Działalność wiatru - NOWE Oblicza geografii 1 (ZP)

1.Erozja, transport i akumulacja

Trzy etapy działalności czynników rzeźbotwórczych, np. wody, lodu i wiatru: erozja to niszczenie podłoża skalnego, transport - przenoszenie powstałego materiału skalnego, a akumulacja - jego osadzanie w różnych miejscach.

2.Procesy eoliczne

Niszcząca, transportowa i budująca działalność wiatru. Wiatr - obok wody i lodu - jest jednym z czynników modelujących powierzchnię Ziemi.

3.Warunki sprzyjające procesom eolicznym

Procesy eoliczne zachodzą intensywniej m.in., gdy wzrasta prędkość wiatru, podłoże ma niewielką wilgotność, roślinność jest uboga lub jej brak, a w podłożu są skały podatne na wywiewanie. Takie warunki panują m.in. na pustyniach i piaszczystych wybrzeżach morskich.

4.Niszcząca działalność wiatru

Obejmuje dwa podstawowe procesy: deflację, czyli wywiewanie luźnego materiału skalnego, i korazję, czyli niszczenie skał przez uderzające w nie okruchy skalne.

5.Deflacja

Wywiewanie przez wiatr materiału skalnego z obszarów zbudowanych z luźnych skał. Jej formy to np. niecki deflacyjne i bruk deflacyjny.

6.Niecka deflacyjna

Rozległe zagłębienie terenu utworzone w wyniku długotrwałego wywiewania pyłu i piasku przez wiatr (deflacji).

7.Bruk deflacyjny

Pokrywa z większych fragmentów skalnych, np. żwirów i głazów, która zostaje po wywianiu przez wiatr drobnego i lekkiego materiału skalnego. Występuje m.in. w wielu częściach pustyni Namib.

8.Korazja

Niszczenie powierzchni skalnej przez niesione przez wiatr okruchy skalne, które uderzają w nią z dużą siłą. Jej formy to m.in. grzyby skalne i graniaki wiatrowe.

9.Grzyb skalny

Forma powstała w wyniku korazji, o wąskiej podstawie i szerszej górnej części. Podstawa jest wąska, bo korazja zachodzi najintensywniej tuż przy powierzchni terenu. Przykład: Biała Pustynia w Egipcie.

10.Graniak wiatrowy

Skała różnej wielkości o ściętych przez korazję powierzchniach i wyraźnie zaznaczonych krawędziach, czyli graniach.

11.Akumulacja materiału niesionego przez wiatr

Osadzanie materiału skalnego, gdy prędkość wiatru się zmniejsza - w obniżeniach terenu i za przeszkodami, np. głazami i pagórkami. Ma największe znaczenie w budującej działalności wiatru; tak powstają wydmy, ripplemarki i pokrywy lessowe.

12.Wydma

Piaszczyste wzniesienie usypane przez wiatr, o łagodnie nachylonym stoku dowietrznym i stromym stoku zawietrznym.

13.Ripplemarki

Piaszczyste grzbiety o wysokości kilku centymetrów, usypane przez wiatr i ułożone prostopadle do kierunku wiatru.

14.Pokrywa lessowa

Obszar zbudowany z pyłu wywianego przez wiatr z terenów pozbawionych roślinności. Na obszarach lessowych często występują rozbudowane systemy wąwozów i parowów, np. na Wyżynie Lessowej w Chinach.

15.Czynniki wpływające na wygląd wydm

Wygląd wydm stale się zmienia. Wpływają na niego: kierunek i prędkość wiatru, ilość piasku, wilgotność podłoża oraz stopień pokrycia roślinnością.

16.Barchan

Wydma w kształcie półksiężyca. Powstaje na pustyniach bez roślinności, gdzie wiatr wieje przeważnie z jednego kierunku. Jej ramiona są ułożone zgodnie z kierunkiem wiatru i przesuwają się szybciej niż środkowa część.

17.Wydma paraboliczna

Wydma powstająca tam, gdzie większa wilgotność pozwala rozwinąć się skąpej roślinności. Wilgoć i kępy roślin hamują jej ramiona, więc przesuwają się wolniej niż środkowa część i zostają w tyle.

18.Wydma gwiaździsta

Wydma powstająca tam, gdzie kierunek wiatru często się zmienia. Ma kilka ramion o nieregularnym kształcie, a widziana z góry przypomina gwiazdę.

19.Czym różni się barchan od wydmy parabolicznej?

Barchan powstaje na obszarach bez roślinności, a jego ramiona przesuwają się szybciej niż środkowa część. Wydma paraboliczna powstaje przy większej wilgotności i skąpej roślinności, a jej ramiona przesuwają się wolniej niż środkowa część.

20.Pustynia

Obszar z niedostatkiem wody i bardzo skąpą roślinnością, na którym często wieją wiatry. Pustynie zajmują ok. 1/5 powierzchni lądów, ale tylko część z nich jest pokryta piaskiem.

21.Rodzaje pustyń

Różnorodność pustyń wynika przede wszystkim z rzeźby terenu i materiału budującego podłoże. Najczęściej wyróżnia się cztery rodzaje pustyń: piaszczyste, ilaste, żwirowe i kamieniste.

22.Pustynia piaszczysta

Pustynia z wyraźnie ukształtowanymi wydmami (na Saharze nazywana ergiem), np. Pustynia Libijska i Wielki Erg Zachodni (północna Afryka), Ar-Rab al-Chali (Półwysep Arabski), Kara-kum (Azja Środkowa).

23.Pustynia ilasta

Pustynia, której powierzchnię tworzy stwardniały, popękany ił. Występuje w Azji Środkowej, w Afryce (fragmenty Sahary i pustyni Namib) oraz w Ameryce Północnej (fragmenty pustyni Sonora).

24.Pustynia żwirowa

Pustynia zbudowana ze żwirów i dużych ziaren piasku, np. Pustynia Gibsona i Pustynia Simpsona w Australii oraz pustynia Mojave w Stanach Zjednoczonych.

25.Pustynia kamienista

Pustynia, której powierzchnię tworzą nagie, ostrokrawędziste skały (na Saharze nazywana hamadą). Jest typowa np. dla Wyżyny Irańskiej i północnej Sahary (pustynia Al-Hamada al-Hamra).

26.Czarna Pustynia

Pustynia w Egipcie, ok. 400 km na południowy zachód od Kairu. Nazwę zawdzięcza diabazowi - ciemnej magmowej skale wulkanicznej podobnej do bazaltu, która buduje rozsiane tam stożki wulkaniczne.