Geografia jako nauka, źródła informacji, mapa - NOWE Oblicza geografii 1 (ZP)

1.Geografia

Nauka, której nazwa pochodzi od greckiego słowa geōgraphía - 'opis Ziemi'. Bada zróżnicowanie przestrzenne Ziemi pod względem przyrodniczym i społeczno-gospodarczym. Do połowy XIX w. głównie opisywała świat; gdy wydzieliły się z niej kolejne dyscypliny, zaczęto mówić o naukach geograficznych.

2.Środowisko geograficzne

Główny przedmiot badań współczesnej geografii. Składają się na nie elementy środowiska przyrodniczego oraz elementy powstałe w wyniku społecznej i gospodarczej działalności człowieka.

3.Zadania współczesnej geografii

M.in. identyfikowanie i wyjaśnianie związków i zależności między elementami środowiska geograficznego, prognozowanie wpływu działalności człowieka na środowisko oraz opisywanie zjawisk i procesów, wyjaśnianie ich przyczyn i przewidywanie ich skutków.

4.Sfery Ziemi

Powiązane ze sobą i przenikające się powłoki planety. Pięć podstawowych to: litosfera (powłoka skalna), hydrosfera (wodna), atmosfera (gazowa), biosfera (organizmów) i pedosfera (glebowa). Dodatkowo wyróżnia się antroposferę - sferę życia i działalności człowieka.

5.Geografia fizyczna

Dziedzina geografii badająca naturalne procesy zachodzące na powierzchni Ziemi i w jej wnętrzu, czyli składniki środowiska przyrodniczego (np. skały, wodę, powietrze, glebę). Należą do niej m.in. geomorfologia, hydrologia, klimatologia i meteorologia, geografia gleb i biogeografia.

6.Geografia społeczno-ekonomiczna

Dziedzina geografii, która m.in. analizuje rozmieszczenie i zróżnicowanie ludności na Ziemi, opisuje formy działalności gospodarczej i bada wpływ człowieka na środowisko przyrodnicze. Należą do niej m.in. geografia ludności, osadnictwa, przemysłu, rolnictwa i usług oraz geografia polityczna.

7.Geografia kompleksowa

Dział geografii, który zajmuje się środowiskiem geograficznym całościowo.

8.Geografia regionalna

Dział geografii, który analizuje zjawiska przyrodnicze i społeczno-gospodarcze występujące w poszczególnych regionach geograficznych.

9.Podział nauk geograficznych

Ze względu na przedmiot badań wyróżnia się geografię fizyczną i geografię społeczno-ekonomiczną. Ze względu na przestrzenny zakres badań wyróżnia się geografię kompleksową i geografię regionalną.

10.Źródła informacji geograficznej

M.in. podręczniki, mapy i atlasy geograficzne, roczniki statystyczne, encyklopedie i słowniki geograficzne (np. definicje pojęć), czasopisma geograficzne i przewodniki turystyczne, obserwacje i pomiary terenowe oraz internet (np. kamery internetowe, zdjęcia satelitarne).

11.Atlas geograficzny

Zbiór map o różnej tematyce. Dzięki mapom w atlasie można określić położenie obiektów oraz wskazać i porównać zasięg występowania zjawisk na wybranych obszarach.

12.Rocznik statystyczny

Wiarygodne źródło różnorodnych danych liczbowych (np. ile dzieci urodziło się w Polsce w danym roku). Najnowsze dane udostępniają w swoich serwisach wyspecjalizowane instytucje, w Polsce np. Główny Urząd Statystyczny (GUS).

13.Czasopisma geograficzne a przewodniki turystyczne

Czasopisma geograficzne publikują zwykle najnowsze informacje ze świata nauki (np. o zmianach klimatu). Przewodniki turystyczne zawierają ciekawostki o wybranych zakątkach świata i przydają się osobom, które planują lub odbywają podróż.

14.Zdjęcia satelitarne

Ważne źródło informacji geograficznej: można na nich obejrzeć niemal każde miejsce na Ziemi, a pozyskane dane służą do tworzenia map. Porównanie zdjęć jednego miejsca z różnych lat pozwala dostrzec zmiany w jego środowisku geograficznym (np. rozbudowę Dubaju w latach 1990-2023).

15.Obserwacje i pomiary terenowe

Obserwacje pozwalają rozpoznać w terenie elementy krajobrazu (np. jezioro polodowcowe, wzgórze moreny czołowej). Uzupełniają je pomiary wykonywane przyrządami, np. termometrem, barometrem czy taśmą mierniczą. Pomiary pozwalają np. poznać głębokość potoku i szerokość jego koryta.

16.Tabela

Najczęstsza forma przedstawiania danych liczbowych. Dane są w niej uporządkowane według określonych kryteriów, o których informują tytuły kolumn, dzięki czemu łatwo odczytać informacje i wyciągnąć wnioski.

17.Wykres a diagram

Oba sporządza się na podstawie danych statystycznych. Wykres (np. liniowy, słupkowy) obrazuje zwykle wielkość zjawiska lub jego zmiany w czasie i jest czytelniejszy niż tabela. Diagram (np. kołowy) przedstawia informacje za pomocą figur albo brył geometrycznych.

18.Systemy informacji geograficznej (GIS)

Cyfrowe bazy danych o rozmieszczeniu i cechach różnych obiektów na kuli ziemskiej (ang. Geographical Information Systems). Służą do pozyskiwania, gromadzenia, analizowania i prezentowania danych geograficznych. Dane przedstawia się w warstwach tematycznych (np. sieć drogowa, zabudowa, obszary leśne), z których powstaje cyfrowa mapa.

19.Geoportal

Serwis internetowy zapewniający dostęp do danych przestrzennych, w Polsce np. www.geoportal.gov.pl. Dane GIS udostępniają też programy, np. Google Earth; wystarczy urządzenie połączone z internetem.

20.Zastosowania GIS na co dzień

M.in. nawigacja samochodowa (aktualne położenie i trasa, np. z pominięciem korków), turystyka krajoznawcza, wyszukiwanie połączeń komunikacyjnych oraz lokalizowanie obiektów, np. ulic, sklepów, restauracji.

21.GIS w działaniach służb ratunkowych

GIS wspomagają policję, pogotowie i straż pożarną, np. w centrach powiadamiania ratunkowego. Podczas pożaru lasu dostarczają informacji o drzewostanie, ukształtowaniu terenu, prędkości i kierunku wiatru oraz najbliższych hydrantach i zbiornikach wodnych, a także pozwalają symulować rozprzestrzenianie się pożaru.

22.GIS w ochronie środowiska

Dane GIS można szybko aktualizować, dlatego służą m.in. do monitorowania jakości powietrza, stopnia zanieczyszczenia wód i natężenia hałasu. Na ich podstawie tworzy się też mapy zagrożenia powodziowego, kluczowe dla osłony przeciwpowodziowej kraju.

23.Mapa

Obraz powierzchni Ziemi lub jej fragmentu widziany z góry, przedstawiony na płaszczyźnie w odpowiednim pomniejszeniu, czyli w skali.

24.Elementy mapy

Treść mapy, legenda, skala i siatka kartograficzna. Legenda opisuje każdą sygnaturę użytą na mapie.

25.Treść mapy

Główna część mapy. Tworzą ją wszystkie obiekty przedstawione na mapie za pomocą znaków umownych, czyli sygnatur.

26.Sygnatura

Znak graficzny (umowny) użyty na mapie, informujący o lokalizacji i rodzaju danego obiektu lub zjawiska. Każda sygnatura jest objaśniona w legendzie mapy.

27.Skala mapy

Informuje, ile razy pomniejszono na mapie odległości w terenie. Zapis 1:100 000 oznacza, że 1 cm na mapie odpowiada 100 000 cm w terenie.

28.Rodzaje skali mapy

Skala liczbowa (np. 1:100 000), skala mianowana (np. 1 cm - 1 km) i podziałka liniowa - odcinek z centymetrowymi częściami opisanymi odległościami w terenie. Te trzy przykłady przedstawiają tę samą skalę w różnych postaciach.

29.Przekształcanie skali liczbowej

Na skalę mianowaną: 1 cm na mapie odpowiada tylu centymetrom w terenie, ile wynosi liczba po dwukropku; zamieniamy je na metry (100 cm = 1 m) i kilometry (1000 m = 1 km). Na podziałkę liniową: rysujemy linię z odcinkami 1 cm, pierwszy od lewej dzielimy na 10 części po 1 mm i opisujemy odcinki według skali mianowanej.

30.Obliczanie odległości w terenie

Zamień skalę liczbową na mianowaną, zmierz linijką odległość na mapie i pomnóż ją przez wartość ze skali mianowanej. Można też ułożyć proporcję: 1 cm - odległość w terenie, zmierzone cm - x.

31.Szczegółowość mapy

Liczba elementów pokazanych na mapie - im więcej elementów, tym mapa bardziej szczegółowa. Wyznacza ją skala: im mniejsza skala (większa liczba po dwukropku), tym większy obszar i bardziej uogólniona treść, np. mapa 1:30 000 jest bardziej szczegółowa niż mapa 1:300 000.

32.Metoda poziomicowa

Najczęściej stosowana metoda przedstawiania rzeźby terenu. Wykorzystuje poziomice (izohipsy) - linie łączące punkty o tej samej wysokości nad poziomem morza. Pozwala określić wysokość form terenu, ich kształt i nachylenie stoków.

33.Metoda hipsometryczna

Metoda przedstawiania rzeźby terenu polegająca na nałożeniu skali barw na mapę wykonaną metodą poziomicową. Tereny niżej położone oznacza się zwykle odcieniami zieleni, wyżej - żółci, pomarańczu i czerwieni, a obszary wodne - odcieniami niebieskiego.

34.Metody ilościowe a jakościowe

Metody ilościowe pozwalają odczytać z mapy wielkość i natężenie zjawisk (m.in. metoda izolinii, kartogramu, kartodiagramu). Metody jakościowe pokazują, gdzie występują zjawiska i jak rozmieszczone są obiekty (m.in. metoda sygnaturowa, powierzchniowa, zasięgów). Wybór metody zależy m.in. od tematu, przeznaczenia i skali mapy.

35.Metoda izolinii

Metoda ilościowa wykorzystująca izolinie - linie łączące na mapie punkty o jednakowej wartości przedstawianego zjawiska. Izoliniami są m.in. izohipsy (wysokość), izotermy (temperatura powietrza) i izohiety (suma opadów atmosferycznych).

36.Metoda kartogramu

Metoda ilościowa pokazująca, najczęściej za pomocą barw, natężenie zjawiska na określonym obszarze, np. w województwie. Przykładem jest mapa stopy bezrobocia rejestrowanego w województwach.

37.Metoda kartodiagramu

Metoda ilościowa polegająca na umieszczaniu na mapie wykresów lub diagramów (np. kołowych, słupkowych), zwykle w obrębie jednostek administracyjnych. Pokazują one najczęściej wielkość zjawiska, a czasem jego strukturę lub przebieg (np. strukturę zatrudnienia w województwach).

38.Metoda sygnaturowa

Metoda jakościowa: występowanie zjawiska lub obiektu oznacza się na mapie sygnaturami - punktowymi (np. figury geometryczne, litery, małe ikony) lub liniowymi (np. rzeki, drogi). Przykładem jest mapa rozmieszczenia zwierząt gospodarskich.

39.Metoda powierzchniowa

Metoda jakościowa, w której wydzielone na mapie powierzchnie oznacza się barwami charakteryzującymi tylko jedno zjawisko. Stosuje się ją do zjawisk, które nie nakładają się na siebie (np. przeważające typy powodzi).

40.Metoda zasięgów

Metoda jakościowa, w której liniami lub barwami oznacza się obszar występowania zjawiska albo obiektów, np. gatunków roślin lub zwierząt. Obszar w konturze oznacza występowanie w rozproszeniu; na jednej mapie można pokazać kilka nakładających się zjawisk.