Adam Mickiewicz, „Pan Tadeusz" - Zamieńmy słowo 8

1.Adam Mickiewicz - kim był?

Polski poeta, jeden z najważniejszych twórców romantyzmu (1798-1855), urodzony w Zaosiu koło Nowogródka. Napisał m.in. balladę „Świtezianka”, II część „Dziadów” i „Pana Tadeusza”. Od 1829 r. żył na emigracji i nigdy nie wrócił do ojczyzny.

2.Geneza „Pana Tadeusza”

Mickiewicz pisał utwór w Paryżu, gdzie zamieszkał w 1832 r., po upadku powstania listopadowego. Pisał z tęsknoty za ojczyzną i krajem dzieciństwa, a o świeżej klęsce kraju nie miał siły mówić. Utwór wydano w Paryżu w 1834 r.

3.Epilog

Część utworu umieszczona na jego końcu, po zakończeniu fabuły. Często zawiera wyjaśnienie autora, w jakim celu i w jakich okolicznościach powstało dzieło.

4.Obraz emigracji w „Epilogu” „Pana Tadeusza”

Poeta pokazuje życie Polaków w Paryżu po klęsce powstania: ciągłe kłótnie (swary), spóźnione plany, strach i podejrzliwość wobec sąsiadów. Nastrój jest gorzki i przygnębiony. „Epilog” wydano w 1860 r., po śmierci poety.

5.„Kraj lat dziecinnych” i marzenie poety

Jedyne szczęście emigranta to uciec myślą do kraju dzieciństwa - świętego i czystego jak pierwsze kochanie, ubogiego, ale własnego. Poeta marzy, by jego księgi „zbłądziły pod strzechy”, czyli trafiły do prostych ludzi w kraju.

6.Inwokacja

Rozbudowana apostrofa, która rozpoczyna utwór literacki. Autor prosi w niej bóstwo, muzę lub innego ważnego adresata o pomoc i natchnienie w tworzeniu dzieła. Jest bogata w środki stylistyczne, także w mniejsze apostrofy.

7.Budowa inwokacji „Pana Tadeusza”

Najpierw poeta porównuje ojczyznę do zdrowia. Potem zwraca się do Matki Boskiej i wspomina, że w dzieciństwie cudem przywróciła mu zdrowie. Na końcu prosi, by przeniosła jego duszę do ojczystego krajobrazu: pagórków, łąk nad Niemnem i pól zbóż.

8.„Litwo! Ojczyzno moja! ty jesteś jak zdrowie”

Porównanie ojczyzny do zdrowia: obie te wartości docenia się dopiero wtedy, gdy się je straci. Poeta urodził się na Litwie, która przez wieki tworzyła z Polską Rzeczpospolitą Obojga Narodów, dlatego nazywa ją ojczyzną.

9.Matka Boska w inwokacji

Poeta zwraca się do Panny Świętej czczonej w Częstochowie (Jasna Góra), w Ostrej Bramie w Wilnie i w Nowogródku. Wierzy, że skoro cudem uzdrowiła go w dzieciństwie, tak samo cudem pozwoli emigrantom wrócić do ojczyzny.

10.Środki stylistyczne w inwokacji

Apostrofy („Litwo! Ojczyzno moja!”, „Panno Święta”), porównania („jak zdrowie”, gryka „jak śnieg biała”), epitety („błękitny” Niemen), metafory (pola „malowane zbożem rozmaitem”) i uosobienie (grusze, które „siedzą” na miedzy).

11.Przerzutnia

Środek stylistyczny: część zdania zostaje przeniesiona do następnego wersu, by zachować lub uzyskać zamierzony rytm. Na końcu takiego wersu nie ma znaku interpunkcyjnego, może on wystąpić w połowie kolejnego wersu. Czytając, trzeba odpowiednio modulować głos.

12.Pełny tytuł „Pana Tadeusza” i jego znaczenie

„Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie. Historia szlachecka z roku 1811 i 1812 we dwunastu księgach wierszem”. Tytuł podaje bohatera, wydarzenie, miejsce, czas akcji, bohatera zbiorowego (szlachtę) i budowę utworu. Zajazd to zbrojny najazd szlachty na dwór przeciwnika, by siłą wykonać wyrok sądu.

13.Czas akcji „Pana Tadeusza”

Lata 1811-1812: większość wydarzeń dzieje się w 1811 r. (księgi I-X), a zakończenie wiosną 1812 r. (księgi XI-XII). Wspomnienia bohaterów sięgają końca XVIII w., czyli czasów młodości Jacka Soplicy.

14.Miejsce akcji „Pana Tadeusza”

Soplicowo i okolice na Litwie: dworek Sędziego Soplicy, zamek Horeszków, zaścianek Dobrzyn i karczma Jankiela. Uporządkowany, zadbany dwór świadczy o gospodarności właściciela i przywiązaniu do tradycji.

15.Wątki „Pana Tadeusza”

Trzy główne wątki to historia zamku Horeszków (spór Sopliców z Horeszkami), miłość Tadeusza i Zosi oraz działalność księdza Robaka, który przygotowuje powstanie na Litwie. Wątki poboczne to m.in. spór Asesora z Rejentem o charty.

16.Bohater zbiorowy

Grupa postaci, która reprezentuje określoną warstwę społeczną lub środowisko. Postacie są pokazane jako grupa, bez cech indywidualnych. W „Panu Tadeuszu” bohaterem zbiorowym jest szlachta.

17.Warstwy szlachty w „Panu Tadeuszu”

Od najzamożniejszej: magnateria (np. Hrabia), szlachta średniozamożna (np. Sędzia Soplica), szlachta zagrodowa, która sama uprawia małe gospodarstwa (np. Dobrzyńscy z zaścianka), i gołota, czyli szlachta bez ziemi. Nie wszyscy bohaterowie to szlachta, np. Jankiel.

18.Tadeusz Soplica

Tytułowy bohater, młody szlachcic, syn Jacka Soplicy, bratanek i wychowanek Sędziego. Wraca do Soplicowa po naukach w Wilnie. Jest porywczy, szczery i uczuciowy. Walczy z Moskalami, wstępuje do wojska polskiego, zaręcza się z Zosią i razem z nią daje chłopom wolność i ziemię.

19.Sędzia Soplica

Właściciel Soplicowa, brat Jacka Soplicy i stryj Tadeusza. Gospodarny, gościnny i przywiązany do szlacheckich obyczajów; dba o porządek i grzeczność w swoim domu.

20.Hrabia

Daleki krewny Stolnika Horeszki ze strony kobiet, bogaty magnat. Marzyciel i dziwak zachwycony zagranicą, szuka romantycznych przygód. Namówiony przez Gerwazego, urządza zajazd na Soplicowo.

21.Gerwazy Rębajło

Klucznik Horeszków, wierny sługa zabitego Stolnika. Przez lata pragnie zemsty na Soplicach i namawia Hrabiego do zajazdu na Soplicowo. Gdy umierający Jacek wyznaje mu swoją winę, Gerwazy mu przebacza.

22.Relacje rodów Sopliców i Horeszków

Jacek Soplica i Sędzia są braćmi, a Tadeusz to syn Jacka. Jacek kochał Ewę, córkę Stolnika Horeszki, i zabił Stolnika. Zosia jest córką Ewy i wnuczką Stolnika; zaręczyny Tadeusza i Zosi godzą oba rody.

23.Najważniejsze wydarzenia „Pana Tadeusza”

Tadeusz wraca do Soplicowa i poznaje Zosię. Spór o zamek prowadzi do zajazdu Hrabiego na Soplicowo. Szlachta razem pokonuje wojsko rosyjskie. Ranny ksiądz Robak wyznaje winę i umiera. Wiosną 1812 r. Tadeusz i Zosia zaręczają się, a Jankiel gra koncert.

24.Jacek Soplica w młodości

Zawadiaka i warchoł: dumny, porywczy, lubiany przez szlachtę. Zakochał się w Ewie, córce Stolnika Horeszki, ale Stolnik podał mu czarną polewkę - dawny znak odmowy ręki panny. Urażony Jacek zastrzelił Stolnika podczas ataku Moskali na zamek i uznano go za zdrajcę.

25.Ksiądz Robak

Jacek Soplica po przemianie: zakonnik bernardyn, który ukrywa, kim jest. Jako wysłannik (emisariusz) przygotowuje powstanie na Litwie i ratuje Tadeusza i Hrabiego na polowaniu na niedźwiedzia. Ranny w bitwie, przed śmiercią wyznaje winę Gerwazemu i dostaje przebaczenie. Napoleon pośmiertnie odznaczył go Legią Honorową.

26.Przemiana Jacka Soplicy

Z dumnego, porywczego warchoła, który z urażonej ambicji zabił Stolnika, Jacek staje się pokornym zakonnikiem i patriotą. Pracą dla ojczyzny i poświęceniem odkupuje winę. To przykład przemiany wewnętrznej bohatera i motywu winy i przebaczenia.

27.Tradycje i strój szlachcica w „Panu Tadeuszu”

Gościnność, uczty, polowania, polonez, honor i dbałość o herb, szacunek dla starszych i urzędów, miejsca przy stole według wieku i urzędu. Strój szlachcica: żupan, na nim kontusz przepasany pasem, kołpak na głowie i szabla u boku.

28.„Grzeczność wszystkim należy, lecz każdemu inna”

Zasada Sędziego Soplicy: każdemu należy się uprzejmość, ale jej forma zależy od wieku, urzędu i pozycji rozmówcy. Inaczej okazujemy szacunek starszemu, dostojnemu gościowi, a inaczej rówieśnikowi.

29.Zosia

Młoda, piękna i skromna wnuczka Stolnika Horeszki, córka Ewy, wychowanica Telimeny. Żyje w Soplicowie z dala od świata: pielęgnuje ogród, troszczy się o ptactwo, opiekuje się wiejskimi dziećmi. Ceni to, co polskie i tradycyjne; zostaje narzeczoną Tadeusza.

30.Telimena

Dojrzała, modna dama, opiekunka Zosi. Kokietka i uwodzicielka, mistrzyni teatralnych gestów; kilka lat mieszkała w Petersburgu i uwielbia modę francuską. Wyrachowana: szuka męża, który zapewni jej dostatek, i w końcu zaręcza się z Rejentem.

31.Jankiel

Żyd, karczmarz i patriota, który sprzyja powstaniu. Mistrz gry na cymbałach: podczas uczty zaręczynowej Tadeusza i Zosi w 1812 r. gra koncert, w którym muzyką opowiada historię Polski.

32.Koncert Jankiela - przywołane wydarzenia

To muzyczna lekcja historii: Konstytucja 3 maja (1791) budzi radość, fałszywy akord oznacza zdradę targowicką (1792), potem słychać rzeź Pragi (1794), a na końcu marsz Legionów Polskich i „Mazurek Dąbrowskiego” (1797), który daje nadzieję.

33.„Mazurek Dąbrowskiego” i rok 1812 w „Panu Tadeuszu”

Pieśń Legionów Polskich we Włoszech kończy koncert Jankiela i napełnia słuchaczy wiarą w odzyskanie niepodległości. W 1812 r. szlachta wiązała tę nadzieję z Napoleonem i jego wojną z Rosją.

34.Przymiotnik „ostatni” w „Panu Tadeuszu”

Mickiewicz wiele razy używa słowa „ostatni”, np. w podtytule „ostatni zajazd na Litwie”. Podkreśla nim, że opisuje schyłek, czyli koniec dawnej Polski szlacheckiej i jej obyczajów.

35.Pisownia przedrostka arcy-

Przedrostek arcy- oznacza czyjąś ważność albo wzmacnia znaczenie słowa. Piszemy go łącznie z rzeczownikiem, przymiotnikiem i przysłówkiem, np. arcydzieło, arcytrudny, arcyciekawie.

36.Epopeja

Jeden z najstarszych gatunków epiki: obszerny, zwykle wierszowany utwór, który podniosłym tonem opisuje losy bohaterów na tle przełomowych wydarzeń dla społeczności. Ma liczne opisy i środki poetyckie, zaczyna się inwokacją. Inaczej epos lub poemat epicki.

37.Cechy epopei w „Panu Tadeuszu”

Inwokacja na początku, dwanaście ksiąg wierszem, wszechwiedzący narrator, szlachta jako bohater zbiorowy, przełomowy moment historii (oczekiwanie na Napoleona), liczne opisy przyrody, potraw, zwyczajów i strojów oraz wydarzenia połączone w ciąg przyczynowo-skutkowy.

38.Epopeja narodowa

Utwór ważny dla narodu, który najlepiej oddaje cechy zbiorowości w przełomowym momencie historii i pokazuje najważniejsze wartości epoki; zwykle ma wysoki poziom artystyczny. Polską epopeją narodową jest „Pan Tadeusz”.

39.Narrator „Pana Tadeusza”

Narrator wszechwiedzący, który opowiada w 3. osobie liczby pojedynczej. W inwokacji mówi w 1. osobie jako tęskniący poeta-emigrant, a na końcu utworu ujawnia się jako jeden z gości uczty.

40.Motywy literackie w „Panu Tadeuszu”

Patriotyzm, miłość, życie szlachty, przemiana bohatera (Jacek Soplica - ksiądz Robak), wina i przebaczenie oraz nostalgia, czyli tęsknota za utraconym krajem i przeszłością.