Aleksander Kamiński, „Kamienie na szaniec" - Zamieńmy słowo 8

1.Aleksander Kamiński

Pisarz i działacz harcerski (1903-1978), żołnierz Armii Krajowej. W czasie II wojny światowej współtworzył i prowadził Szare Szeregi oraz Organizację Małego Sabotażu „Wawer”. W 1943 r. pod pseudonimem Juliusz Górecki wydał „Kamienie na szaniec”.

2.O czym są „Kamienie na szaniec”?

To utwór Aleksandra Kamińskiego należący do literatury faktu, wydany w czasie wojny w 1943 r. (wersja poszerzona w 1946 r.). Opowiada o wojennych losach harcerzy Szarych Szeregów: Alka, Rudego i Zośki.

3.Literatura faktu

Utwory literackie przedstawiające autentyczne wydarzenia i osoby. Autor często jest ich świadkiem lub uczestnikiem i podaje prawdziwe daty, miejsca i nazwiska. Należą do niej m.in. reportaż, wywiad, dziennik i pamiętnik.

4.Dlaczego „Kamienie na szaniec” to literatura faktu?

Bohaterowie to prawdziwi ludzie: Aleksy Dawidowski, Jan Bytnar i Tadeusz Zawadzki. Autor znał ich osobiście i działał w tej samej konspiracji. W utworze są prawdziwe daty, miejsca i wydarzenia, np. akcja pod Arsenałem.

5.Czas i miejsce akcji „Kamieni na szaniec”

Akcja obejmuje lata 1939-1943, czyli czas okupacji hitlerowskiej, i toczy się głównie w Warszawie. Zaczyna się w 1939 r., gdy bohaterowie zdają maturę.

6.Imiona bohaterów w pierwszym wydaniu

W wydaniu z 1943 r. bohaterowie noszą inne imiona: Staśka, Czarny i Wojtek. Autor zmienił je ze względów konspiracyjnych, żeby wróg nie rozpoznał prawdziwych osób.

7.Znaczenie tytułu „Kamienie na szaniec”

Szaniec to ziemne umocnienie obronne. Tytuł nawiązuje do wiersza Juliusza Słowackiego „Testament mój”: kamienie rzucane na szaniec to młodzi ludzie, którzy oddają życie za ojczyznę i umacniają jej obronę.

8.Braterstwo i Służba

Dwa ideały, które według autora bohaterowie urzeczywistnili w życiu. Braterstwo to przyjaźń i gotowość ratowania kolegi, np. odbicie Rudego pod Arsenałem. Służba to praca dla ojczyzny w akcjach sabotażowych i dywersyjnych.

9.Szare Szeregi

Konspiracyjna nazwa Związku Harcerstwa Polskiego, który od września 1939 r. działał w podziemiu. Program Szarych Szeregów zakładał wychowanie młodych ludzi do służby ojczyźnie.

10.Hasło Szarych Szeregów „Dziś - jutro - pojutrze”

Dziś - bieżące działania konspiracyjne. Jutro - walka zbrojna w przyszłym powstaniu. Pojutrze - odbudowa kraju po wojnie.

11.Podział Szarych Szeregów (1942)

Zawisza - najmłodsi (12-14 lat): przygotowanie do służby pomocniczej i nauka na tajnych kompletach. Bojowe Szkoły (15-17 lat): akcje małego sabotażu. Grupy Szturmowe - najstarsi: walka z bronią w ręku.

12.Konspiracja

Tajna działalność ukrywana przed wrogiem. Konspiratorzy używali pseudonimów i nazw znanych tylko wtajemniczonym, np. Komendę Główną Szarych Szeregów nazywano Pasieką.

13.Szyfr

Tajny kod służący do zapisywania i przekazywania informacji tak, aby nie mogły ich odczytać osoby niepowołane. W konspiracji szyfry chroniły tajemnice przed wrogiem.

14.„Pomarańczarnia”

Tak nazywano 23 Warszawską Drużynę Harcerzy od pomarańczowego koloru chust. Należeli do niej Alek, Rudy i Zośka, uczniowie Gimnazjum i Liceum im. Stefana Batorego w Warszawie.

15.Alek

Aleksy Maciej Dawidowski (1920-1943), podharcmistrz, członek Szarych Szeregów i Grup Szturmowych. Odważny i wesoły, lubił ryzyko. Ciężko ranny w akcji pod Arsenałem, zmarł 30 marca 1943 r.

16.Rudy

Jan Bytnar (1921-1943), harcmistrz, dowódca hufca „Południe” Grup Szturmowych. Inteligentny, miał wiele zainteresowań i lubił uogólniać. Aresztowany i torturowany przez gestapo, odbity pod Arsenałem, zmarł 30 marca 1943 r.

17.Zośka

Tadeusz Zawadzki (1921-1943), harcmistrz, podporucznik AK, komendant Grup Szturmowych. Ambitny i odpowiedzialny, z natury nieśmiały. Zginął 20 sierpnia 1943 r. w Sieczychach, dowodząc atakiem na niemiecką strażnicę.

18.Pochodzenie pseudonimów Alka, Rudego i Zośki

Alek - od imienia Aleksy. Rudy - od rudych włosów. Zośka - od dziewczęcej urody i nieśmiałości Tadeusza Zawadzkiego.

19.Noblesse oblige

Francuski zwrot (czytaj: nobles obliż): szlachectwo zobowiązuje. Rudy mówi tak po maturze: kto dostał od losu dobrą szkołę i przyjaciół, ma obowiązek służyć innym. Szlachectwo oznacza tu szanse od losu, a nie pochodzenie.

20.Pseudonim

Nazwa, której ktoś używa, aby ukryć prawdziwe imię i nazwisko. W konspiracji chronił członków podziemia przed rozpoznaniem przez wroga.

21.Pisownia pseudonimów - wielka litera i łącznik

Pseudonim piszemy wielką literą, np. Grot, Orsza. Pseudonim połączony z nazwiskiem zapisujemy z łącznikiem, np. Grot-Rowecki, Bór-Komorowski.

22.Pseudonim w cudzysłowie i skrót ps.

Cudzysłów przy pseudonimie nie jest obowiązkowy. Można go użyć przy mniej utrwalonym połączeniu z nazwiskiem, np. Stanisław Broniewski „Orsza”, a zwłaszcza gdy pseudonim stoi bez nazwiska, np. „Orsza”. Pseudonim można też zaznaczyć skrótem pseud. lub ps., np. Stefan Rowecki, ps. Grot.

23.Represje

Surowe kary i prześladowania stosowane przez władzę wobec ludzi. W okupowanej Warszawie Niemcy stosowali m.in. łapanki, aresztowania, egzekucje i wywózki do obozów.

24.Sabotaż

Zorganizowane działanie polegające na niszczeniu obiektów należących do wroga lub na dezorganizowaniu ich pracy.

25.Dywersja

Akcja wojskowa polegająca na niszczeniu infrastruktury, np. mostów i torów kolejowych, aby utrudnić wrogowi walkę. Prowadzi się ją z bronią: pistoletem, granatem, dynamitem. Dywersja i sabotaż nie są synonimami.

26.Mały Sabotaż

Walka z okupantem bez broni, prowadzona przez młodych harcerzy. Miała pokazać Niemcom, że pobity kraj nie został pokonany, podnieść ducha Polaków i przywołać do porządku tych, którzy ulegali wrogowi.

27.Akcje Małego Sabotażu

Przeciw okupantowi: zrywanie niemieckich flag, malowanie znaku Polski Walczącej na murach, ośmieszające plakaty, zdjęcie tablicy z Pomnika Kopernika. Wobec Polaków ulegających wrogowi: niszczenie wystaw z fotografiami Niemców, gazowanie kin, walka z kolporterami niemieckiej prasy.

28.Kotwica - znak Polski Walczącej

Znak z połączonych liter P i W w kształcie kotwicy. Harcerze Małego Sabotażu malowali go na murach. Rysowali też żółwia - znak hasła „pracuj powoli”, czyli spowalniaj pracę dla Niemców.

29.Afera kopernikowska

Akcja Alka z 11 lutego 1942 r.: zdjął niemiecką tablicę, która zakrywała polskie napisy na Pomniku Mikołaja Kopernika w Warszawie. W odwecie Niemcy usunęli Pomnik Jana Kilińskiego.

30.Zmiana służby - przejście do dywersji

W listopadzie 1942 r. Zośka i część jego kolegów przeszli z Małego Sabotażu do dywersji. Odtąd walczyli z bronią: wysadzali mosty i tory kolejowe, odbijali więźniów.

31.Aresztowanie Rudego

23 marca 1943 r. gestapo aresztowało Jana Bytnara w jego mieszkaniu. Więziono go na Pawiaku i torturowano podczas przesłuchań w siedzibie gestapo w Alei Szucha. Mimo tortur nikogo nie wydał.

32.Akcja pod Arsenałem

26 marca 1943 r. harcerze Grup Szturmowych pod dowództwem Stanisława Broniewskiego „Orszy” zaatakowali przy Arsenale samochód więzienny. Odbili Rudego i innych więźniów, ale Alek został ciężko ranny. Rudy i Alek zmarli 30 marca 1943 r.

33.Arsenał - znaczenia wyrazu

1. Budynek lub pomieszczenie, w którym przechowuje się broń. 2. Zgromadzona broń. 3. Znaczny zasób środków wykorzystywanych do czegoś, np. arsenał argumentów.

34.Daty najważniejszych wydarzeń

1939 - matura bohaterów i wybuch wojny. 11 lutego 1942 - zdjęcie tablicy z Pomnika Kopernika. 23 marca 1943 - aresztowanie Rudego. 26 marca 1943 - akcja pod Arsenałem. 20 sierpnia 1943 - śmierć Zośki w Sieczychach.

35.Sprawozdanie

Ustna lub pisemna wypowiedź, która jest chronologiczną relacją z wydarzeń, dokonaną przez ich świadka lub uczestnika.

36.Budowa sprawozdania

Wstęp: czas, miejsce, uczestnicy i przyczyny zdarzenia. Rozwinięcie: przebieg zdarzeń po kolei i towarzyszące im emocje. Zakończenie: skutki zdarzenia, refleksje i ocena.

37.Słownictwo w sprawozdaniu

Wyrazy porządkujące zdarzenia w czasie: najpierw, na początku, następnie, potem, z kolei, na koniec. Wyrażenia wprowadzające ocenę: moim zdaniem, według mnie, uważam, bez wątpienia, wydaje mi się.

38.„Piękne życie” bohaterów

Autor pisze, że bohaterowie umieli „pięknie umierać i pięknie żyć”. Mimo wojny żyli pełnią życia: przyjaźnili się, uczyli, cieszyli się życiem i służyli ojczyźnie zgodnie z ideałami braterstwa i służby.

39.Tytuły rozdziałów - przenośnie

„Słoneczne dni” - szczęśliwa młodość przed wojną. „W burzy i we mgle” - pierwsze lata wojny i okupacji, pełne grozy i niepewności. „Wielka gra” - walka dywersyjna, gra o najwyższą stawkę, czyli o życie.