Powtórka: literatura i formy wypowiedzi - Zamieńmy słowo 8

1.Lektury obowiązkowe na osi czasu

2. połowa XVI w. - Jan Kochanowski. 1. połowa XIX w. - Adam Mickiewicz, Juliusz Słowacki, Aleksander Fredro, Charles Dickens. 2. połowa XIX w. - Henryk Sienkiewicz, Stefan Żeromski. XX w. - Antoine de Saint-Exupéry i Aleksander Kamiński (1943), Sławomir Mrożek („Artysta”, 1983).

2.O czym są „Reduta Ordona”, „Kamienie na szaniec” i „Mały Książę”?

„Reduta Ordona” Mickiewicza - epizod z powstania listopadowego: bohaterska obrona reduty i jej wysadzenie przez Juliana Ordona. „Kamienie na szaniec” Kamińskiego - literatura faktu o Alku, Rudym i Zośce walczących z okupantem w czasie II wojny światowej. „Mały Książę” Saint-Exupéry'ego - utwór o cechach baśni i powiastki filozoficznej o wędrówce po planetach w poszukiwaniu przyjaźni.

3.Epika

Rodzaj literacki, w którym występuje narrator, czyli osoba opowiadająca o wydarzeniach; narracja może być pierwszoosobowa albo trzecioosobowa. Świat przedstawiony tworzą czas, miejsce, bohaterowie i wydarzenia. Utwory epickie pisze się prozą (np. powieść, nowela) albo wierszem (np. epopeja).

4.Liryka

Rodzaj literacki, w którym występuje podmiot liryczny (ja liryczne) - fikcyjna osoba mówiąca w wierszu, która wyraża myśli, uczucia i przeżycia w monologu lirycznym. Liryka zawiera obrazy poetyckie, dzieli się na wersy (pojedyncze linijki), czasem na strofy (zwrotki) i często ma rymy.

5.Dramat

Rodzaj literacki przeznaczony do wystawienia na scenie, bez narratora. Dzieli się na akty (samodzielne fragmenty akcji) i sceny (wyodrębnione przy zmianie występujących osób). Akcja rozwija się w dialogach i monologach. Obok tekstu głównego jest tekst poboczny, czyli didaskalia - wskazówki np. dla czytelnika lub reżysera.

6.Fabuła, akcja, wątek i etapy akcji

Fabuła - wszystkie wątki i działania bohaterów, także retrospekcje, czyli przywołania wcześniejszych wydarzeń. Akcja - ciąg zdarzeń połączonych związkiem przyczynowo-skutkowym. Wątek - zdarzenia z losów jednej (rzadziej kilku) postaci. Akcja przebiega tak: zawiązanie (zwykle po ekspozycji), rozwinięcie, punkt kulminacyjny (moment, po którym następuje rozwiązanie), rozwiązanie.

7.Legenda, mit i baśń

Legenda - opowieść przekazywana ustnie z pokolenia na pokolenie, dotyczy konkretnych miejsc i osób, łączy elementy historyczne z fantastycznymi. Mit - opowieść o wierzeniach dawnych społeczności, wyjaśnia zjawiska świata (np. zmianę pór roku); bohaterowie to bogowie i herosi. Baśń - utwór z elementami magicznymi, akcja w nieokreślonym miejscu i czasie, zwykle szczęśliwe zakończenie.

8.Bajka a przypowieść

Bajka - krótki utwór prozą albo wierszem o charakterze dydaktycznym, najczęściej z morałem; bohaterowie to zwykle zwierzęta będące alegoriami cech ludzkich. Przypowieść - niewielki utwór moralizatorski o prostej fabule i nieskomplikowanych bohaterach; jej treść odczytujemy dosłownie i symbolicznie.

9.Dziennik a pamiętnik

Dziennik - bieżące zapiski autora w pierwszej osobie, najczęściej datowane, o swobodnej kompozycji. Pamiętnik - autor wspomina wydarzenia z przeszłości z pewnego dystansu czasowego, snuje refleksje i podsumowania; narracja jest pierwszoosobowa.

10.Epopeja (epos)

Wielowątkowy utwór epicki pisany wierszem, podzielony na księgi lub pieśni, z wyraźnym bohaterem zbiorowym. Pokazuje przełomowy moment dziejowy, zaczyna się inwokacją, ma często podniosły język. Przykład: „Pan Tadeusz” Mickiewicza o życiu szlachty litewskiej i nadziejach związanych z wyprawą Napoleona na Rosję w 1812 r.; ważny motyw to przemiana Jacka Soplicy.

11.Nowela a opowiadanie

Nowela - krótki, jednowątkowy utwór skupiony wokół jednego bohatera lub motywu, z punktem kulminacyjnym i puentą, np. „Latarnik” Sienkiewicza o tułaczu Skawińskim, który zaczytany w „Panu Tadeuszu” zapomina o obowiązkach. Opowiadanie - krótki utwór o prostej fabule, ma swobodniejszą kompozycję i bogatsze opisy, np. „Opowieść wigilijna” Dickensa (przemiana Scrooge'a) i „Artysta” Mrożka.

12.Powieść i jej odmiany

Powieść - obszerny utwór prozą o wielu wątkach i bohaterach. Odmiany: obyczajowa - bohaterowie z konkretnych środowisk („Syzyfowe prace” Żeromskiego: dorastanie pod zaborami i rusyfikacja w szkole); historyczna - realia dawnej epoki („Quo vadis” Sienkiewicza: poganie i chrześcijanie w Rzymie Nerona); przygodowa; fantastycznonaukowa - świat przyszłości; fantasy - magia i walka ze złem; detektywistyczna - zagadka kryminalna.

13.Fraszka a tren

Fraszka - krótki utwór liryczny o różnorodnej tematyce, refleksyjny albo żartobliwy, zakończony puentą; fraszki Kochanowskiego mówią m.in. o wartościach (zdrowie, dom, wiara) i przemijaniu. Tren - utwór żałobny, który podkreśla zalety zmarłego i wyraża smutek po jego śmierci; „Treny” Kochanowskiego to cykl po śmierci córki Urszulki.

14.Pieśń, hymn i sonet

Pieśń - rytmiczny, melodyjny utwór liryczny o różnej tematyce, zwykle z rymami i regularną liczbą sylab, czasem z refrenem; „Pieśń IX” Kochanowskiego uczy, że nic nie jest trwałe, więc trzeba zachować nadzieję i zaufać Bogu. Hymn - pieśń pochwalna (Boga, bohatera, ojczyzny) o podniosłym nastroju, z licznymi apostrofami, często z podmiotem zbiorowym (my). Sonet - wiersz z 14 wersów: zwykle dwie strofy czterowersowe z opisem i dwie trzywersowe z refleksją.

15.Gatunki dramatu: komedia, tragedia, dramat romantyczny

Komedia - dynamiczna akcja, kontrasty między bohaterami, komizm (sytuacyjny, postaci, językowy), szczęśliwe zakończenie; „Zemsta” Fredry o sporze sąsiadów o mur. Tragedia - bohater w sytuacji bez wyjścia, każdy wybór prowadzi do klęski; „Balladyna” Słowackiego o zbrodniach dla władzy. Dramat romantyczny - postacie realistyczne i fantastyczne, otwarte zakończenie; „Dziady” cz. II Mickiewicza o obrzędzie wywoływania duchów.

16.Gatunki synkretyczne: ballada i satyra

Gatunek synkretyczny łączy cechy różnych rodzajów lub gatunków. Ballada ma cechy liryki (forma wierszowana) i epiki (fabuła, narrator), nastrój tajemniczości i grozy oraz elementy fantastyczne z ludowych wierzeń, np. „Świtezianka” Mickiewicza o miłości Świtezianki i strzelca ukaranego za niewierność. Satyra - zwykle wierszowana, z fabułą, dydaktyczna; ośmiesza złe postawy i zjawiska, wyolbrzymiając je.

17.Tytuł, podtytuł, motto i dedykacja

Tytuł - nazwa dzieła, zwykle wskazuje temat, problem, bohatera, czas albo miejsce akcji. Podtytuł - tekst dodany po tytule, który go uzupełnia. Motto - cytat z innego utworu umieszczony przed tekstem, naprowadza na myśl przewodnią. Dedykacja - informacja, komu autor poświęca swoje dzieło.

18.Puenta

Wyraziste zakończenie utworu, które niekiedy zawiera jego przesłanie. Jest typowa m.in. dla fraszki i noweli. Nie myl puenty z punktem kulminacyjnym: punkt kulminacyjny to moment akcji, po którym następuje jej rozwiązanie.

19.Środki wyrazu w komiksie, teatrze, filmie i sztukach plastycznych

Komiks - fabuła w rysunkach, mało tekstu, głównie w dymkach. Teatr i film - scenariusz, gra aktorska (głos, mimika, gest, ruch), reżyseria, scenografia, kostiumy, rekwizyty, oświetlenie, muzyka; w filmie także ujęcie, montaż, efekty specjalne. Sztuki plastyczne - technika, tworzywo, kompozycja, perspektywa, barwa, światło, linia. Adaptacja to przełożenie tekstu literackiego na język filmu lub teatru.

20.Apostrofa i inwokacja

Apostrofa - uroczysty zwrot do adresata: osoby, pojęcia, bóstwa, idei albo przedmiotu, np. „O wiosno, wróć do nas!”. Wyraża emocje wobec odbiorcy i nadaje wypowiedzi podniosły charakter. Inwokacja - rozbudowana apostrofa, która zwyczajowo rozpoczyna epopeję, kierowana najczęściej do bóstwa lub muzy; inwokacją zaczyna się „Pan Tadeusz”.

21.Epitet

Poetyckie określenie rzeczownika, wyrażone najczęściej przymiotnikiem, imiesłowem lub innym rzeczownikiem, np. „srebrzysty księżyc”, „szumiący las”. Uwydatnia cechy, nadaje obrazom plastyczność i pozwala wyrazić ocenę.

22.Porównanie i porównanie homeryckie

Porównanie - zestawienie dwóch zjawisk, które wskazuje na ich podobieństwo, zwykle za pomocą słów jak, niby, niczym, jakby, np. „oczy błyszczały jak gwiazdy”. Porównanie homeryckie - rozbudowane porównanie stosowane m.in. w epopei.

23.Przenośnia (metafora), ożywienie i uosobienie

Przenośnia - połączenie wyrazów, które razem uzyskują nowe, niedosłowne znaczenie, np. „morze świateł”. Jej odmiany: ożywienie (animizacja) - nadanie cech istot żywych przedmiotom, pojęciom i zjawiskom, np. „fala skoczyła na brzeg”; uosobienie (personifikacja) - nadanie cech ludzkich przedmiotom, roślinom, zwierzętom i ideom, np. „stary dąb opowiadał baśnie”.

24.Powtórzenie i anafora

Powtórzenie - wielokrotne użycie tego samego elementu; jego odmianą jest refren. Zwraca uwagę na powtarzany element i nadaje rytm. Anafora - powtórzenie tego samego słowa lub zwrotu na początku kolejnych wersów, np. dwa wersy zaczynające się od słów „Czekam na ciebie”.

25.Pytanie retoryczne i hiperbola

Pytanie retoryczne nie wymaga odpowiedzi, bo jest ona oczywista, np. „Któż nie lubi wakacji?”. Skłania do refleksji i zwiększa emocjonalność wypowiedzi. Hiperbola to wyolbrzymienie cech przedmiotów lub zjawisk, np. „czekam na ciebie sto lat”; zwiększa siłę przekazu.

26.Neologizm, eufemizm i wyraz dźwiękonaśladowczy

Neologizm - wyraz nowo utworzony, którego wcześniej nie było w języku; nadaje dziełu oryginalność. Eufemizm - wyraz lub zwrot łagodzący słowa przykre albo niestosowne, np. „minąć się z prawdą” zamiast „skłamać”. Wyraz dźwiękonaśladowczy naśladuje dźwięki pozajęzykowe, np. „szelest”, „stukać”, „brzęk”; pobudza wyobraźnię słuchową.

27.Zdrobnienie a zgrubienie

Zdrobnienie - wyraz nacechowany emocjonalnie, zwykle pozytywnie, utworzony najczęściej przyrostkami -ek, -ka, np. „domek”. Zgrubienie - wyraz nacechowany emocjonalnie, zwykle negatywnie, utworzony m.in. przyrostkami -uch, -us, -sko, np. „psisko”. Oba wyrażają stosunek nadawcy do tego, o czym mówi.

28.Typy tekstów

Teksty literackie (literatura piękna, np. powieści, pieśni, komedie), naukowe i popularnonaukowe, retoryczne (np. przemówienia), reklamowe (zachęcają do kupna towaru, skorzystania z usług lub poparcia idei), użytkowe (np. zaproszenia, podania, instrukcje) i dziennikarskie: informacyjne (wiadomości, komunikaty) oraz publicystyczne (artykuły, recenzje, reportaże, felietony). Publicystyka dotyczy aktualnych problemów i kształtuje opinię publiczną.

29.Informacja a opinia

Informacja zawiera tylko fakty i używa słownictwa neutralnego, np. „Mecz zakończył się wynikiem 2:1”. Opinia oprócz faktów zawiera ich subiektywną ocenę i słownictwo nacechowane emocjonalnie, wartościujące, np. „To był najnudniejszy mecz sezonu”.

30.Funkcje tekstów i intencje wypowiedzi

Tekst może przekazywać informacje, wyrażać emocje i opinie nadawcy, wpływać na odbiorcę (kształtować postawy, zachęcać do działania) albo budzić doznania estetyczne. Przykładowe intencje wypowiedzi: informowanie, pytanie, prośba, obietnica, rozkaz, odmowa, ostrzeżenie.

31.Perswazja a manipulacja

Obie służą wywarciu wpływu na odbiorcę. Perswazja jest uczciwa - intencja nadawcy jest jawna, np. „Przyjdź na kiermasz, dochód wesprze schronisko”. Manipulacja jest nieuczciwa - intencja jest ukryta, a odbiorca nie wie, że ktoś na niego wpływa, np. „Wszyscy już to mają - zostałeś tylko ty!”.

32.Ironia

Złośliwość wyrażona nie wprost, ukryta w wypowiedzi na pozór neutralnej. Np. ktoś mówi „Piękną mamy pogodę na wycieczkę!”, gdy od rana leje deszcz.

33.Zaproszenie a ogłoszenie

Zaproszenie: kto zaprasza, kogo, na co, kiedy (data i godzina) i gdzie. Ogłoszenie: kto ogłasza, komu, co, kiedy się odbędzie (data i godzina) i gdzie. Obie formy mają nagłówek na środku.

34.Dedykacja, podziękowanie i życzenia

Wszystkie mają miejscowość i datę w prawym górnym rogu oraz podpis. Dedykacja: komu i z jakiej okazji. Podziękowanie: nagłówek, komu i za co dziękujemy (jasno określone), zwrot grzecznościowy. Życzenia: komu, z jakiej okazji i czego życzymy - oryginalnie, z myślą o odbiorcy.

35.Opis postaci, przedmiotu i sytuacji

Opis postaci: kto to jest (wiek, miejsce zamieszkania), wygląd, sposób mówienia i poruszania się, gesty, własna opinia. Opis przedmiotu: co to jest, do czego służy, skąd pochodzi, cechy (wielkość, kształt, materiał, kolor), opinia. Opis sytuacji: czas, miejsce i uczestnicy, przebieg wydarzenia, okoliczności i emocje, skutki i wniosek.

36.Charakterystyka a opis przeżyć wewnętrznych

Charakterystyka przedstawia wygląd, wiek, sytuację rodzinną, usposobienie, wady i zalety oraz system wartości postaci, podaje przykłady na potwierdzenie i kończy się oceną. Opis przeżyć wewnętrznych nazywa i opisuje emocje osoby, pokazuje, jak je okazuje, i przedstawia okoliczności, które je wywołały.

37.List prywatny a list oficjalny

Oba mają miejscowość i datę w prawym górnym rogu, formułę grzecznościową na końcu po prawej stronie i podpis; zwroty do adresata piszemy wielką literą. List prywatny zaczyna się zwrotem do adresata i może zawierać wyrazy potoczne. List oficjalny zawiera dane nadawcy i odbiorcy i wymaga polszczyzny wzorcowej.

38.Sprawozdanie a recenzja

Sprawozdanie obiektywnie relacjonuje wydarzenie: podaje datę, godzinę, miejsca, pełne imiona i nazwiska uczestników z funkcjami, zachowuje porządek chronologiczny („następnie”, „później”) i używa czasu przeszłego. Recenzja łączy rzetelne informacje o dziele (filmie, książce, spektaklu, wystawie) z jego oceną, używa fachowego słownictwa i nie streszcza fabuły.

39.Wywiad

Rozmowa przygotowana do publikacji. Zaczyna się wstępem, czyli lidem; zawiera niebanalne pytania wymagające szerszej odpowiedzi; kończy się ciekawym podsumowaniem i podziękowaniem za spotkanie. Ma interesujący tytuł.

40.Kompozycja dłuższej wypowiedzi

Każda dłuższa wypowiedź ma trzy części: wstęp, rozwinięcie i zakończenie. Nowe myśli i kolejne wydarzenia umieszczamy w osobnych akapitach. Styl dopasowujemy do odbiorcy i okazji, formy grzecznościowe piszemy wielką literą, dbamy o bogate słownictwo i poprawność.