Polski
Dziady - obrzęd, wierzenia ludowe i dawne słownictwo
autor: Julix
Poznasz pochodzenie obrzędu dziadów, jego przebieg oraz wierzenia związane z przywoływaniem zmarłych. Uporządkujesz też związek obrzędu z poezją ludową i znaczenia dawnych słów potrzebnych do zrozumienia utworu.
Podcast
Ładuję…
Quizy w tym zestawie
40 pytań w 5 etapach
Odblokujesz je po dodaniu zestawu.
Etap 1: Pochodzenie i uczestnicy obrzędu
Etap 1 · 7 fiszek · 8 pytań
Etap 2: Praktyki i wierzenia uczestników
Etap 2 · 8 fiszek · 8 pytań
Etap 3: Ludowość i znaczenie moralne
Etap 3 · 6 fiszek · 8 pytań
Etap 4: Przedmioty i życie dawnej wsi
Etap 4 · 7 fiszek · 8 pytań
Etap 5: Dawne formy i obrazy
Etap 5 · 6 fiszek · 8 pytań
Powtórka z całości
15 pytań ze wszystkich etapów, po ukończeniu etapów
Karty pracy
Ćwiczenia do wydruku na ten temat
„Dziady” cz. II - karta do lekturyKlasy 7-8
Otwórz kartę pracyDziady cz. III - sprawdzianKlasa 8
Otwórz kartę pracy„Dziady” cz. III - karta do lekturySzkoła średnia, klasa 2
Otwórz kartę pracyLekcje z kursów Odrabiamy
Obejrzyj albo posłuchaj o tym temacie
Dziady cz. IIWideo, 15 min · Kurs Maturalny - Język polski podstawowy 2027
Obejrzyj lekcję
Dziady cz. III - streszczenieWideo, 22 min · Kurs Maturalny - Język polski podstawowy 2027
Obejrzyj lekcję
Dziady cz. III - problematykaWideo, 16 min · Kurs Maturalny - Język polski podstawowy 2027
Obejrzyj lekcję1.Dziady - znaczenie nazwy obrzędu
Dziady to uroczystość obchodzona na pamiątkę zmarłych przodków. Nazwa odnosi się do „dziadów”, czyli przodków.
2.Zasięg terytorialny obrzędu dziadów
Dziady obchodzono w wielu powiatach Litwy, Prus i Kurlandii.
3.Społeczność podtrzymująca obrzęd dziadów
Obrzęd podtrzymywało pospólstwo, czyli lud, zwykli mieszkańcy.
4.Pochodzenie dziadów
Dziady wywodzą się z czasów pogańskich. Pierwotnie uroczystość nazywano ucztą kozła.
5.Koźlarz, Huślarz, Guślarz
To nazwy osoby przewodniczącej dawnej uczcie kozła, która łączyła funkcje kapłana i poety, czyli gęślarza.
6.Gęślarz
Gęślarz to człowiek grający na gęślach, czyli instrumencie strunowym używanym na Słowiańszczyźnie.
7.Uczta kozła - pora i najważniejsze czynności
Odbywała się jesienią, po żniwach. Zabijano kozła jako ofiarę za grzechy gromady, spożywano go, a resztki uczty zakopywano dla duchów przodków i bóstw ziemnych.
8.Dlaczego dziady zaczęto obchodzić potajemnie?
Duchowieństwo i właściciele próbowali wykorzenić zwyczaj, ponieważ łączono go z zabobonnymi praktykami i zbytkiem, często ocenianym nagannie.
9.Miejsca i pora odprawiania tajnych dziadów
Dziady odprawiano nocą w kaplicach lub pustych domach położonych niedaleko cmentarza.
10.Dary dla zmarłych podczas dziadów
Dla zmarłych przygotowywano ucztę z rozmaitych potraw, trunków i owoców.
11.Wywoływanie dusz podczas dziadów
Uczestnicy obrzędu wywoływali dusze zmarłych, aby mogły uczestniczyć w uroczystości poświęconej przodkom.
12.Cel potraw, napojów i śpiewów w wierzeniach uczestników dziadów
Uczestnicy wierzyli, że potrawy, napoje i śpiewy przynoszą ulgę duszom czyśćcowym.
13.Połączenie wierzeń pogańskich i chrześcijańskich w dziadach
Dziady łączyły pogańskie obrzędy z chrześcijańskimi wyobrażeniami o duszach czyśćcowych. Sprzyjała temu bliskość terminu uroczystości i Dnia Zadusznego.
14.Zwyczaj częstowania zmarłych poza dziadami
Zwyczaj częstowania zmarłych uznawano za rozpowszechniony wśród ludów pogańskich, m.in. w dawnej Grecji, Skandynawii, na Wschodzie i na wyspach Nowego Świata.
15.Co budowało nastrój obrzędu dziadów?
Nastrój tworzyły cel święta, samotne miejsca, nocna pora i fantastyczne obrzędy. Silnie oddziaływały one na wyobraźnię.
16.Opowieści towarzyszące wierzeniom o zmarłych
Były to bajki, opowieści i pieśni o nieboszczykach powracających z prośbami lub przestrogami.
17.Moralny wymiar opowieści o zmarłych
W fantastycznych opowieściach o zmarłych dostrzegano dążenie moralne i nauki przekazywane w ludowy sposób, za pomocą obrazów przemawiających do zmysłów.
18.Związek Dziadów z poezją ludową
Śpiewy obrzędowe, gusła i inkantacje zostały w większej części wiernie zaczerpnięte z poezji ludowej, niekiedy dosłownie.
19.Inkantacje
Inkantacje to śpiewane lub recytowane zaklęcia, służące m.in. przyzywaniu duchów.
20.„Gminny” i „zmysłowie” - znaczenie
„Gminny” znaczy ludowy. „Zmysłowie” oznacza zmysłowo, czyli w sposób przemawiający do zmysłów.
21.Kądziel
Kądziel to pęk włókien przeznaczonych do przędzenia, najczęściej lnu, konopi lub wełny. Z włókien skręca się nici.
22.Sioło
Sioło to dawne określenie wsi.
23.Taras - dawne znaczenie
Taras to nasyp ziemny; w objaśnianym użyciu oznacza ogrodzenie.
24.Socha w wyrażeniu „przywiązano do sochy”
Socha oznacza tu słup przygotowany do wykonywania kar na dziedzińcu dworskim. Przywiązywano do niego skazańca i wymierzano mu chłostę.
25.Kucyja i wyrażenie „w kucyją”
Kucyja to wigilijna potrawa ludów ruskich z pszenicy, miodu i maku. Wyrażenie „w kucyją” oznacza w dzień Wigilii Bożego Narodzenia.
26.Cząbry i ślazy
Cząbry i ślazy to nazwy ziół.
27.Rąbek
Rąbek to rodzaj cienkiej, podłużnej chusty.
28.Truna
Truna to staropolskie określenie trumny.
29.Pastwo i chrusty
Pastwo oznacza ptactwo, a chrusty - krzaki.
30.Snadnie i bieży
Snadnie znaczy łatwo, a bieży - biegnie.
31.Lice i błoga
Lice oznacza twarz. Błoga w objaśnianym użyciu znaczy błogosławiona, czyli zbawiona.
32.Czyścowy, ten samy, błędom, szarpajmy - współczesne odpowiedniki
Dawne formy odpowiadają kolejno współczesnym: czyśćcowy, ten sam, błądzeniu i szarpmy.
33.„Z łez poranku” - znaczenie obrazu poetyckiego
Wyrażenie „z łez poranku” oznacza z kropli rosy.
34.Pąsowa pręga - znaczenie
Pąsowa pręga jest znakiem śmierci samobójczej; jej znaczenie zostaje wyjaśnione w IV części Dziadów.
Notatka
Pamięć o przodkach i pogańskie początki
Nazwa dziady wiąże się z pamięcią o zmarłych przodkach. Uroczystość podtrzymywało pospólstwo w wielu powiatach Litwy, Prus i Kurlandii. Jej korzenie sięgały czasów pogańskich.
Dawną postacią święta była uczta kozła, organizowana jesienią po żniwach. Kozła zabijano w ofierze za grzechy gromady, następnie spożywano, a pozostałości zakopywano z przeznaczeniem dla duchów przodków i bóstw ziemnych.
Obrzędowi przewodniczył Koźlarz, Huślarz lub Guślarz. Łączył rolę kapłana z rolą poety i gęślarza. Gęślarz grał na gęślach, instrumencie strunowym znanym na Słowiańszczyźnie.
Zapamiętaj
Pogańskie pochodzenie dziadów trzeba odróżniać od późniejszych chrześcijańskich wyobrażeń, które połączyły się z obrzędem.
Tajne obchody i pomoc zmarłym
Duchowieństwo oraz właściciele usiłowali usunąć zwyczaj z życia ludu. Sprzeciw budziły zabobonne praktyki i związany z uroczystością zbytek, oceniany często jako naganny. W rezultacie obchody odbywały się potajemnie.
Na miejsce spotkań wybierano kaplice albo puste domy niedaleko cmentarza. Uczestnicy zbierali się nocą, zastawiali ucztę z jedzenia, trunków i owoców oraz wywoływali dusze zmarłych.
Znaczenie tych czynności wynikało z wiary, że żyjący mogą pomóc duszom czyśćcowym. Potrawom, napojom i śpiewom przypisywano zdolność przynoszenia im ulgi.
Ważne
Przekonanie o pomocy duszom jest elementem wierzeń uczestników obrzędu, a nie stwierdzeniem, że pokarm lub śpiew rzeczywiście oddziałują na zmarłych.
Dwie tradycje religijne
W dziadach współistniały pogańskie praktyki i chrześcijańskie wyobrażenia. Dawne przywoływanie zmarłych oraz uczta dla duchów łączyły się z wiarą w czyściec. Zbliżony termin Dnia Zadusznego ułatwiał powiązanie tych tradycji.
| Tradycja | Elementy obecne w dziadach |
|---|---|
| Pogańska | przywoływanie duchów, uczta |
| Chrześcijańska | dusze czyśćcowe, bliskość Zaduszek |
Sam zwyczaj częstowania zmarłych przedstawiano jako szerzej rozpowszechniony wśród ludów pogańskich. Wskazywano dawną Grecję czasów homeryckich, Skandynawię, Wschód i wyspy Nowego Świata. Nie oznacza to, że wszędzie odprawiano dokładnie ten sam obrzęd dziadów.
Wyobraźnia, moralność i poezja ludowa
Na przeżywanie uroczystości wpływały nocna pora, samotne miejsca, fantastyczne obrzędy oraz sam cel święta. Te okoliczności silnie pobudzały wyobraźnię.
Z wierzeniami wiązały się bajki, opowieści i pieśni o zmarłych wracających do żyjących. Ich powroty niosły prośby albo przestrogi. W fantastycznych historiach dostrzegano naukę moralną, przekazywaną przez wyraziste obrazy, a nie tylko przez abstrakcyjne pouczenia.
Dziady wykorzystują śpiewy obrzędowe, gusła i inkantacje zaczerpnięte w znacznej części wiernie z poezji ludowej, czasem nawet dosłownie. Inkantacja jest zaklęciem śpiewanym lub recytowanym, m.in. w celu przyzywania duchów.
Dwa dawne określenia pomagają zrozumieć sposób przedstawiania tej tradycji: „gminny” znaczy ludowy, a „zmysłowie” - w sposób przemawiający do zmysłów.
Przedmioty i realia dawnego życia
Dawne nazwy przedmiotów pozwalają rozpoznać czynności oraz otoczenie postaci. Kądziel wiąże się z wytwarzaniem nici: tworzą ją włókna, zwykle lnu, konopi lub wełny, które przędzie się przez skręcanie. Rąbek jest natomiast gotowym przedmiotem - cienką, podłużną chustą.
Niektóre wyrazy wymagają uwzględnienia dawnego znaczenia:
- Sioło oznacza wieś.
- Taras oznacza nasyp ziemny, a w objaśnianym użyciu - ogrodzenie.
- Socha w wyrażeniu o przywiązaniu skazańca to słup na dziedzińcu dworskim, służący do wykonywania chłosty.
Do obyczajów świątecznych należy kucyja, potrawa ludów ruskich przygotowywana z pszenicy, miodu i maku. Od nazwy jedzenia pochodzi określenie czasu: „w kucyją” oznacza w dzień Wigilii Bożego Narodzenia. Cząbry i ślazy to z kolei nazwy ziół.
Dawne formy językowe i znaczenia obrazów
Trudność w odczytywaniu dawnych wypowiedzi może wynikać zarówno z odmiennego brzmienia wyrazu, jak i z jego zapomnianego znaczenia. Truna odpowiada dzisiejszej trumnie, pastwo oznacza ptactwo, a chrusty - krzaki.
Pozostałe ważne odpowiedniki warto uporządkować parami:
- Snadnie - łatwo; bieży - biegnie.
- Lice - twarz; błoga - błogosławiona, czyli zbawiona.
- Czyścowy - czyśćcowy; ten samy - ten sam.
- Błędom - w objaśnianym użyciu: błądzeniu; szarpajmy - współcześnie: szarpmy.
Obraz poetycki nie zawsze nazywa rzecz wprost. „Z łez poranku” należy rozumieć jako z kropli rosy. Innego rodzaju objaśnienia wymaga pąsowa pręga: jest znakiem śmierci samobójczej, a jej sens zostaje wyjaśniony w IV części Dziadów.
Ważne
Wybieraj znaczenie pasujące do danego użycia. „Błoga” oznacza tu zbawioną, a „taras” nie jest współczesnym miejscem wypoczynku przy domu.
Sprawdzian do druku
Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną
Sprawdzam sprawdzian…
Znasz kogoś z klasy, komu się przyda? Podziel się zestawem
Podobne zestawy
Biblia i jej nawiązania w literaturze, sztuce i filmie40 fiszek uczy się 7
Oświecenie - idee epoki, sztuka i Ignacy Krasickiuczy się 2
Niesamowite przygody dziesięciu skarpetek - losy bohaterek16 fiszek
Pojęcia literackie i postawy filozoficzne14 fiszek uczy się 1
Średniowieczna wizja świata i symbolika śmierci Rolanda20 fiszek
Antyk: mitologia, tragedia grecka i epos homerycki40 fiszek uczy się 7