Ortografia, tradycja rycerska, rozprawka - Zamieńmy słowo 8

1.Ortografia

Zbiór przepisów dotyczących pisowni w danym języku. Polska ortografia opiera się na czterech zasadach, a wiele reguł pisowni wynika z tradycji, czyli z zapisu utrwalonego w przeszłości.

2.Cztery zasady polskiej ortografii

I - zapis zgodny z brzmieniem, np. las. II - zapis uwzględnia budowę wyrazu i wyrazy pokrewne, np. chleb [chlep], bo chleba. III - pisownia odzwierciedla dawne zmiany w języku, m.in. rz, h, ó, np. hałas, żółw. IV - zapis wynika z ustaleń słowników, np. pisownia łączna i rozdzielna, wielkie litery: na razie, Boże Narodzenie.

3.Pisownia rz

Rz piszemy, gdy wymienia się na r (dworzec - dwór), po spółgłoskach b, p, d, t, g, k, ch, j, w (brzeg, krzesło, wrzesień) i w zakończeniach -mistrz, -mierz, -arz, -erz (burmistrz, kucharz, żołnierz). Wyjątki: pszenica, kształt, pszczoła, Pszczyna, bukszpan, wszystko.

4.Pisownia ó

Ó piszemy, gdy wymienia się na o, a lub e (stół - stołu, wrócić - wracać, niósł - niesie), i w zakończeniach -ów, -ówna, -ówka (domów, złotówka). Wyjątki: skuwka, zasuwka, wsuwka.

5.Pisownia h

H piszemy, gdy wymienia się na g, ż lub z (wataha - watażka), w cząstkach na początku wyrazu: hiper-, hipo-, hydro-, hekto-, helio- (hipermarket, hektolitr) i po literze z (zharmonizować).

6.Pisownia ż

Ż piszemy, gdy wymienia się na g, dz, h, z, ź lub s (książka - księga, pieniężny - pieniądz, mażę - mazać, wyżej - wysoko), i po literach l, ł, r, m, n (lżejszy, rżeć, mżawka).

7.Pisownia u

U piszemy na początku i na końcu wyrazu (ucho, domu; wyjątki: ów, ówdzie, ówczesny, ósmy, ósemka), w zakończeniach rzeczowników -unek, -unka, -un, -ulec (pocałunek, biegun), czasowników -uję, -ujesz, -uje (maluję) oraz zdrobnień i zgrubień, np. -utki, -unio, -uch (cieplutki, dziadunio, leniuch).

8.Pisownia ch

Ch piszemy, gdy wymienia się na sz (mucha - musze, ucho - uszy), na końcu wyrazów (dach, strach; wyjątek: druh) i po literze s (schody, schować).

9.Pisownia nie

Nie piszemy łącznie z przymiotnikami i przysłówkami od nich utworzonymi, także w stopniu wyższym i najwyższym (nieładny, nieładniejszy, nienajlepiej), oraz z imiesłowami przymiotnikowymi (nieumyty, nieczytający). Z czasownikami piszemy je rozdzielnie, np. nie wiem, oprócz wyjątków, np. nienawidzić, niepokoić.

10.Znaczenia słowa rzecz

Rzecz to wyraz wieloznaczny: 1) materialny element rzeczywistości, np. rzeczy w plecaku; 2) zjawisko, zdarzenie, czynność lub stan, np. dobra rzecz; 3) książka lub inne dzieło artystyczne; 4) historia przedstawiona w książce, filmie albo sztuce, np. rzecz dzieje się w zamku.

11.Uosobienie (personifikacja)

Środek stylistyczny: nadanie cech i zachowań ludzkich zwierzętom, przedmiotom, zjawiskom albo pojęciom, np. „Nadzieja cicho zapukała do drzwi”.

12.Tradycja literacka

Dorobek literacki przeszłości, do którego odwołują się twórcy. Tworzą ją: dawne utwory, tematy i motywy, reguły budowania dzieł i gatunki oraz środki językowe. Twórcy mogą ją kontynuować albo się przeciw niej buntować i z nią zrywać, np. pisząc wiersz bez strof, rymów i rytmu.

13.Wartości rycerskie

System wartości utworzony w średniowieczu, którymi kierował się idealny rycerz, m.in. Bóg, honor, ojczyzna, miłość, męstwo, umiarkowanie, rozsądek, sprawiedliwość, wierność. Na nich opiera się tradycja rycerska.

14.Kodeks rycerski

Zasady oparte na wartościach rycerskich, m.in.: oddawanie czci Bogu, dbanie o honor, obrona ojczyzny, okazywanie miłosierdzia, pomoc słabym i bezbronnym, unikanie zdrady i fałszu, zakaz walki wyłącznie dla zysku oraz krzywdzenia kobiet i dzieci.

15.Sytuacja liryczna

Relacje podmiotu lirycznego ze światem zewnętrznym oraz jego emocje. Opisując ją, wskazujemy osobę mówiącą („ja liryczne”), adresata („ty liryczne”) i to, jak na siebie oddziałują. Pomagają pytania: kto mówi, do kogo, o czym, jak i po co.

16.Słowo klucz

Wyraz, który w danym kontekście, np. w utworze literackim, ma szczególne znaczenie: wskazuje główną myśl albo pomaga zrozumieć problem.

17.Rozprawka z tezą i z hipotezą

Z tezą (jednoznacznym stwierdzeniem): wstęp - teza, rozwinięcie - argumenty z przykładami, zakończenie - przypomnienie tezy. Z hipotezą (przypuszczeniem): wstęp - hipoteza, rozwinięcie - argumenty i kontrargumenty z przykładami, zakończenie - sformułowanie tezy.

18.Akapit w rozprawce

Akapity wyznaczają wstęp, rozwinięcie i zakończenie, wprowadzają nową myśl albo łączą części pracy (krótsze akapity łącznikowe). Akapit z argumentem zawiera argument, przykład, który go potwierdza, np. z lektury, i wniosek cząstkowy, przydatny potem w zakończeniu.

19.Rytm akapitowy

Przeplatanie dłuższych akapitów krótszymi. Nadaje tekstowi dynamiczny charakter i pokazuje związki między częściami wypowiedzi.

20.Kryteria oceny rozprawki

Co najmniej 200 słów i teza; co najmniej dwa argumenty z przykładami, z odwołaniem do lektury obowiązkowej i własnych doświadczeń; wstęp, rozwinięcie, zakończenie i akapity; bez wyrazów potocznych; co najmniej jeden związek frazeologiczny i zdania złożone; najwyżej 1 błąd ortograficzny i 5 interpunkcyjnych.