Powtórka: nauka o języku - Zamieńmy słowo 8

1.Odmiany polszczyzny

Język polski ma odmianę ogólnonarodową, wspólną dla wszystkich Polaków, odmiany terytorialne, związane z regionem, oraz odmiany zawodowe i środowiskowe, którymi posługują się grupy zawodowe i środowiska.

2.Język mówiony a język pisany

Język mówiony: bezpośredni kontakt z odbiorcą, spontaniczność, komunikacja niewerbalna, słownictwo potoczne i nacechowane emocjonalnie, zdania pojedyncze i urywane, czasem chaos i błędy. Język pisany: kontakt pośredni, wypowiedź przemyślana i uporządkowana, bez komunikacji niewerbalnej, słownictwo często neutralne, wypowiedzenia rozbudowane, większa spójność.

3.Język oficjalny a nieoficjalny

Język oficjalny stosujemy w wystąpieniach publicznych i wtedy, gdy rozmówcy się nie znają albo reprezentują grupy i urzędy; wyróżnia go dbałość o poprawność i spójność, np. „Dzień dobry, miło mi państwa poznać”. Język nieoficjalny występuje w prywatnych rozmowach znajomych; cechuje go swoboda i kolokwializmy, np. „Hej, super, że jesteś!”.

4.Styl językowy

Sposób ukształtowania tekstu, czyli dobór słów i konstrukcji składniowych zależny od celu i okoliczności wypowiedzi. Style: potoczny (codzienne rozmowy), artystyczny (literatura), urzędowy (np. podanie, regulamin), naukowy (terminy, prace naukowe), publicystyczny (prasa, media) i retoryczny (przemówienia).

5.Synonimy, antonimy, wyrazy wieloznaczne i homonimy

Synonimy - wyrazy bliskoznaczne, np. „mądry - inteligentny”. Antonimy - wyrazy o przeciwnym znaczeniu, np. „ciepły - zimny”. Wyrazy wieloznaczne mają więcej niż jedno znaczenie, a ich sens zależy od kontekstu, np. „pióro”. Homonimy mają identyczne brzmienie lub zapis, ale różne znaczenie, np. „lud - lód”.

6.Neologizmy, archaizmy i eufemizmy

Neologizmy - wyrazy nowo utworzone w języku. Archaizmy - wyrazy, formy lub konstrukcje, które wyszły z użycia lub zmieniły znaczenie, np. „azali” (czy), „białogłowa” (kobieta). Eufemizmy - słowa i wyrażenia, które pozwalają ująć myśl łagodniej, np. „puszysty” zamiast „gruby”.

7.Słownictwo wartościujące, zdrobnienia i zgrubienia

Słownictwo wartościujące zawiera ocenę pozytywną (np. „wspaniały”, „bohater”) albo negatywną (np. „okropny”, „partacz”). Zdrobnienia wskazują na mniejsze rozmiary lub pozytywne emocje, np. „kotek”. Zgrubienia wskazują na duże rozmiary albo negatywne nastawienie, np. „domisko”.

8.Związek frazeologiczny

Utarte połączenie wyrazów o stałym, przenośnym znaczeniu. Może pochodzić z Biblii („wieża Babel”), z mitologii („puszka Pandory”), z historii („pyrrusowe zwycięstwo”), z literatury („walka z wiatrakami”) albo z życia codziennego („wziąć nogi za pas”).

9.Głoski: samogłoski i spółgłoski, ustne i nosowe

Samogłoski to a, ą, e, ę, i, o, u (ó), y; pozostałe głoski są spółgłoskami. Głoski nosowe to ą, ę, m, m', n, ń; wszystkie inne głoski są ustne.

10.Głoski dźwięczne a bezdźwięczne

Dźwięczne są wszystkie samogłoski i m.in. spółgłoski b, d, g, w, z, ź, ż (rz), dz, dź, dż oraz j, l, ł, m, n, ń, r. Bezdźwięczne są m.in. p, t, k, f, s, ś, sz, c, ć, cz, ch. Pary: b-p, d-t, g-k, w-f, z-s, ź-ś, ż-sz, dz-c, dź-ć, dż-cz.

11.Spółgłoski twarde a miękkie

Podział dotyczy tylko spółgłosek. Miękkie to ć, dź, ń, ś, ź oraz spółgłoski zmiękczone, wymawiane przed i, np. b', p', m', w', k', g'. Twarde to np. b, p, d, t, s, z, sz, ż (rz), cz, c, r.

12.Upodobnienia pod względem dźwięczności

Ubezdźwięcznienie wsteczne: głoska dźwięczna traci dźwięczność pod wpływem następnej bezdźwięcznej, np. „żabka” [żapka]. Ubezdźwięcznienie postępowe: pod wpływem poprzedniej bezdźwięcznej, np. „przepis” [pszepis]. Udźwięcznienie: głoska bezdźwięczna staje się dźwięczna przed dźwięczną, np. „także” [tagże].

13.Utrata dźwięczności w wygłosie i uproszczenie grupy spółgłoskowej

Utrata dźwięczności w wygłosie: na końcu wyrazu głoska dźwięczna jest wymawiana jak bezdźwięczna, np. „chleb” [chlep], „mróz” [mrus]. Uproszczenie grupy spółgłoskowej: w skupisku spółgłosek jednej głoski nie wymawiamy, np. „mógł” [muk].

14.Akcent wyrazowy i zdaniowy

W polskim akcent pada zwykle na przedostatnią sylabę. Na trzecią od końca: m.in. wyrazy obcego pochodzenia na -yka, -ika („fizyka”), czas przeszły 1. i 2. os. lm („czytaliśmy”), tryb przypuszczający 1. i 2. os. lp („czytałbym”), liczebniki typu „sześciuset”. Na czwartą: tryb przypuszczający 1. i 2. os. lm („czytalibyśmy”). Na ostatnią: np. skrótowce literowe („PKP”). Akcent zdaniowy to mocniejsze wymówienie jednego wyrazu w zdaniu.

15.Części mowy odmienne i nieodmienne

Odmienne części mowy: czasownik, rzeczownik, przymiotnik, liczebnik, zaimek. Nieodmienne części mowy: przysłówek, przyimek, spójnik, partykuła, wykrzyknik.

16.Czasownik i jego aspekt

Czasownik nazywa czynności, stany i procesy, odpowiada na pytania co robi? co się z nim dzieje? i odmienia się. Ma aspekt niedokonany (czynność niezakończona, np. „malował”) albo dokonany (czynność zakończona, np. „namalował”).

17.Nieosobowe formy czasownika

Formy, w których nie wskazujemy osoby: bezokoliczniki („biegać”, „nieść”), formy czasu przeszłego zakończone na -no, -to („napisano”, „zbito”), formy czasu teraźniejszego typu „dnieje”, „mży” oraz imiesłowy.

18.Imiesłowy

Imiesłowy przymiotnikowe: czynny („śpiewający”) i bierny („malowany”). Imiesłowy przysłówkowe: współczesny, zakończony na -ąc („śpiewając”), i uprzedni, zakończony na -łszy, -wszy („zaśpiewawszy”).

19.Odmiana czasownika: osoba, liczba, czas, rodzaj

Czasownik odmienia się przez osoby (1., 2., 3.) i liczby (pojedyncza, mnoga). Czasy: teraźniejszy („śpiewam”), przeszły („śpiewałem”), przyszły prosty („zaśpiewam”) i złożony („będę śpiewał”, „będę śpiewać”). Rodzaje w lp: męski, żeński, nijaki; w lm: męskoosobowy („śpiewali”) i niemęskoosobowy („śpiewały”).

20.Strona i tryb czasownika

Strony: czynna („buduje”), bierna („jest budowany”) i zwrotna („czesze się”). Tryby: oznajmujący, czyli orzekający („wstałem”), rozkazujący („wstań”) i przypuszczający, czyli warunkowy („wstałbym”).

21.Rzeczownik i przypadki

Rzeczownik nazywa osoby, przedmioty, zwierzęta, rośliny, zjawiska i pojęcia, odpowiada na pytania kto? co?, ma rodzaj i odmienia się przez przypadki i liczby (forma = temat fleksyjny + końcówka). Przypadki: mianownik (kto? co?), dopełniacz (kogo? czego?), celownik (komu? czemu?), biernik (kogo? co?), narzędnik (z kim? z czym?), miejscownik (o kim? o czym?), wołacz (o!).

22.Przymiotnik i jego stopniowanie

Przymiotnik nazywa cechy, odpowiada na pytania jaki? który? czyj? i odmienia się przez przypadki, liczby i rodzaje. Wiele przymiotników się stopniuje: stopień równy, wyższy i najwyższy - prosto („mądry, mądrzejszy, najmądrzejszy”) albo opisowo („kolorowy, bardziej kolorowy, najbardziej kolorowy”).

23.Zaimek

Zastępuje inne części mowy: rzeczowniki (np. „nikt”, „ona”), przymiotniki („twój”, „jaki”), liczebniki („ileś”, „tyle”) i przysłówki („tu”, „kiedy”). Odpowiada na pytania zastępowanej części mowy. Zaimki rzeczowne, przymiotne i liczebne odmieniają się przez przypadki, a przez liczby i rodzaje - tylko przymiotne.

24.Liczebnik

Nazywa liczbę lub kolejność, np. „trzy”, „trzeci”, „pół”, „potrójny”, „parę”. Odpowiada na pytania ile? który z kolei? Odmienia się przez przypadki i rodzaje, a liczebniki porządkowe („drugi”, „dziesiąty”) także przez liczby.

25.Przysłówek

Nieodmienna część mowy, która odpowiada na pytania jak? gdzie? kiedy? i określa czasownik: wskazuje sposób, miejsce albo czas czynności, np. „cicho”, „wysoko”, „wczoraj”. Może się stopniować: „szybko - szybciej - najszybciej”; wiele przysłówków pochodzi od przymiotników.

26.Przyimek, spójnik, partykuła i wykrzyknik

Przyimek wskazuje relacje czasowe i przestrzenne; z rzeczownikiem lub zaimkiem tworzy wyrażenie przyimkowe; bywa prosty („na stole”) albo złożony („spod łóżka”). Spójnik łączy wyrazy i zdania współrzędnie („i”, „ale”, „więc”) lub podrzędnie („że”, „bo”, „gdy”). Partykuła wzmacnia lub modyfikuje znaczenie („niech”, „nie”). Wykrzyknik wyraża emocje, naśladuje dźwięki lub podtrzymuje kontakt („hura”, „psst”).

27.Wypowiedzenie i jego typy

Wypowiedzenie to konstrukcja składniowa zbudowana zgodnie z regułami języka, tworząca logiczną i spójną całość, zakończona kropką, wykrzyknikiem lub znakiem zapytania. Równoważnik zdania nie ma osobowej formy czasownika („Cisza w klasie.”). Zdanie pojedyncze ma jedno orzeczenie, a zdanie złożone - więcej. Zdanie wielokrotnie złożone ma więcej niż dwa zdania składowe.

28.Podmiot i jego typy

Podmiot wskazuje wykonawcę czynności. Typy: gramatyczny, w mianowniku („pies szczeka”); logiczny, w innym przypadku niż mianownik („zabrakło sił”, „babci było przykro”); domyślny („wróciliśmy” - my); szeregowy („Ola i Kuba tańczą”). Zdanie bezpodmiotowe nie pozwala ustalić wykonawcy, np. „zrobiło się ciemno”, „zamknięto sklep”.

29.Orzeczenie i jego typy

Orzeczenie to główna część zdania: informuje o czynności lub stanie podmiotu. Orzeczenie czasownikowe to osobowa forma czasownika („ptaki śpiewają”). Orzeczenie imienne składa się z łącznika (osobowa forma czasowników „być”, „stać się”, „zostać”) i orzecznika, np. „dzień był pochmurny”, „Ola została lekarką”.

30.Przydawka i dopełnienie

Przydawka to każde określenie rzeczownika, np. „wysoki dom”, „dom dziadka”. Dopełnienie określa czasownik (czasem przymiotnik lub przysłówek) i odpowiada na pytania przypadków zależnych. Dopełnienie bliższe po zmianie strony czynnej na bierną staje się podmiotem; w zdaniu „Ola pożyczyła koledze rower” „rower” to dopełnienie bliższe, a „koledze” - dalsze.

31.Okolicznik i jego typy

Określa czasownik (czasem przymiotnik lub przysłówek). Typy: miejsca (gdzie? którędy?), czasu (kiedy? jak długo?), sposobu (jak?), celu (po co? w jakim celu?), przyczyny (dlaczego? z jakiego powodu?), przyzwolenia (mimo czego? wbrew czemu?), warunku (pod jakim warunkiem? w razie czego?).

32.Związki składniowe

Związek zgody: wyrazy zgadzają się pod względem przypadku, rodzaju i liczby („wysokie drzewa”); należy do niego związek główny podmiotu z orzeczeniem („ptaki śpiewają”). Związek rządu: wyraz nadrzędny narzuca przypadek wyrazowi określającemu („czytam książkę”). Związek przynależności: wyrazy nie wpływają na swoje formy („biegnie szybko”).

33.Zdanie współrzędnie złożone i jego typy

Zdania składowe uzupełniają się, ale nie określają się wzajemnie: z jednego nie można zapytać o drugie. Typy: łączne (i, oraz), rozłączne (lub, albo, ani, bądź, czy), przeciwstawne (ale, lecz, jednak, a) i wynikowe (więc, zatem, toteż). Zdania przeciwstawne i wynikowe zawsze rozdzielamy przecinkiem.

34.Zdanie podrzędnie złożone

Jedno zdanie składowe, podrzędne, jest określeniem drugiego, nadrzędnego: zwykle rozwija jakąś jego część, od której bierze nazwę. Pytamy o nie ze zdania nadrzędnego. Może stać po nadrzędnym, przed nim albo być w nie wplecione. Imiesłowowy równoważnik zdania zaznaczamy na wykresie linią falistą.

35.Zdania podrzędne podmiotowe, orzecznikowe, przydawkowe i dopełnieniowe

Podmiotowe odpowiada na pytania kto? co?. Orzecznikowe - jaki jest? kim jest? kim się stał?. Przydawkowe - jaki? który? czyj?. Dopełnieniowe - na pytania przypadków zależnych, np. kogo? czego? komu? czemu? o kim? o czym?

36.Zdania podrzędne okolicznikowe

Czasu (kiedy?), miejsca (gdzie?), przyczyny (dlaczego? z jakiej przyczyny?), sposobu (jak? w jaki sposób?), przyzwolenia (mimo co? mimo czego?), celu (po co? w jakim celu?), warunku (pod jakim warunkiem?). Często zaczynają się od wyrazów: gdy, gdzie, ponieważ, jakby, chociaż, żeby, jeśli.

37.Wyraz podstawowy i wyraz pochodny

Wyraz pochodny powstaje od wyrazu podstawowego, np. „pływak” od „pływać”. Definicja słowotwórcza objaśnia go przez wyraz podstawowy: pływak - ten, kto pływa. Wyraz pochodny = podstawa słowotwórcza + formant (pływ- + -ak). W podstawie mogą zachodzić oboczności, np. k : cz („mleko - mleczny”).

38.Rodzaje formantów i kategoria słowotwórcza

Formanty: przedrostek („do-pisać”), przyrostek („kot-ek”), wrostek („gwiazd-o-zbiór”) i formant zerowy („wybór” od „wybierać”). Formant wpływa na znaczenie wyrazu i pozwala zaliczyć go do kategorii słowotwórczej, np. nazw czynności, cech, narzędzi, miejsc albo wykonawców zawodów.

39.Rodzina wyrazów i rdzeń

Rodzinę tworzą wyrazy pokrewne - podstawowe i pochodne, które mają wspólny rdzeń i są powiązane znaczeniem, np. „las”, „lasek”, „leśny”, „leśnik”, „zalesić”, „zalesienie”. Rdzeń może występować w różnych postaciach, czyli jako rdzenie oboczne: las-, les-, leś-.

40.Wyrazy złożone: zrosty, złożenia, zestawienia

Zrosty - podstawy słowotwórcze połączone bez formantu, np. „Wielkanoc”. Złożenia - podstawy połączone za pomocą formantu, czyli wrostka, np. „wodospad”, „listonosz”. Zestawienia - odrębne słowa tworzące całość znaczeniową, np. „kasa biletowa”.