Wietrzenie, kras i działalność rzek - NOWE Oblicza geografii 1 (ZP)

1.Procesy zewnętrzne (egzogeniczne)

Procesy, które nieustannie przekształcają powierzchnię Ziemi: wzniesienia ulegają obniżaniu, a zagłębienia wypełniają się osadami. Należą do nich wietrzenie oraz działalność rzek, lodowców górskich i lądolodów, morza i wiatru.

2.Erozja

Niszczenie podłoża skalnego przez czynniki rzeźbotwórcze. Odpowiadają za nią m.in. lód przemieszczający się w lodowcach, woda z topniejących lodowców, woda płynąca w rzekach, woda morska i wiatr.

3.Transport i akumulacja

Transport to przenoszenie materiału skalnego powstałego w wyniku erozji, a akumulacja to jego osadzanie w różnych miejscach. Razem z erozją są to główne procesy zewnętrzne.

4.Wietrzenie

Niszczenie skał pod wpływem zmian temperatury powietrza oraz działania wody i organizmów; poprzedza wiele innych procesów rzeźbotwórczych i zależy m.in. od klimatu i rodzaju skał. Jego efektem jest zwietrzelina - zewnętrzna część skały o zmienionych właściwościach chemicznych lub fizycznych. Wyróżnia się wietrzenie fizyczne i chemiczne, czasem też biologiczne.

5.Wietrzenie fizyczne (mechaniczne)

Kruszenie się skał bez zmiany ich składu chemicznego. Skały rozpadają się pod wpływem zmian temperatury ich powierzchni, zmian wilgotności oraz zmian objętości wody lub innych substancji (np. kryształów soli) w próżniach skalnych. Jego rodzajami są wietrzenie termiczne i mrozowe.

6.Wietrzenie termiczne (insolacyjne)

Rodzaj wietrzenia fizycznego, najintensywniejszy tam, gdzie są duże dobowe wahania temperatury (pustynie, półpustynie, stepy, góry). Skała nagrzana w dzień zwiększa objętość, a nocą się kurczy; wielokrotne zmiany zmniejszają jej spoistość i powodują pęknięcia.

7.Łuszczenie skał

Oddzielanie się zewnętrznych, cienkich fragmentów skał popękanych wskutek wietrzenia termicznego. Łuszczenie wygładza ostre krawędzie skał - ukształtowało m.in. formację skalną Half Dome w Parku Narodowym Yosemite.

8.Wietrzenie mrozowe

Rodzaj wietrzenia fizycznego w chłodnym klimacie, gdzie temperatura waha się między wartościami ujemnymi a dodatnimi. Woda zamarzająca w szczelinach zwiększa objętość, a lód rozpycha szczeliny i rozsadza skały. O intensywności decyduje częstotliwość zamarzania wody i topnienia lodu, a nie wielkość spadku temperatury poniżej 0°C.

9.Gołoborza

Rumowiska kanciastych bloków skalnych powstałe w wyniku wietrzenia mrozowego. W Polsce występują m.in. w Górach Świętokrzyskich i w Tatrach.

10.Wietrzenie chemiczne

Wietrzenie, które zmienia skład chemiczny skał; najintensywniej zachodzi w klimatach wilgotnych i gorących. Główną rolę odgrywa woda z rozpuszczonymi związkami, np. dwutlenkiem węgla i tlenem, która rozpuszcza część minerałów skał (łatwo ulega mu np. kalcyt). Jego rodzajem jest krasowienie.

11.Wietrzenie biologiczne (organiczne)

Wietrzenie powodowane przez rośliny i zwierzęta, najintensywniejsze w klimacie ciepłym i wilgotnym, który sprzyja rozwojowi organizmów. Niszczą one skały fizycznie (korzenie poszerzają szczeliny, zwierzęta depczą i ryją podłoże) i chemicznie (kwasy z korzeni i rozkładające się odchody rozpuszczają skały).

12.Procesy krasowe (krasowienie)

Rodzaj wietrzenia chemicznego: rozpuszczanie skał przez roztwór kwasu węglowego, czyli wodę z rozpuszczonym dwutlenkiem węgla. Najpodatniejsze są skały węglanowe, np. wapienie. W efekcie powstają formy krasowe na powierzchni i pod ziemią.

13.Reakcje krasowienia (rozpuszczanie wapieni)

Woda łączy się z dwutlenkiem węgla w kwas węglowy: $\ce{H2O + CO2 -> H2CO3}$. Kwas reaguje z węglanem wapnia, głównym składnikiem wapieni, i powstaje wodorowęglan wapnia: $\ce{CaCO3 + H2CO3 -> Ca(HCO3)2}$.

14.Formy krasu powierzchniowego

Formy krasowe powstające na powierzchni ziemi, m.in. żłobki krasowe, lejki krasowe, ponory, polja i ostańce krasowe.

15.Żłobki krasowe

Podłużne zagłębienia w skale utworzone przez wodę opadową spływającą po pochyłej powierzchni skał.

16.Lejki krasowe

Owalne zagłębienia powstałe wskutek intensywnego rozpuszczania skał na powierzchni lub zapadania się podziemnych komór.

17.Ponor

Otwór lub szczelina w podłożu skalnym, przez które wody spływają pod powierzchnię; często znikają w nich rzeki. Na obszarach krasowych są duże zasoby wód podziemnych i niewielkie zasoby wód powierzchniowych.

18.Polje

Szeroka kotlina otoczona ścianami skalnymi, powstała w wyniku długotrwałych procesów krasowych.

19.Ostańce krasowe

Pojedyncze pagóry wapienne, których nie rozpuściły wody opadowe. Tworzą np. krajobraz okolic miasta Guilin w południowych Chinach, gdzie wznoszą się nawet na kilkaset metrów.

20.Wywierzysko

Źródło krasowe, którym wody podziemne wypływają na powierzchnię.

21.Formy krasu podziemnego

Przede wszystkim jaskinie na różnych głębokościach, połączone korytarzami, a czasem pionowymi kominami krasowymi. W wielu jaskiniach występuje szata naciekowa: stalaktyty, stalagmity, stalagnaty i draperie naciekowe.

22.Stalaktyty

Nacieki w kształcie zwisających sopli, powstające w miejscach, w których woda kapie ze stropu jaskini.

23.Stalagmity

Nacieki w postaci słupków narastających od dna jaskini ku górze; tworzą się, gdy z wody kapiącej ze stropu wytrąca się węglan wapnia.

24.Stalagnaty

Kolumny naciekowe powstałe z połączenia stalaktytów i stalagmitów.

25.Draperie naciekowe

Nacieki przypominające wiszące firanki. Powstają tam, gdzie woda sączy się po nachylonych ścianach jaskini lub spływa wzdłuż skalnych krawędzi.

26.Rzeźbotwórcza działalność rzek

Obejmuje erozję (żłobienie podłoża, po którym płynie woda), transport i akumulację materiału skalnego, zwanego rumowiskiem rzecznym. Intensywność tych procesów zależy m.in. od spadku rzeki, wielkości przepływu, prędkości wody i rodzaju podłoża.

27.Biegi rzeki

Trzy odcinki rzeki wyróżniane ze względu na stopień nachylenia terenu, po którym płynie: bieg górny (przeważa erozja wgłębna), bieg środkowy (erozja boczna) i bieg dolny (akumulacja).

28.Bieg górny rzeki

Odcinek od źródła rzeki. Rzeka ma duży spadek, wody jest stosunkowo mało, ale płynie szybko i niesie dużo materiału skalnego. Przeważa erozja wgłębna, tworzą się doliny V-kształtne i wodospady.

29.Erozja wgłębna

Pogłębianie dna koryta przez materiał skalny niesiony szybko płynącą wodą. Silniej żłobione są mniej odporne skały, a na granicy skał o różnej odporności powstaje próg skalny, na wysokim progu - wodospad. Erozja wgłębna przeważa w biegu górnym i tworzy dolinę V-kształtną.

30.Dolina V-kształtna

Dolina o wąskim dnie i stromych zboczach, w przekroju w kształcie litery V. Powstaje w wyniku erozji wgłębnej w górnym biegu rzeki.

31.Erozja wsteczna

Cofanie się progu skalnego, na którym powstał wodospad. Spadająca woda podcina próg zbudowany z odporniejszych skał, a materiał w jego górnej części się obrywa.

32.Bieg środkowy rzeki

Odcinek o mniejszym spadku, ale z większą ilością wody niż bieg górny. Woda niesie drobniejszy materiał, więc erozja wgłębna słabnie, a przeważa erozja boczna. Dolina jest szersza, ma płaskie dno i łagodne zbocza.

33.Erozja boczna

Podcinanie brzegów rzeki przez płynącą wodę. Dominuje w środkowym biegu rzeki i prowadzi do powstania meandrów i starorzeczy.

34.Meandry

Zakola rzeczne. Powstają wskutek erozji brzegów i akumulacji materiału skalnego, gdy nurt podmywa raz jeden, raz drugi brzeg rzeki.

35.Starorzecza

Stosunkowo małe i płytkie jeziora - fragmenty dawnych koryt odciętych od głównego nurtu. Powstają, gdy erozja boczna przerwie meander i rzeka wyprostuje bieg.

36.Bieg dolny rzeki

Odcinek, w którym rzeka płynie najwolniej, ale niesie najwięcej wody. Jej siła erozyjna i transportowa maleje, więc dominuje akumulacja; powstają nietrwałe mielizny i łachy. Dolina jest najszersza, a jej dno niemal płaskie.

37.Koryto, łożysko i dolina rzeki

Dolina obejmuje łożysko rzeki, a łożysko - koryto, którym płynie woda. W przekroju doliny wyróżnia się zbocza doliny, terasę zalewową, koryto i terasę nadzalewową.

38.Typy ujść rzecznych

Ujście deltowe (delta) i ujście lejkowate (estuarium). Typ ujścia zależy m.in. od ilości materiału niesionego przez rzekę, wielkości pływów w akwenie oraz siły i kierunku prądów przybrzeżnych.

39.Delta (ujście deltowe)

Ujście do płytkiego zbiornika bez silnych prądów przybrzeżnych i wysokich pływów, gdzie rzeka nanosi więcej materiału, niż usuną fale i prądy. Osady gromadzą się u ujścia, rzeka rozgałęzia się wśród nich na wiele ramion, a linia brzegowa przesuwa się w głąb morza. Mają je np. Nil, Missisipi, Wisła i Wołga.

40.Estuarium (ujście lejkowate)

Ujście do akwenu z dużymi pływami i silnymi prądami przybrzeżnymi (albo jedną z tych cech). Wody morskie zabierają materiał niesiony przez rzekę i wdzierają się w górę koryta, stale je poszerzając; słodka woda miesza się z morską. Mają je np. Tamiza, Łaba, Sekwana i Loara.