Skały, wnętrze Ziemi, tektonika płyt - NOWE Oblicza geografii 1 (ZP)

1.Minerały

Podstawowe pierwiastki oraz związki chemiczne tworzące skorupę ziemską. Powstały w głębi Ziemi lub na jej powierzchni i mają określone właściwości chemiczne (np. skład) i fizyczne (np. twardość).

2.Minerały skałotwórcze

Nieliczne spośród ok. 4 tys. poznanych minerałów, które budują skorupę ziemską, np. mika, skaleń i kwarc. Pozostałe minerały występują rzadko i są cenne; część z nich, np. diamenty, szafiry i rubiny, to kamienie szlachetne.

3.Skały

Naturalne skupiska jednego minerału lub wielu minerałów. Ze względu na pochodzenie (genezę) dzieli się je na magmowe (głębinowe i wylewne), osadowe (okruchowe, pochodzenia chemicznego i organicznego) oraz metamorficzne (przeobrażone).

4.Skały magmowe głębinowe (plutoniczne)

Skały powstające z magmy (gorącej masy roztopionych skał), która powoli krystalizuje głęboko pod powierzchnią ziemi. Przykłady: granit, gabro.

5.Skały magmowe wylewne (wulkaniczne)

Skały powstające z lawy, która w kontakcie z chłodnym powietrzem szybko zastyga na powierzchni ziemi. Przykłady: bazalt, andezyt.

6.Skały osadowe okruchowe

Skały powstające z nagromadzenia w morzu lub na lądzie okruchów skalnych pochodzących z niszczenia innych skał. Mogą być luźne (piasek, żwir) albo zwięzłe (piaskowiec, zlepieniec); piaskowiec powstaje ze scementowanych ziaren piasku.

7.Skały osadowe pochodzenia chemicznego

Skały powstające najczęściej w płytkich zbiornikach wodnych, gdy z roztworów wytrącają się różne substancje. Przykłady: gips i sól kamienna, która tworzy się, gdy woda odparowuje z mórz i słonych jezior.

8.Skały osadowe pochodzenia organicznego

Skały powstające z nagromadzenia szczątków roślinnych lub zwierzęcych. Przykłady: torf, węgiel kamienny i wapień, który powstaje z muszli i wapiennych szkieletów zwierząt nagromadzonych na dnie mórz.

9.Skały metamorficzne (przeobrażone)

Skały, które tworzą się, gdy bardzo wysoka temperatura i ogromne ciśnienie oddziałują na istniejące już skały magmowe lub osadowe. Przykłady: gnejs, marmur.

10.Granit

Skała magmowa głębinowa. W jej budowie widać poszczególne minerały, np. jasnoszary kwarc.

11.Bazalt

Skała magmowa wylewna zbudowana z mikroskopijnych minerałów o czarnej, szarej lub zielonej barwie.

12.Marmur i gnejs

Skały metamorficzne. Marmur powstaje z wapieni przeobrażonych pod wpływem bardzo wysokiej temperatury i dużego ciśnienia, a gnejs - z przeobrażonego granitu; na powierzchni gnejsu widać ciemne smugi.

13.Surowce mineralne

Skały i minerały pozyskiwane z Ziemi, a następnie przetwarzane na wyroby zaspokajające potrzeby człowieka lub wykorzystywane do produkcji innych towarów. Większość z nich uzyskuje się ze skał.

14.Podział surowców mineralnych

Ze względu na wykorzystanie: energetyczne (węgiel kamienny i brunatny, ropa naftowa, gaz ziemny), metaliczne (rudy żelaza, miedzi, cynku i ołowiu, metale szlachetne), chemiczne (m.in. ropa naftowa, węgiel kamienny, sól kamienna, siarka, fosforyty) i skalne (m.in. żwir, piasek, glina, granit, wapień, gips).

15.Surowce chemiczne

Surowce przerabiane na różne substancje i wyroby. Z ropy naftowej wytwarza się m.in. benzynę, smary, asfalt i tworzywa sztuczne, z węgla kamiennego - tworzywa, barwniki i leki, z siarki - kwas siarkowy, nawozy i środki ochrony roślin, a sól kamienną stosuje się w przemyśle spożywczym i do posypywania dróg zimą.

16.Rudy (surowce metaliczne)

Minerały lub skały zawierające związki metali. Z rud żelaza produkuje się stal i żeliwo, miedź służy m.in. do produkcji kabli i urządzeń elektrycznych, ołów - baterii i akumulatorów, a cynk chroni metalowe powierzchnie przed rdzewieniem.

17.Stop

Tworzywo powstające z połączenia metalu z innymi substancjami, zwykle po to, aby poprawić wytrzymałość metalu. Stopami żelaza z węglem są stal i żeliwo.

18.Surowce skalne

Surowce wykorzystywane przede wszystkim w budownictwie: jako budulec (np. piasek do zaprawy murarskiej) i do produkcji materiałów budowlanych (np. cement z wapieni). Stosuje się je też do produkcji szkła (piasek), płytek ceramicznych i wyrobów sanitarnych (glina) oraz w rzeźbie (glina, gips, piaskowiec).

19.Budowa wnętrza Ziemi

Trzy główne warstwy: jądro (zewnętrzne i wewnętrzne), płaszcz Ziemi (górny i dolny) oraz skorupa ziemska. Różnią się m.in. stanem skupienia materii, gęstością, temperaturą, ciśnieniem i miąższością i są oddzielone powierzchniami nieciągłości.

20.Skorupa oceaniczna i skorupa kontynentalna

Dwa rodzaje skorupy ziemskiej zbudowanej ze skał magmowych, osadowych i metamorficznych. Skorupa oceaniczna występuje pod oceanami i ma grubość 5-12 km, a skorupa kontynentalna - pod lądami i ma ok. 80 km.

21.Powierzchnia nieciągłości Moho

Dolna granica skorupy ziemskiej, oddzielająca ją od płaszcza Ziemi.

22.Płaszcz Ziemi

Warstwa między skorupą a jądrem. Zewnętrzna część płaszcza górnego ma cechy ciała stałego, a poniżej leży półplastyczna warstwa, w której trwają powolne ruchy magmy. Temperatura w płaszczu górnym wynosi ok. 1600°C. Płaszcz dolny jest plastyczny i ma ok. 3000°C; od jądra oddziela go powierzchnia nieciągłości Wiecherta-Gutenberga na głębokości 2900 km.

23.Jądro Ziemi

Najgłębsza warstwa Ziemi. Jądro zewnętrzne ma właściwości ciała ciekłego i temperaturę ok. 4500°C, a jądro wewnętrzne wykazuje cechy ciała stałego i ma prawdopodobnie ponad 6000°C. Granica między nimi leży na głębokości 5100 km.

24.Litosfera

Skorupa ziemska wraz z zewnętrzną częścią płaszcza górnego. Jej grubość waha się od ok. 10 km pod oceanami do ponad 100 km w obrębie kontynentów.

25.Metody badania wnętrza Ziemi

Bezpośrednie: badanie materiału skalnego wydostającego się na powierzchnię (np. podczas erupcji) i odwierty. Wysoka temperatura i ogromne ciśnienie je utrudniają, dlatego najwięcej informacji dają metody pośrednie, zwłaszcza analiza fal sejsmicznych, która pozwala określić rodzaj i gęstość skał na danej głębokości.

26.Tektonika płyt litosfery

Teoria wyjaśniająca budowę litosfery. Według niej pozornie jednolita i nieruchoma litosfera składa się z ruchomych płyt, które się rozsuwają lub do siebie zbliżają.

27.Płyty litosfery

Fragmenty, z których składa się litosfera: siedem dużych i kilkanaście mniejszych. Wyróżnia się płyty oceaniczne (np. płyta pacyficzna) i płyty kontynentalne (np. płyta afrykańska).

28.Procesy wewnętrzne (endogeniczne)

Procesy, których źródłem jest energia cieplna wnętrza Ziemi i które kształtują jej powierzchnię. Należą do nich ruchy górotwórcze, procesy wulkaniczne, procesy plutoniczne i trzęsienia ziemi.

29.Prądy konwekcyjne

Strumienie magmy, które wędrują z głębi Ziemi do litosfery, rozdzielają się i płyną na boki, a po ochłodzeniu opadają w głąb. Wywołują ciągły ruch płyt litosfery w tempie od kilku do kilkunastu centymetrów na rok.

30.Ryft

Wąskie i długie pęknięcie w rozciąganej litosferze, które powstaje tam, gdzie prądy konwekcyjne płyną w przeciwnych kierunkach. Jest tak głębokie, że wdziera się do niego magma z płaszcza Ziemi.

31.Spreding

Rozrastanie się dna oceanicznego tam, gdzie płyty litosfery się rozsuwają. Magma wdziera się w ryft i wypływa jako lawa, a jej zastygające potoki tworzą nowe fragmenty dna oceanicznego.

32.Grzbiet śródoceaniczny

Rozległe podmorskie wzniesienie, które tworzy się po obu stronach ryftu w wyniku spredingu. Najdłuższy jest Grzbiet Śródatlantycki, biegnący dnem Atlantyku od Islandii aż po Antarktydę.

33.Subdukcja

Podsuwanie się jednej płyty litosfery pod drugą tam, gdzie prądy konwekcyjne opadają w głąb płaszcza. Najczęściej płyta oceaniczna podsuwa się pod kontynentalną: powstają wtedy rów oceaniczny oraz łańcuch górski lub wyspy, np. Rów Atakamski i Andy, Rów Filipiński i Archipelag Filipiński. Występują tam wulkany i trzęsienia ziemi.

34.Łańcuch wysp wulkanicznych

Forma, która powstaje wraz z rowem oceanicznym, gdy płyta oceaniczna podsuwa się pod inną płytę oceaniczną. Tak utworzyły się Rów Mariański, najgłębszy rów oceaniczny na Ziemi, oraz archipelag Mariany w zachodniej części Pacyfiku.

35.Strefa kolizji

Miejsce, w którym zderzają się dwie płyty kontynentalne. Osady dna oceanicznego między nimi są fałdowane i wypiętrzane. Tak powstały Himalaje (płyta indyjska i eurazjatycka) oraz łańcuchy górskie w południowej Europie (płyta afrykańska i eurazjatycka).

36.Ruchy górotwórcze (orogenezy)

Procesy związane z fałdowaniem oraz wypiętrzaniem warstw skalnych, w których efekcie powstają góry. Ze względu na sposób powstania wyróżnia się góry fałdowe, góry zrębowe i góry wulkaniczne.

37.Góry fałdowe

Góry powstające w wyniku subdukcji płyty oceanicznej pod płytę kontynentalną albo kolizji dwóch płyt kontynentalnych, gdy osady są fałdowane i wypiętrzane. Większość łańcuchów górskich na Ziemi to geologicznie młode góry fałdowe, np. Alpy, Andy, Himalaje.

38.Góry zrębowe

Góry powstające w wyniku wypiętrzania się warstw skalnych wzdłuż uskoków. Sztywne warstwy nie fałdują się, lecz pękają i przesuwają, tworząc zręby (bloki wypiętrzone) i rowy tektoniczne (bloki obniżone). Przykład: Góry Smocze w Afryce.

39.Góry wulkaniczne

Góry powstające w wyniku wypływania lawy oraz wydostawania się innych materiałów wulkanicznych na powierzchnię, m.in. na granicach płyt litosfery. Wznoszą się na lądach lub tworzą wyspy. Przykład: Kilimandżaro, najwyższy masyw Afryki.