Geografia
Korzystamy z mapy - NOWE Oblicza geografii 1 (ZP)
Sprawdzony zestawZestaw uczy, jak powstają mapy i jak się je dzieli ze względu na skalę i treść. Poćwiczysz obliczanie odległości w terenie i na mapie, wyznaczanie skali, odczyt wysokości z poziomic, liczenie wysokości względnej, ustalanie kierunku fotografii oraz odczytywanie współrzędnych geograficznych z siatki kartograficznej i za pomocą GPS.
Zestaw do podręcznika
Rozdział I, cz. 2. Obraz Ziemi: korzystamy z mapy (skala, współrzędne, poziomice, mapa topograficzna)
NOWE Oblicza geografii 1. Podręcznik. Zakres podstawowy (Nowa Era) - wszystkie rozdziałyPodcast
Ładuję…
Quizy w tym zestawie
38 pytań w 4 etapach
Odblokujesz je po dodaniu zestawu.
Etap 1: Powstawanie i rodzaje map
Etap 1 · 12 fiszek · 10 pytań
Etap 2: Skala i obliczanie odległości
Etap 2 · 8 fiszek · 10 pytań
Etap 3: Rzeźba terenu i wysokości
Etap 3 · 5 fiszek · 9 pytań
Etap 4: Współrzędne geograficzne i GPS
Etap 4 · 5 fiszek · 9 pytań
Powtórka z całości
15 pytań ze wszystkich etapów, po ukończeniu etapów
Lekcje z kursów Odrabiamy
Obejrzyj albo posłuchaj o tym temacie
Mapa i jej elementyWideo, 5 min · Nauka Przez Doświadczanie - geografia
Obejrzyj lekcję
Orientowanie się na mapie i w terenie: przykładowa trasaWideo, 8 min · Nauka Przez Doświadczanie - geografia
Obejrzyj lekcję
Skala i jej przeliczanie, określanie czasu trasy i odległości na mapieWideo, 7 min · Nauka Przez Doświadczanie - geografia
Obejrzyj lekcję1.Mapa
Obraz powierzchni Ziemi lub jej fragmentu widziany z góry, przedstawiony na płaszczyźnie i w pomniejszeniu, czyli w skali.
2.Elementy mapy
Każda mapa składa się z czterech elementów: treści mapy, legendy, siatki kartograficznej i skali.
3.Sygnatury
Znaki umowne, za pomocą których przedstawia się na mapach wszystkie obiekty. Ich znaczenie objaśnia legenda mapy.
4.Źródła do sporządzania map
Kartografowie korzystają m.in. z planów miast, istniejących map, danych statystycznych oraz obserwacji i pomiarów terenowych. Współcześnie najczęściej wykorzystuje się zdjęcia satelitarne i zdjęcia lotnicze, dzięki którym można wykonać bardzo dokładną mapę niemal każdego obszaru.
5.Tworzenie mapy ze zdjęć lotniczych
Podczas lotu samolotem wykonuje się serię zdjęć obszaru. Kartografowie rozpoznają na zdjęciach obiekty na powierzchni Ziemi, a potem z bardzo dużą dokładnością nanoszą je na mapę za pomocą sygnatur.
6.Najstarsza zachowana mapa
Pochodzi ze starożytnej Babilonii. Wykonano ją na glinianej tabliczce, prawdopodobnie w VIII lub VII w. p.n.e.
7.Podział map
Mapy dzieli się najczęściej ze względu na skalę (m.in. mapy topograficzne i przeglądowe) oraz ze względu na treść (mapy ogólnogeograficzne i tematyczne).
8.Mapy topograficzne
Mapy, które przedstawiają niewielki obszar i zawierają wiele szczegółowych informacji. Sporządza się je w skalach większych niż 1:200 000.
9.Mapy przeglądowe
Mapy, które obejmują rozległe obszary i zawierają mniej szczegółowych informacji niż mapy topograficzne. Wykonuje się je w skalach mniejszych niż 1:1 000 000.
10.Mapy ogólnogeograficzne
Mapy prezentujące ogólną charakterystykę środowiska geograficznego obszaru, państwa lub kontynentu: m.in. ukształtowanie powierzchni, rzeki, jeziora, lodowce, granice państw, główne drogi i ważniejsze miasta.
11.Mapy tematyczne
Mapy przedstawiające jedno albo kilka zagadnień z geografii fizycznej lub społeczno-ekonomicznej. Należą do nich np. mapy klimatyczne, geologiczne, gospodarcze i turystyczno-topograficzne.
12.Skala mapy
Informuje, ile razy pomniejszono na mapie odległości w terenie. Jest wyznacznikiem szczegółowości mapy.
13.Rodzaje skali
Skala liczbowa (np. 1:10 000), skala mianowana (np. 1 cm - 100 m) i podziałka liniowa, czyli odcinek z podziałką opisaną odległościami w terenie.
14.Zamiana skali liczbowej na mianowaną
Liczba po dwukropku to liczba centymetrów w terenie, które odpowiadają 1 cm na mapie. Zamieniamy ją na metry (dzielimy przez 100) albo na kilometry (dzielimy przez 100 000), np. 1:25 000 to 1 cm - 250 m.
15.Obliczanie odległości w terenie
Zamień skalę liczbową na mianowaną, potem pomnóż długość odcinka na mapie (w cm) przez odległość, jaką w terenie oznacza 1 cm. Wynik zamień na wygodną jednostkę i podaj z nią, np. 4,5 cm w skali 1:20 000 to 900 m.
16.Obliczanie odległości na mapie
Odległość w terenie dzielimy przez odległość, która odpowiada 1 cm w skali mianowanej (w tej samej jednostce). Wynik to długość odcinka na mapie w centymetrach.
17.Wyznaczanie skali mapy
Odległość w terenie dzielimy przez długość tego odcinka na mapie i otrzymujemy skalę mianowaną (ile km odpowiada 1 cm). Odległość w terenie zamieniamy na centymetry i zapisujemy skalę liczbową.
18.Skala większa i skala mniejsza
Skala jest tym większa, im mniejsza jest liczba po dwukropku, np. 1:10 000 to skala większa niż 1:1 000 000. Mapa w większej skali przedstawia mniejszy obszar, ale pokazuje więcej szczegółów.
19.Szczegółowość mapy
Liczba elementów pokazanych na mapie. Im jest ich więcej, tym mapa jest bardziej szczegółowa. Wyznacznikiem szczegółowości jest skala.
20.Mapa turystyczno-topograficzna
Mapa przedstawiająca ogólną charakterystykę rzeźby terenu i treści przydatne podczas wycieczek: przebieg szlaków turystycznych oraz położenie kempingów, hoteli, pensjonatów, schronisk i atrakcji turystycznych.
21.Poziomice (izohipsy)
Linie łączące punkty o tej samej wysokości nad poziomem morza. Wykorzystuje się je w metodzie poziomicowej przedstawiania rzeźby terenu. Prowadzi się je co stałą różnicę wysokości, np. co 5 m albo co 25 m.
22.Odczyt wysokości z poziomic
Sprawdź w legendzie, co ile metrów poprowadzono poziomice. Od najbliższej opisanej poziomicy policz kolejne linie i dodaj (pod górę) albo odejmij (w dół) tyle razy tę różnicę wysokości.
23.Metoda hipsometryczna
Metoda przedstawiania rzeźby terenu polegająca na nałożeniu skali barw na mapę wykonaną metodą poziomicową. Razem z metodą poziomicową najczęściej stosuje się ją do przedstawiania rzeźby terenu.
24.Wysokość względna
Różnica wysokości między dwoma punktami, np. szczytem i przystanią w dolinie. Od wysokości wyższego punktu (w m n.p.m.) odejmujemy wysokość niższego; wynik podajemy w metrach, bez n.p.m.
25.Kierunek wykonania fotografii
Odszukaj na mapie miejsce, z którego zrobiono zdjęcie, i obiekty widoczne na zdjęciu. Kierunek od tego miejsca do tych obiektów to kierunek, w którym wykonano fotografię.
26.Siatka kartograficzna
Układ południków i równoleżników na mapie. Na jej podstawie odczytuje się współrzędne geograficzne obiektów: południki pozwalają odczytać długość geograficzną, a równoleżniki - szerokość geograficzną.
27.Półkula a kierunek wzrostu wartości siatki
Gdy wartości równoleżników rosną ku północy, obszar leży na półkuli północnej (N), a gdy ku południowi - na południowej (S). Gdy wartości południków rosną ku wschodowi, to półkula wschodnia (E), a gdy ku zachodowi - zachodnia (W).
28.Odczytywanie współrzędnych geograficznych z mapy
Sprawdź, co ile stopni i minut poprowadzono siatkę. Odczytaj równoleżnik przebiegający najbliżej obiektu i kierunek wzrostu jego wartości (N lub S), potem tak samo południk (E lub W). Zapisz najpierw szerokość, potem długość, np. 50°12'N, 18°40'E.
29.GPS
System nawigacji satelitarnej (ang. Global Positioning System) wykorzystujący dane z satelitów nawigacyjnych krążących wokół Ziemi. Odbiorniki GPS ustalają współrzędne geograficzne i wysokość nad poziomem morza punktów.
30.Aplikacje mapowe
Programy obsługujące mapy w smartfonach i turystycznych odbiornikach GPS. Ułatwiają wyznaczanie współrzędnych geograficznych i tras, a także odczyt odległości i czasu przejazdu.
Notatka
Mapa i jej elementy
Mapa to obraz powierzchni Ziemi lub jej fragmentu widziany z góry. Przedstawia się go na płaszczyźnie i w pomniejszeniu, czyli w skali.
Każda mapa składa się z czterech elementów:
- treść mapy - obiekty i zjawiska przedstawione na danym obszarze;
- legenda - objaśnienie użytych znaków;
- siatka kartograficzna - układ południków i równoleżników;
- skala - informacja, ile razy pomniejszono odległości w terenie.
Wszystkie obiekty przedstawia się za pomocą sygnatur, czyli znaków umownych. Ich znaczenie objaśnia legenda.
Jak powstają mapy
Kartografowie sporządzają mapy na podstawie różnych źródeł. Są to m.in. plany miast, istniejące już mapy, dane statystyczne oraz obserwacje i pomiary terenowe. Współcześnie najczęściej korzysta się ze zdjęć satelitarnych i zdjęć lotniczych. Pozwalają one wykonać bardzo dokładną mapę niemal każdego obszaru na Ziemi.
Samo zdjęcie lotnicze nie jest jeszcze mapą. Kartograf musi rozpoznać na nim obiekty i przedstawić je sygnaturami objaśnionymi w legendzie.
Mapy sporządzano już w starożytności. Najstarsza zachowana mapa pochodzi z Babilonii. Wykonano ją na glinianej tabliczce, prawdopodobnie w VIII lub VII w. p.n.e.
Podział map
Mapy dzieli się najczęściej według dwóch kryteriów: skali i treści. To dwa osobne podziały: jeden dotyczy skali mapy, a drugi tego, co mapa przedstawia.
Ze względu na skalę wyróżnia się m.in.:
- mapy topograficzne - niewielki obszar, wiele szczegółów, skale większe niż 1:200 000;
- mapy przeglądowe - rozległe obszary, mniej szczegółów, skale mniejsze niż 1:1 000 000.
Ze względu na treść wyróżnia się:
- mapy ogólnogeograficzne - ogólna charakterystyka środowiska obszaru, państwa lub kontynentu (ukształtowanie powierzchni, rzeki, jeziora, lodowce, granice państw, główne drogi, ważniejsze miasta);
- mapy tematyczne - jedno albo kilka zagadnień z geografii fizycznej lub społeczno-ekonomicznej.
Ważne
Mapa turystyczno-topograficzna w podziale według treści należy do map tematycznych, tak jak mapy klimatyczne, geologiczne i gospodarcze. Nie myl jej z mapą topograficzną z podziału według skali.
Skala mapy i szczegółowość
Skala mapy informuje, ile razy pomniejszono na mapie odległości w terenie. Zapisuje się ją na trzy sposoby:
| Rodzaj skali | Przykład zapisu | Jak go czytać |
|---|---|---|
| liczbowa | 1:80 000 | 1 cm mapy to 80 000 cm w terenie |
| mianowana | 1 cm - 800 m | ile m lub km w terenie to 1 cm mapy |
| podziałka liniowa | odcinek opisany 0, 1, 2 km | odległość odczytana wprost |
Skala jest tym większa, im mniejsza jest liczba po dwukropku. Na przykład 1:5000 to skala większa niż 1:750 000. Mapa w większej skali przedstawia mniejszy obszar, ale pokazuje więcej szczegółów.
Szczegółowość mapy to liczba elementów pokazanych na mapie. Jej wyznacznikiem jest skala.
Zapamiętaj
Mniejsza liczba po dwukropku oznacza większą skalę, mniejszy obszar i więcej szczegółów.
Obliczenia ze skalą krok po kroku
Obliczanie odległości zaczyna się od zamiany skali liczbowej na mianowaną. Liczba po dwukropku to centymetry w terenie, które odpowiadają 1 cm na mapie. Dzielimy ją przez 100, żeby otrzymać metry, albo przez 100 000, żeby otrzymać kilometry. Na przykład 1:60 000 to 1 cm - 600 m, a 1:700 000 to 1 cm - 7 km.
- odległość w terenie: długość odcinka na mapie mnożymy przez odległość, którą oznacza 1 cm;
- odległość na mapie: odległość w terenie dzielimy przez odległość odpowiadającą 1 cm (w tej samej jednostce);
- skala mapy: odległość w terenie dzielimy przez długość odcinka na mapie, a wynik zamieniamy na centymetry.
Przykład
Droga ma 35 km, skala 1:700 000: , czyli 5 cm. Odcinek 240 km zajmuje 8 cm: , więc 1 cm - 30 km, a skala liczbowa to 1:3 000 000.
Najczęstsze błędy to pomylenie mnożenia z dzieleniem i zła zamiana centymetrów na metry lub kilometry.
Rzeźba terenu: poziomice i barwy
Do przedstawiania rzeźby terenu najczęściej stosuje się dwie metody. W metodzie poziomicowej rysuje się poziomice (izohipsy), czyli linie łączące punkty o tej samej wysokości nad poziomem morza. Poziomice prowadzi się co stałą różnicę wysokości, np. co 10 m albo co 20 m.
Metoda hipsometryczna polega na nałożeniu skali barw na mapę wykonaną metodą poziomicową. Kolor obszaru między poziomicami oznacza wtedy przedział wysokości.
Jak odczytać wysokość punktu:
- sprawdź w legendzie, co ile metrów poprowadzono poziomice;
- znajdź najbliższą opisaną poziomicę;
- policz kolejne linie i dodaj tyle razy różnicę wysokości (pod górę) albo ją odejmij (w dół).
Na przykład przy poziomicach co 20 m punkt na czwartej linii powyżej poziomicy 520 m leży na wysokości m n.p.m.
Mapa turystyczno-topograficzna w terenie
Mapa turystyczno-topograficzna pokazuje ogólną charakterystykę rzeźby terenu i treści przydatne na wycieczce. Są to przede wszystkim szlaki turystyczne oraz położenie kempingów, hoteli, pensjonatów, schronisk i atrakcji turystycznych. Na takiej mapie można m.in. obliczyć wysokość względną i ustalić kierunek wykonania fotografii.
Wysokość względna to różnica wysokości między dwoma punktami. Od wysokości wyższego punktu odejmujemy wysokość niższego. Na przykład szczyt ma 932 m n.p.m., a jezioro u jego stóp 514 m n.p.m.: m.
Ważne
Wysokość względną podajemy w metrach, bez „n.p.m.”, bo nie liczymy jej od poziomu morza.
Aby ustalić kierunek wykonania fotografii, odszukujemy miejsce, z którego zrobiono zdjęcie, a potem obiekty widoczne na zdjęciu. Kierunek od tego miejsca do obiektów to kierunek fotografii. Na przykład fotografię zrobiono z mostu. Widoczny na niej zamek leży na wschód od mostu, więc fotografię wykonano w kierunku wschodnim.
Współrzędne geograficzne i GPS
Współrzędne geograficzne odczytuje się z siatki kartograficznej, czyli układu południków i równoleżników. Równoleżniki pozwalają odczytać szerokość geograficzną, a południki - długość geograficzną.
O półkuli decyduje kierunek, w którym rosną wartości linii siatki:
- równoleżniki rosną ku północy - półkula północna (N), ku południowi - półkula południowa (S);
- południki rosną ku wschodowi - półkula wschodnia (E), ku zachodowi - półkula zachodnia (W).
W zapisie najpierw podajemy szerokość, potem długość, np. 51°06'N, 17°02'E.
GPS (ang. Global Positioning System) to system nawigacji satelitarnej. Odbiornik GPS korzysta z danych z satelitów nawigacyjnych i ustala współrzędne geograficzne oraz wysokość nad poziomem morza punktu. Aplikacje mapowe w smartfonach i odbiornikach GPS ułatwiają wyznaczanie współrzędnych i tras oraz odczyt odległości i czasu przejazdu.
Sprawdzian do druku
Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną
Sprawdzam sprawdzian…
Znasz kogoś z klasy, komu się przyda? Podziel się zestawem
Podobne zestawy
Współrzędne geograficzne i rozciągłość obszarów25 fiszek uczy się 12
Współrzędne geograficzne i rozciągłość obszarów25 fiszek uczy się 10
Współrzędne geograficzne i rozciągłość obszarów25 fiszek uczy się 5
Azja - środowisko przyrodnicze i rekordyuczy się 3
Mapa i skala - odczytywanie map i ukształtowania terenu30 fiszek uczy się 2
Mapa, skala i znaki kartograficzne12 fiszek