Wszechświat i Ziemia - NOWE Oblicza geografii 1 (ZP)

1.Wszechświat (kosmos)

Wszystko, co nas otacza, czyli przestrzeń kosmiczna wraz z wypełniającymi ją energią i materią. Astronomowie szacują, że jego średnica wynosi ok. 92 mld lat świetlnych.

2.Wielki Wybuch

Gigantyczny wybuch materii i energii, podczas którego prawdopodobnie powstał wszechświat - ok. 13,8 mld lat temu. Od tego momentu wszystko we wszechświecie oddala się od siebie.

3.Rok świetlny

Jednostka odległości (nie czasu): odległość, jaką światło przebywa w próżni w ciągu roku. Wyraża się w niej ogromne odległości we wszechświecie.

4.Galaktyka

Duże skupisko gwiazd wraz z materią międzygwiazdową, głównie z pyłem i gazem kosmicznym. Naukowcy uznają galaktyki za podstawowe jednostki organizacji materii we wszechświecie.

5.Ciemna energia i ciemna materia

Składniki wszechświata, które stanowią prawdopodobnie ok. 95% jego masy. Są niewidoczne dla obserwatorów z Ziemi, a ich istnienie udowodniono tylko pośrednio - dzięki obserwacji ruchu gwiazd.

6.Gwiazda

Kuliste ciało niebieskie zbudowane z gazów (głównie z wodoru i helu), które świeci własnym światłem dzięki reakcjom jądrowym zachodzącym w jego wnętrzu.

7.Droga Mleczna (Galaktyka)

Nasza galaktyka, zapisywana wielką literą. To zbiór niemal 400 mld gwiazd o średnicy ok. 100 tys. lat świetlnych, w kształcie dysku ze spiralnymi ramionami wychodzącymi ze środka. W jednym z ramion leży Słońce.

8.Układ Słoneczny

Układ, który tworzą gwiazda centralna - Słońce - oraz osiem planet i mniejsze ciała niebieskie: planety karłowate, planetoidy, księżyce, komety i meteoroidy. Leży w jednym z ramion Drogi Mlecznej.

9.Słońce

Gwiazda centralna i największy obiekt Układu Słonecznego. Masa Słońca stanowi aż 99% masy całego układu. W jego wnętrzu zachodzą reakcje termojądrowe, w których wodór przemienia się w hel; dzięki nim Słońce emituje światło i ciepło.

10.Planeta

Kuliste lub prawie kuliste ciało niebieskie, które krąży wokół gwiazdy, świeci światłem odbitym i nie dzieli swojej orbity z innym ciałem niebieskim o podobnym rozmiarze.

11.Orbita

Eliptyczna droga, po której planeta obiega Słońce. Wszystkie planety obiegają Słońce po orbitach i jednocześnie obracają się wokół własnej osi.

12.Planety grupy ziemskiej

Cztery planety położone najbliżej Słońca: Merkury, Wenus, Ziemia i Mars. Są podobne do Ziemi pod względem budowy: każda ma skalistą skorupę, płaszcz i stosunkowo duże metaliczne jądro.

13.Planety olbrzymy

Cztery kolejne planety: Jowisz, Saturn, Uran i Neptun. Składają się głównie z gazów i lodu. Wszystkie mają pierścienie, ale z Ziemi względnie łatwo można dostrzec tylko pierścienie Saturna.

14.Czym różnią się planety grupy ziemskiej od planet olbrzymów?

Planety dzieli się na dwie grupy ze względu na wielkość i budowę. Planety grupy ziemskiej są mniejsze, leżą bliżej Słońca i mają skalistą skorupę, płaszcz i metaliczne jądro. Planety olbrzymy są większe, leżą dalej od Słońca, składają się głównie z gazów i lodu i mają pierścienie.

15.Kolejność planet od Słońca

Merkury, Wenus, Ziemia, Mars, (pas główny planetoid), Jowisz, Saturn, Uran, Neptun. Średnia odległość od Słońca rośnie od 57,9 mln km (Merkury) do 4495,1 mln km (Neptun); Ziemia leży średnio 149,6 mln km od Słońca.

16.Planety według średnicy

Od największej: Jowisz (142 984 km), Saturn, Uran, Neptun, Ziemia, Wenus, Mars, Merkury (4 879 km). Największą planetą jest więc Jowisz (masa 317,8 masy Ziemi), a najmniejszą - Merkury; Ziemia jest piąta.

17.Czas obiegu planety wokół Słońca

Im dalej od Słońca leży planeta, tym dłużej trwa jej obieg: Merkury obiega Słońce w 88 dni, Ziemia w 365,25 dnia, Jowisz w 11,9 roku, a Neptun w 163,7 roku.

18.Planeta karłowata

Ciało niebieskie o kształcie zbliżonym do kuli, które - w odróżnieniu od planety - dzieli swoją orbitę z innymi obiektami o podobnym rozmiarze. Dotąd za planety karłowate uznano tylko pięć ciał niebieskich, m.in. Plutona i Ceres.

19.Pluton

Ciało niebieskie, które dawniej klasyfikowano jako planetę, a obecnie zalicza się do planet karłowatych - nowo wyodrębnionej grupy obiektów.

20.Ceres

Pierwsza odkryta planetoida, znajdująca się w pasie głównym planetoid. Obecnie uznaje się ją za planetę karłowatą.

21.Planetoida

Ciało niebieskie o niewielkich rozmiarach - jego średnica nie przekracza 1000 km - krążące wokół Słońca. Do końca 2023 r. skatalogowano ponad 1,3 mln planetoid, ale ich całkowitą liczbę trudno oszacować.

22.Pas główny planetoid

Obszar między orbitą Marsa a orbitą Jowisza, w którym krąży większość skatalogowanych planetoid, m.in. Westa. Drugi, zewnętrzny pas planetoid to Pas Kuipera.

23.Pas Kuipera

Zewnętrzny pas planetoid, położony poza orbitą Neptuna. Wchodzi w jego skład wiele planetoid.

24.Westa

Największa spośród znanych planetoid - jej najdłuższa oś ma ponad 570 km. Obiega Słońce w pasie głównym planetoid.

25.Księżyce (satelity naturalne)

Ciała niebieskie krążące wokół niektórych planet, planet karłowatych i planetoid. Spośród planet najwięcej znanych księżyców mają Saturn (145) i Jowisz (95), a Merkury i Wenus nie mają ich wcale.

26.Księżyc

Jedyny naturalny satelita Ziemi, krążący w odległości ok. 384,4 tys. km. Jego obieg wokół Ziemi i obrót wokół własnej osi trwają tyle samo (27 dni, 7 godz. i 43 min), dlatego z Ziemi widać zawsze tę samą jego stronę.

27.Kometa

Małe ciało niebieskie zbudowane z lodu wodnego, zamrożonych gazów i okruchów skał; średnica jej jądra sięga kilkudziesięciu kilometrów. Gdy kometa zbliża się do Słońca, rozgrzewa się, a z jądra uwalniają się gazy i pyły, które tworzą długi warkocz.

28.Meteoroid

Najmniejszy z obiektów tworzących Układ Słoneczny - okruch skalny o średnicy mniejszej niż 10 m. Większość meteoroidów docierających do Ziemi spala się w atmosferze.

29.Meteoryt

Meteoroid, który nie spalił się w atmosferze i uderzył o powierzchnię Ziemi. Meteoryty tworzą kratery, np. krater Wolfe Creek w Australii.

30.Ziemia jako planeta Układu Słonecznego

Trzecia w kolejności od Słońca i piąta pod względem rozmiarów planeta Układu Słonecznego, należąca do planet grupy ziemskiej. To jedyna znana obecnie planeta, na której istnieje życie.

31.Warunki życia na Ziemi

Życie na Ziemi jest możliwe m.in. dzięki niezbyt gęstej atmosferze, odpowiedniej temperaturze powietrza przy powierzchni (ok. 15°C) i obecności wody w stanie ciekłym.

32.Geoida

Nieregularny kształt Ziemi. Z kosmosu Ziemia wygląda jak kula, ale pomiary z jej powierzchni i z satelitów dowodzą, że jej kształt nie jest aż tak regularny.

33.Powierzchnia Ziemi

Wynosi 510 mln km²: morza i oceany zajmują 361 mln km² (71%), a lądy 149 mln km² (29%). Ponieważ przeważają wody, Ziemię nazywa się błękitną planetą.

34.Wymiary Ziemi

Promień biegunowy: 6357 km, promień równikowy: 6378 km, średni promień: 6371 km. Długość równika: 40 075 km, długość południka: 20 004 km.

35.Gwiazdozbiór

Grupa gwiazd zajmujących pewien obszar nieba. Gwiazdy łączono w gwiazdozbiory już w starożytności - wtedy wyodrębniono m.in. gwiazdozbiory zodiakalne, takie jak Koziorożec, Strzelec i Baran.

36.Gwiazdozbiory nieba północnego

Niebo północne to niebo oglądane z półkuli północnej. Widać na nim tylko niektóre gwiazdozbiory, np. Małą Niedźwiedzicę, Kasjopeję, Wielką Niedźwiedzicę i Perseusza. W różnych porach roku niebo wygląda nieco inaczej.

37.Gwiazda Polarna

Gwiazda w gwiazdozbiorze Małej Niedźwiedzicy, widoczna niemal dokładnie na północy. To charakterystyczny punkt, od którego warto zacząć obserwację nieba północnego.

38.Teleskop

Przyrząd do obserwacji ciał niebieskich, używany od XVII w. (wcześniej niebo obserwowano gołym okiem). Dziś odległe zakątki wszechświata bada się teleskopami wyniesionymi w przestrzeń kosmiczną, np. Kosmicznym Teleskopem Jamesa Webba.