Marzenia, potencjał, rozwój językowy - Zamieńmy słowo 8

W utworze epickim o wydarzeniach opowiada narrator. Ważne jest, gdzie się znajduje wobec zdarzeń.

• Narrator uczestnik występuje w narracji pierwszoosobowej. Bierze udział w wydarzeniach i mówi o sobie „ja”, np. „Rano spakowałem plecak i pobiegłem na przystanek”. Opowiada głównie o tym, co sam przeżył i zobaczył.
• Narrator wszechwiedzący występuje często w narracji trzecioosobowej. Stoi z boku i mówi o bohaterach „on”, „ona”. Zna myśli i uczucia wszystkich postaci, np. „Ania się uśmiechała, ale w głębi duszy bała się rozmowy”.

Biografia to opis życia autentycznej postaci dokonany przez inną osobę. Zwykle łączy przedstawienie wydarzeń z ich oceną oraz zawiera opinie i komentarze. Może mieć charakter naukowy, popularnonaukowy albo literacki. Gatunek ten powstał już w starożytności. Dziś poza książką przybiera też formę komiksu czy filmu.

Autobiografia to szczególna odmiana biografii. Autor opisuje w niej własne życie. Pomocne pytanie brzmi: czy autor i bohater to ta sama osoba? Jeśli tak - to autobiografia, jeśli nie - biografia.

Animacja to rodzaj techniki filmowej. Twórcy wykonują pojedyncze zdjęcia, rysunki albo inne prace plastyczne. Potem wyświetlają je w sposób ciągły. Dzięki temu nieruchome kształty wydają się ożywać.

Nazwa wykonawcy czynności to wyraz pochodny. Nazywa osobę, która coś robi. Tworzy się ją zwykle od czasownika za pomocą formantu przyrostkowego, np. -acz, -ak, -ca. Podstawą słowotwórczą jest wtedy temat czasownika (zob. schemat).

Feminatyw to żeńska forma nazwy wykonawcy zawodu lub pełnionej funkcji, np. „malarka” (od „malarz”), „dyrektorka” (od „dyrektor”), „ogrodniczka” (od „ogrodnik”). Feminatywy występują w polszczyźnie od dawna. Niektóre budzą jednak wątpliwości, bo:

• są trudne w wymowie;
• są niejednoznaczne, czyli mają też inne znaczenie;
• bywają odbierane jako umniejszające znaczenie funkcji.

Tryb rozkazujący wyraża polecenia, rady i prośby, np. „zapisz”, „posłuchajcie”, „spróbujmy”. Gdy takie formy przeważają w tekście, wypowiedź zwraca się wprost do adresata. Ma wtedy charakter rad albo apelu.

Wartości to to, co dla człowieka ważne i cenne, np. przyjaźń, uczciwość, wolność. Każdy człowiek układa je w hierarchię wartości, czyli porządkuje od najważniejszej do najmniej ważnej. Ta hierarchia kieruje wyborami człowieka.

Sytuacja liryczna to okoliczności wypowiedzi w wierszu: kto mówi (podmiot liryczny), do kogo się zwraca, o czym mówi i w jakiej sytuacji. Podmiot liryczny jest ujawniony, gdy mówi o sobie w 1. osobie, np. „Słucham deszczu za oknem”. Gdy używa liczby mnogiej („my”, „nas”), wypowiada się w imieniu grupy ludzi.

Poeta może zestawiać ze sobą różne elementy:

• kontrast - zestawienie elementów przeciwstawnych, np. cisza i krzyk;
• analogia - zestawienie elementów na zasadzie podobieństwa, np. nauka i budowanie domu cegła po cegle.

Neologizm to wyraz nowo utworzony przez autora, którego nie ma w słowniku, np. „chmurołap”. Neologizmy zaskakują, bawią i pozwalają nazwać coś w nowy sposób.

Ustawa o języku polskim to dokument urzędowy, który chroni polszczyznę. Uchwalono ją w 1999 r. Nad realizacją jej zapisów czuwa Rada Języka Polskiego. Rada m.in. wyraża opinię o nowych formach i zjawiskach w języku.

Ochrona języka polskiego polega m.in. na:

• dbaniu o poprawne używanie języka;
• przeciwdziałaniu jego wulgaryzacji;
• szerzeniu wiedzy o nim i jego roli w kulturze;
• szacunku dla regionalizmów i gwar oraz przeciwdziałaniu ich zanikowi;
• promocji polszczyzny w świecie;
• wspieraniu nauczania języka polskiego w kraju i za granicą.

Kultura języka to umiejętność sprawnego i poprawnego posługiwania się językiem, wiedza o nim i dążenie do jego doskonalenia. Należą do niej:

• dobra znajomość słownictwa i gramatyki;
• poprawne formy wyrazów, zwrotów i zdań, właściwe w danej sytuacji;
• życzliwość i szacunek wobec rozmówcy, np. zwroty grzecznościowe;
• dbałość o piękno wypowiedzi;
• wrażliwość na zjawiska w języku.

Poziom kultury języka podnosi korzystanie ze słowników książkowych i elektronicznych.

Moda językowa to nadmierne stosowanie określonych wyrazów, zwrotów lub konstrukcji składniowych. Często są one zapożyczone z języków obcych. Moda językowa prowadzi do zubożenia języka i może utrudniać komunikację. Wiąże się z nią zbędne zapożyczenie, czyli wyraz obcy użyty mimo dobrego polskiego odpowiednika.

Pleonazm łączy wyrazy o tym samym znaczeniu, więc jeden z nich trzeba usunąć. „Ilość” odnosi się do tego, czego nie liczymy na sztuki, np. ilość soku.