Plutonizm, wulkanizm i trzęsienia ziemi - NOWE Oblicza geografii 1 (ZP)

1.Procesy wewnętrzne

Procesy geologiczne, których źródłem jest energia cieplna wnętrza Ziemi. Zalicza się do nich ruchy górotwórcze, plutonizm, wulkanizm i trzęsienia ziemi. Niektóre zachodzą powoli i nie są odczuwane przez człowieka, a inne przebiegają gwałtownie i mają katastrofalne skutki.

2.Plutonizm

Wszystkie procesy geologiczne związane z powstawaniem, gromadzeniem się, przemieszczaniem oraz krystalizacją magmy pod powierzchnią ziemi. Zachodzą w głębi litosfery.

3.Intruzje magmowe

Formy, które tworzy magma ochładzająca się i krystalizująca pod powierzchnią ziemi. Powstają, gdy magma wciska się w szczeliny w miejscach pękania skał oraz między warstwy skalne. Mogą leżeć nawet kilkadziesiąt kilometrów pod powierzchnią i osiągać długość 2000 km. Należą do nich m.in. lakolity, dajki i batolity.

4.Lakolit

Intruzja magmowa o płaskiej podstawie i wypukłej górnej części, która wypycha w górę warstwy skalne położone wyżej.

5.Dajki

Intruzje magmowe w postaci żył, które przecinają starsze warstwy skalne pionowo lub ukośnie.

6.Batolit

Intruzja magmowa o ogromnej miąższości. Powstaje zwykle w wyniku połączenia się wielu pojedynczych intruzji magmowych.

7.Wulkanizm

Procesy geologiczne związane z wydobywaniem się magmy z głębi Ziemi na powierzchnię. Magma wydostaje się w trakcie erupcji w miejscach zwanych wulkanami i staje się wtedy lawą. Plutonizm zachodzi pod powierzchnią, a wulkanizm dotyczy wydostawania się magmy na powierzchnię.

8.Wulkan

Miejsce, z którego magma wydobywa się na powierzchnię jako lawa. Magma gromadzi się w ognisku magmowym, pod dużym ciśnieniem jest wypierana ku górze przez komin wulkaniczny i wydobywa się przez krater razem z gazami i materiałami piroklastycznymi. Kolejne erupcje budują stożek wulkaniczny.

9.Ognisko magmowe

Podziemny zbiornik z magmą i innymi produktami erupcji wulkanicznych. Znajduje się w skorupie ziemskiej lub w płaszczu Ziemi i jest połączony z powierzchnią kominem wulkanicznym.

10.Komin wulkaniczny

Kanał, którym produkty wulkaniczne są dostarczane z ogniska magmowego na powierzchnię. Od głównego komina mogą odchodzić kominy boczne.

11.Krater

Lejkowate ujście komina wulkanicznego, którym produkty wulkaniczne wydostają się na powierzchnię.

12.Stożek wulkaniczny

Wzniesienie uformowane z produktów kolejnych erupcji wulkanicznych.

13.Produkty erupcji wulkanicznych

Lawa, gazy i materiały piroklastyczne. Gazy wulkaniczne to głównie para wodna, dwutlenek węgla, siarkowodór i metan.

14.Materiały piroklastyczne

Fragmenty lawy różnej wielkości wyrzucane w powietrze w czasie wybuchu wulkanu. Najczęściej mają postać bomb wulkanicznych, lapilli i popiołów wulkanicznych.

15.Bomby wulkaniczne

Duże bryły lawy, która podczas wydobywania się z komina wulkanicznego zastyga w powietrzu.

16.Lapilli

Okruchy skalne powstałe z rozdrobnionej lawy, wielkości ok. 6 cm.

17.Popioły wulkaniczne

Najdrobniejsze materiały piroklastyczne: okruchy skalne o średnicy do 2 mm.

18.Pumeks

Wulkaniczna skała magmowa o dużej porowatości i małej gęstości. Powstaje, gdy lawa bogata w gazy zastyga w powietrzu, a uchodzące gazy zostawiają w niej drobne pęcherzyki.

19.Podział wulkanów ze względu na przebieg erupcji

Według przebiegu erupcji i rodzaju wydobywających się produktów wyróżnia się wulkany eksplozywne (erupcje gwałtowne), wulkany efuzywne (erupcje spokojne) i stratowulkany (gwałtowne erupcje przeplatane spokojnymi).

20.Wulkan eksplozywny

Wulkan o gwałtownych erupcjach, w czasie których wydobywają się materiały piroklastyczne i gazy. Jego stożek ma niewielkie rozmiary i strome stoki. Przykład: Paricutín w Meksyku.

21.Wulkan efuzywny

Wulkan o spokojnych erupcjach, w czasie których wydobywają się głównie gazy i mało lepka lawa rozlewająca się na dużej powierzchni. Jego stożek jest bardzo rozległy i ma łagodne stoki. Przykłady: Mauna Kea, Mauna Loa i Kilauea na Hawajach.

22.Stratowulkan

Wulkan, którego gwałtowne erupcje (lawa i materiały piroklastyczne) przeplatają się ze spokojnymi (wypływa tylko lawa). Jego stożek jest wysoki i ma strome stoki. Przykłady: Etna, Wezuwiusz i Stromboli we Włoszech.

23.Występowanie wulkanów

Większość wulkanów powstała na granicach płyt litosfery: w strefach spredingu (np. Islandia, Wielkie Rowy Afrykańskie) i w strefach subdukcji (np. zachodnie wybrzeża obu Ameryk, Filipiny, Japonia, Indonezja). Część wulkanów leży nad plamami gorąca (np. Hawaje, Wyspy Kanaryjskie).

24.Plama gorąca

Miejsce poza granicami płyt litosfery, w którym gorąca magma przebiła się przez cienką skorupę oceaniczną i utworzyła wulkany. Nad plamami gorąca powstały np. wulkany na Hawajach i na Wyspach Kanaryjskich.

25.Ognisty Pierścień Pacyfiku

Krąg największych skupisk czynnych wulkanów wokół wybrzeży Oceanu Spokojnego. Spośród kilku tysięcy wulkanów na Ziemi ok. 600 uważa się za czynne.

26.Czynne wulkany w Europie

Na kontynencie europejskim czynne wulkany znajdują się we Włoszech (np. Etna, Wezuwiusz, Stromboli), w Grecji i na Islandii.

27.Llullaillaco

Najwyższy czynny wulkan na kuli ziemskiej (6739 m n.p.m.). Leży w środkowej części Andów, na granicy Argentyny i Chile.

28.Trzęsienia ziemi

Drgania skorupy ziemskiej, które najczęściej są wywoływane nagłym przesuwaniem się ogromnych mas skalnych pod powierzchnią ziemi.

29.Jak dochodzi do trzęsienia ziemi?

Płyty litosfery napierają na siebie i się zderzają, aż siły tarcia zatrzymają ich ruch. Powstają wtedy potężne naprężenia. Gdy zgromadzona energia pokona tarcie, masy skalne gwałtownie się przesuwają, a drgania rozchodzą się jako fale sejsmiczne i na powierzchni są odczuwane jako wstrząsy.

30.Fale sejsmiczne

Drgania, które rozchodzą się we wszystkich kierunkach z ogniska trzęsienia ziemi. Szybko docierają do powierzchni, gdzie są odczuwane jako gwałtowne wstrząsy.

31.Hipocentrum

Ognisko trzęsienia ziemi, czyli miejsce we wnętrzu Ziemi, z którego rozchodzą się fale sejsmiczne. Może leżeć nawet kilkaset kilometrów pod ziemią.

32.Epicentrum

Ośrodek trzęsienia ziemi na powierzchni, położony bezpośrednio nad hipocentrum. Wstrząsy są tu odczuwane najsilniej i najwcześniej.

33.Skala Richtera

Skala, w której najczęściej określa się wielkość (magnitudę) trzęsień ziemi. W praktyce nie notuje się w niej wstrząsów o magnitudzie większej niż 9,5.

34.Sejsmograf

Urządzenie służące do rejestrowania trzęsień ziemi.

35.Obszary sejsmiczne

Obszary, na których wstrząsy są częste i silne. Leżą głównie na granicach płyt litosfery: wokół wybrzeży Oceanu Spokojnego (np. Alaska, Kalifornia, Chile, Japonia, Indonezja) oraz w pasie od Morza Śródziemnego przez Turcję i Iran po Himalaje (np. Nepal).

36.Skutki trzęsień ziemi

Trzęsienia ziemi to jedne z najtragiczniejszych klęsk żywiołowych. Ich skutkami są m.in. ofiary śmiertelne (nawet setki tysięcy osób), zniszczenia budynków, linii energetycznych, sieci komunikacyjnej i innej infrastruktury oraz tsunami.

37.Tsunami

Fale wywołane m.in. trzęsieniem ziemi, które z ogromną siłą zalewają i niszczą obszary przybrzeżne. Przykład: tsunami po trzęsieniu ziemi w pobliżu Sumatry w grudniu 2004 r.

38.Najsilniejsze odnotowane trzęsienie ziemi

Trzęsienie ziemi o magnitudzie 9,5 w Chile w maju 1960 r. Wywołało tsunami, które przemierzyło cały Pacyfik i uderzyło m.in. w Japonię i Hawaje.

39.Trzęsienie ziemi w Japonii w 2011 r.

Trzęsienie ziemi u wybrzeży wyspy Honsiu w marcu 2011 r. wywołało tsunami i najdroższą katastrofę naturalną w historii świata (straty ponad 235 mld USD). Dużą część kosztów spowodowała awaria elektrowni w Fukushimie.