądolód

Lodowiec zajmujący ogromne obszary, w odróżnieniu od stosunkowo niewielkich lodowców górskich. Dziś występują dwa lądolody: na Antarktydzie i na Grenlandii. Ich łączna powierzchnia jest ponaddwukrotnie mniejsza niż w plejstocenie.

10.Plejstocen

Epoka czwartorzędu (najmłodszego okresu w dziejach Ziemi), która rozpoczęła się 2,6 mln lat temu, a skończyła ok. 12 tys. lat temu. Klimat wielokrotnie się wtedy ochładzał, co sprzyjało powstawaniu lądolodów.

11.Krajobraz polodowcowy (glacjalny)

Krajobraz będący pozostałością po lądolodzie plejstoceńskim. Tworzą go lepiej lub gorzej zachowane formy glacjalne i fluwioglacjalne, np. wzgórza moreny czołowej, równiny moreny dennej, równiny sandrowe i pradoliny. Dobrze zachował się m.in. na Pojezierzu Drawskim (wzgórza morenowe, jeziora w rynnach podlodowcowych).

12.Formy glacjalne

Formy terenu powstałe w wyniku budującej lub niszczącej działalności samego lądolodu, np. wzniesienia moreny czołowej, powierzchnie moreny dennej i głazy narzutowe.

13.Wzniesienia moreny czołowej

Wzgórza usypane z materiału morenowego przed czołem lądolodu, który przez dłuższy czas pozostawał w jednym miejscu.

14.Powierzchnie moreny dennej

Płaskie lub lekko faliste tereny utworzone z materiału morenowego różnej grubości, który osadzał się podczas topnienia lądolodu.

15.Głazy narzutowe (eratyki)

Duże bloki skalne przetransportowane przez lądolód na odległość kilkuset kilometrów, np. z Półwyspu Skandynawskiego na tereny dzisiejszej Polski.

16.Formy fluwioglacjalne

Formy terenu powstałe w wyniku budującej lub niszczącej działalności wód z topniejącego lądolodu. Budujące (z osadów tych wód) to sandry i ozy, a niszczące (wyżłobione przez te wody) - rynny podlodowcowe i pradoliny.

17.Sandr

Rozległa równina utworzona z osadzonych żwirów i piasków, które naniosły wody wypływające z topniejącego lądolodu na jego przedpole.

18.Oz

Długi, wysoki, wąski i kręty wał zbudowany głównie z piasków i żwirów, które naniosła woda płynąca w szczelinach i tunelach pod lądolodem.

19.Rynna podlodowcowa

Długie i wąskie zagłębienie wyżłobione w podłożu przez wody płynące pod lądolodem. Wiele rynien wypełniła woda, tworząc jeziora rynnowe.

20.Pradolina

Szeroka dolina wyżłobiona przed czołem lądolodu przez wody wypływające z niego w wyniku topnienia lodu. Jedną z największych w Polsce jest Pradolina Toruńsko-Eberswaldzka.

21.Rozmieszczenie form polodowcowych względem lądolodu

Od lądolodu w stronę przedpola: pod lądolodem powstały morena denna, rynny podlodowcowe i ozy, przed czołem lądolodu, który długo stał w miejscu - wzgórza moreny czołowej, a dalej na przedpolu - sandry i pradoliny.

22.Abrazja

Niszczenie brzegów przez fale morskie. Polega na kruszeniu i rozdrabnianiu materiału skalnego, z którego jest zbudowany brzeg. Na wysokich brzegach w jej wyniku tworzą się klify.

23.Klif

Stromy, wysoki brzeg morski, który fale podcinają u podstawy. W wyniku abrazji klif stale cofa się w głąb lądu.

24.Etapy niszczenia klifu

Fale podcinają dolną część klifu i tworzą niszę abrazyjną, nad którą powstaje nawis skalny. Gdy nisza się pogłębia, nawis skalny się obrywa i brzeg się cofa. Oderwany materiał fale kruszą i przenoszą w głąb morza.

25.Platforma abrazyjna

Wyrównana powierzchnia dna przy klifie, powstała, gdy materiał skalny z niszczenia klifu ściera dno i je wyrównuje.

26.Platforma akumulacyjna

Forma zbudowana z rozdrobnionego materiału skalnego z obrywania klifu, który fale dalej kruszą i przenoszą w głąb morza, gdzie się osadza.

27.Budująca działalność morza

Widać ją na niskich i płaskich wybrzeżach. Fale rozkruszają materiał skalny i wynoszą go w morze, a prądy przybrzeżne przenoszą go wzdłuż brzegów i osadzają w innych miejscach. Powstają m.in. plaże i mierzeje.

28.Plaża

Płaski, piaszczysty (czasem żwirowy lub kamienisty) odcinek wybrzeża zbudowany z materiału wyrzuconego na brzeg przez fale. Rozrasta się tam, gdzie fale wyrzucają więcej materiału, niż później zabierają.

29.Mierzeja

Piaszczysty wał usypany przez prądy przybrzeżne, który przyrasta do lądu i z czasem odcina wody zatoki od otwartego morza. Rośnie tam, gdzie przy załamaniu linii brzegowej prądy zwalniają i osadzają materiał. Zamknięta zatoka staje się jeziorem przybrzeżnym.

30.Kosa

Mierzeja przyrośnięta do lądu tylko jednym końcem. Najdłuższą taką formą na polskim wybrzeżu Morza Bałtyckiego jest Mierzeja Helska (35 km).

31.Typy wybrzeży

Ze względu na sposób powstawania wyróżnia się m.in. wybrzeża: fiordowe, szkierowe (szerowe), riasowe, dalmatyńskie, zalewowo-mierzejowe i namorzynowe. Fiordowe, szkierowe, riasowe i dalmatyńskie powstały przez zalanie lądu przez morze, zalewowo-mierzejowe - przez akumulację materiału niesionego przez prądy przybrzeżne, a namorzynowe - dzięki roślinności, której korzenie zatrzymują osady.

32.Wybrzeże fiordowe

Wybrzeże powstałe przez zalanie przez morze dolin polodowcowych. Tworzą je fiordy - głębokie, kręte i wąskie zatoki, długie nawet na kilkadziesiąt kilometrów. Występuje m.in. w Norwegii, Kanadzie, na Grenlandii i Alasce, w Chile i Nowej Zelandii.

33.Wybrzeże szkierowe (szerowe)

Wybrzeże powstałe przez zalanie przez morze obszarów polodowcowych z licznymi pagórkami o wygładzonych powierzchniach. Charakterystyczne są dla niego szkiery - niewielkie wyspy wystające ponad poziom wody. Występuje np. w Szwecji i Finlandii.

34.Wybrzeże riasowe

Wybrzeże powstałe przez zalanie dolin górskich rozmieszczonych prostopadle do linii brzegowej: grzbiety stają się półwyspami, a doliny - zatokami wcinającymi się głęboko w ląd. Występuje np. w Portugalii, Hiszpanii, Francji, Wielkiej Brytanii i zachodniej Irlandii.

35.Wybrzeże dalmatyńskie

Wybrzeże powstałe przez częściowe zalanie grzbietów górskich przez morze. Ma podłużne wyspy oraz wąskie półwyspy i zatoki ciągnące się równolegle do linii brzegowej. Występuje m.in. w Chorwacji.

36.Czym różni się wybrzeże riasowe od dalmatyńskiego?

Oba powstały przez zalanie gór przez morze. Przy riasowym zatoki i półwyspy biegną prostopadle do linii brzegowej, a przy dalmatyńskim podłużne wyspy, półwyspy i zatoki ciągną się równolegle do niej.

37.Wybrzeże zalewowo-mierzejowe

Wybrzeże powstałe, gdy materiał niesiony przez prądy przybrzeżne osadza się i częściowo odcina zatokę od otwartego morza. Występuje np. w Polsce, gdzie Mierzeja Wiślana oddziela Zalew Wiślany od Zatoki Gdańskiej.

38.Wybrzeże namorzynowe

Wybrzeże tworzone przez roślinność przystosowaną do słonej wody i pływów, której korzenie podporowe i oddechowe zatrzymują osady w czasie przypływu. Występuje na obszarach międzyzwrotnikowych, np. w Brazylii, Indonezji, północnej Australii i wschodniej Afryce.