Polski
Odmiana imion i nazwisk, tradycje - Zamieńmy słowo 8
Sprawdzony zestawZestaw uczy, czym różni się obyczaj od tradycji, czym jest tradycja kulinarna i gdzie leżały Kresy Wschodnie. Poznasz zasady odmiany imion i nazwisk, pisownię nazw świąt i zwyczajów, budowę zaproszenia, noc świętojańską, „Pieśń świętojańską o Sobótce” Jana Kochanowskiego oraz sielankę.
Zestaw do podręcznika
Rozdział II, cz. 1. Tradycja: odmiana imion i nazwisk, powieść historyczna, pieśń Kochanowskiego
Zamieńmy słowo 8. Podręcznik (WSiP) - wszystkie rozdziałyPodcast
Ładuję…
Quizy w tym zestawie
38 pytań w 4 etapach
Odblokujesz je po dodaniu zestawu.
Etap 1: Tradycja, obyczaj, imię i nazwisko
Etap 1 · 6 fiszek · 9 pytań
Etap 2: Odmiana imion
Etap 2 · 4 fiszki · 9 pytań
Etap 3: Odmiana nazwisk
Etap 3 · 5 fiszek · 10 pytań
Etap 4: Święta, zaproszenie i sobótka
Etap 4 · 6 fiszek · 10 pytań
Powtórka z całości
15 pytań ze wszystkich etapów, po ukończeniu etapów
1.Obyczaj
Powszechnie przyjęte zachowania typowe dla pewnej grupy ludzi w określonym czasie, np. dzielenie się jajkiem przy wielkanocnym śniadaniu.
2.Tradycja
Ogół obyczajów, wierzeń i zachowań przekazywanych z pokolenia na pokolenie w danej społeczności. Tradycja jest pojęciem szerszym: obyczaje są jej częścią.
3.Tradycja kulinarna
Potrawy charakterystyczne dla regionu albo zbiorowości (np. rodziny), przygotowywane według przepisów przekazywanych z pokolenia na pokolenie. Często wiąże się ze świętami i uroczystościami, a duży wpływ ma na nią położenie geograficzne regionu.
4.Kresy Wschodnie
Dawne wschodnie tereny państwa polskiego, m.in. z Wilnem i Lwowem. Od 1945 r., w wyniku II wojny światowej, należały do Związku Sowieckiego, a po jego upadku - do Litwy, Białorusi i Ukrainy.
5.Imię i nazwisko
Imię to osobista nazwa człowieka, nadawana zwykle przez rodziców. Nazwisko to nazwa rodowa, tradycyjnie dziedziczona w linii męskiej. W polszczyźnie imię stawiamy przed nazwiskiem (odwrotnie np. w spisach alfabetycznych), a oba, o ile to możliwe, odmieniamy.
6.Pokrewieństwo po mieczu i po kądzieli
Krewni po mieczu to krewni od strony rodziny ojca. Krewni po kądzieli to krewni od strony rodziny matki (kądziel to pęk włókna do przędzenia, którym zajmowały się głównie kobiety).
7.Odmiana imion - zasada ogólna
Imiona odmieniamy jak wyrazy pospolite o podobnie zakończonym temacie, np. Weronika jak muzyka, Wiktor jak doktor. Imię, którego nie da się dopasować do polskiej odmiany, zostaje nieodmienne.
8.Odmiana imion żeńskich
Wszystkie imiona żeńskie zakończone na -a odmieniamy, także obce, np. Sandra - Sandrze, Jessica - Jessicą. Pozostałe imiona żeńskie są nieodmienne, np. Ingrid, Carmen.
9.Imiona Bruno, Hugo, Iwo - cząstka -on
W odmianie imion Bruno, Hugo i Iwo w temacie pojawia się dodatkowa cząstka -on, np. Hugo - Hugonowi, Bruno - z Brunonem. Dopełniacz imienia Iwo brzmi Iwona, tak samo jak żeńskie imię Iwona.
10.Apostrof w odmianie obcych imion i nazwisk
Apostrofem oddzielamy końcówkę, gdy wymowa końca obcego imienia męskiego różni się od pisowni, np. George [dżordż] - George'a. W nazwiskach niesłowiańskich apostrof stawiamy po -y po spółgłosce i po niewymawianym -e, np. Kennedy'ego, Shakespeare'a. W innych nazwiskach piszemy bez apostrofu, np. Disneya.
11.Odmiana nazwisk męskich
Nazwiska rzeczownikowe odmieniamy jak rzeczowniki, np. Zając - Zająca, a przymiotnikowe jak przymiotniki, np. Wiśniewski jak wiejski. Nazwiska obce też odmieniamy po polsku, jeśli to możliwe, np. Goethe - Goethego. Czasem odmiana zależy od zwyczaju, np. pozostawienie lub opuszczenie e ruchomego.
12.Odmiana nazwisk kobiet
Nazwiska kobiet odmieniamy tylko wtedy, gdy kończą się na -a, np. Ewa Sikora - Ewy Sikory, Maria Wiśniewska - Marii Wiśniewskiej. Inne nazwiska kobiet są nieodmienne, np. z Anną Zając.
13.Nieodmienne nazwiska obce
Nie odmieniamy obcych nazwisk, których nie da się dopasować do polskich wzorców odmiany. Poprzedzamy je wtedy odmienionym imieniem albo innym określeniem, np. tytułem lub zawodem tej osoby.
14.Nazwiska dwuczłonowe męskie
W męskich nazwiskach dwuczłonowych odmieniamy oba człony, np. Lis-Kowalczyk - Lisa-Kowalczyka. Gdy pierwszy człon to przydomek albo nazwa dawnego herbu, można go nie odmieniać.
15.Nazwiska w liczbie mnogiej
Gdy nazwisko odnosimy do kilku osób, np. małżeństwa albo rodziny, używamy liczby mnogiej i odmieniamy ją tradycyjnie, np. Zającowie, Wiśniewscy, Sikorowie.
16.Pisownia nazw świąt i zwyczajów
Nazwy świąt urzędowych i kościelnych, dni świątecznych i ich nazwy zwyczajowe piszemy wielką literą, np. Wielkanoc, Dzień Matki. Nazwy obrzędów i zwyczajów piszemy małą, np. mikołajki, dożynki. Niektóre nazwy mogą oznaczać święto (Noc Kupały, Sobótka) albo zwyczaj (kupała, sobótka).
17.Zaproszenie
Krótka wypowiedź, w której zapraszamy odbiorcę na ważne wydarzenie. Podajemy, kto zaprasza, kogo, na co, kiedy i gdzie wydarzenie się odbędzie. Często dodajemy argument, dlaczego warto przyjść.
18.Zaproszenie - zasady i zwroty
Formy grzecznościowe, np. Państwo, Pan, piszemy wielką literą, styl dostosowujemy do odbiorcy i dbamy o układ graficzny. Przydatne zwroty: serdecznie zapraszam, mam zaszczyt zaprosić, będzie nam bardzo miło.
19.Noc świętojańska
Noc z 23 na 24 czerwca, nazwana na cześć św. Jana Chrzciciela. Kościół połączył z obrzędowością chrześcijańską pogańskie rytuały przesilenia letniego, których nie udało się usunąć, i wprowadził święcenie wody i ziół leczniczych. Dawni Słowianie obchodzili wtedy Noc Kupały.
20.„Pieśń świętojańska o Sobótce” Jana Kochanowskiego
Cykl dwunastu pieśni, wydany w 1586 r., dwa lata po śmierci poety. Pieśni śpiewają panny podczas ludowego obrzędu sobótki. Utwór chwali dawne obyczaje: tradycję przekazują matki córkom, a święta trzeba szanować. Pieśń to gatunek liryczny, który powstał w starożytności.
21.Sielanka
Gatunek wywodzący się z antyku, który przedstawia wyidealizowane uroki życia na wsi; pochodzi prawdopodobnie od piosenek pasterskich. Jej bohaterami są często pasterze, rolnicy lub myśliwi, żyjący szczęśliwie i w harmonii z naturą.
Notatka
Obyczaj, tradycja i Kresy Wschodnie
Obyczaj to zachowanie powszechnie przyjęte w pewnej grupie ludzi w określonym czasie, np. śpiewanie „Sto lat” solenizantowi. Tradycja to ogół obyczajów, wierzeń i zachowań przekazywanych z pokolenia na pokolenie w danej społeczności. Tradycja jest więc pojęciem szerszym, a obyczaje są jej częścią.
Tradycja kulinarna obejmuje potrawy typowe dla regionu albo zbiorowości, np. rodziny. Przygotowuje się je według przepisów przekazywanych z pokolenia na pokolenie. Często łączy się ze świętami i uroczystościami. Duży wpływ ma na nią położenie geograficzne regionu, np. nad morzem częściej jada się ryby.
Kresy Wschodnie to dawne wschodnie tereny państwa polskiego, m.in. z Wilnem i Lwowem. Od 1945 r., w wyniku II wojny światowej, należały do Związku Sowieckiego. Po jego upadku znalazły się w granicach Litwy, Białorusi i Ukrainy.
Imię, nazwisko i odmiana imion
Imię to osobista nazwa człowieka. Zwykle nadają je rodzice. Nazwisko to nazwa rodowa, tradycyjnie dziedziczona w linii męskiej. Nazwiska powstawały m.in. od imion, nazw miejscowości, zawodów i przezwisk. W polszczyźnie imię stawiamy przed nazwiskiem. Odwrotną kolejność stosuje się np. w spisach alfabetycznych.
Krewni po mieczu to rodzina ojca, a krewni po kądzieli - rodzina matki. Na przykład siostra mamy jest krewną po kądzieli.
Zasady odmiany imion:
- imię odmieniamy jak wyraz pospolity o podobnie zakończonym temacie, np. „Kamil” jak „motyl”, „Dorota” jak „robota”;
- imię, którego nie da się dopasować do polskiej odmiany, zostaje nieodmienne;
- wszystkie imiona żeńskie zakończone na „-a” odmieniamy, także obce, np. „Linda” - „Lindzie”, „Fiona” - „z Fioną”; pozostałe imiona żeńskie są nieodmienne, np. „z Dagmar”;
- w odmianie imion Bruno, Hugo i Iwo pojawia się cząstka „-on”, np. „o Brunonie”.
Apostrof w obcych imionach i nazwiskach
Apostrof oddziela polską końcówkę od obcego imienia albo nazwiska. Stawiamy go tylko w określonych sytuacjach.
| Sytuacja | Przykład |
|---|---|
| koniec obcego imienia męskiego wymawiamy inaczej, niż piszemy | Steve [stiw] - Steve'a |
| nazwisko niesłowiańskie kończy się na „-y” po spółgłosce | Murphy - Murphy'ego |
| nazwisko niesłowiańskie kończy się niewymawianym „-e” | Wilde - Wilde'a |
| inne nazwiska (bez apostrofu) | Twain - Twaina |
Ważne
Gdy wymowa zgadza się z pisownią, końcówkę dopisujemy bez apostrofu. Nie piszemy więc „Twain'a”.
Odmiana nazwisk
Sposób odmiany zależy od budowy nazwiska i od tego, czy nosi je mężczyzna, czy kobieta.
| Nazwisko | Odmiana | Przykład |
|---|---|---|
| męskie rzeczownikowe | jak rzeczownik | Baran - Barana, Baranowi |
| męskie przymiotnikowe | jak przymiotnik | Rutkowski jak morski |
| kobiety, zakończone na „-a” | odmieniamy | Hanna Sowa - Hanny Sowy |
| kobiety, inne zakończenie | nie odmieniamy | z Alicją Kowalczyk |
Nazwiska obce także odmieniamy po polsku, jeśli to możliwe. Czasem odmiana zależy od zwyczaju, np. można zostawić albo opuścić „e” ruchome: „Gołąbka” albo „Gołąbeka”.
Nazwiska dwuczłonowe, liczba mnoga i nazwiska nieodmienne
W męskich nazwiskach dwuczłonowych odmieniamy oba człony, np. „Wójcik-Sadowski” - „Wójcika-Sadowskiego”. Pierwszego członu można nie odmieniać, gdy jest przydomkiem albo nazwą dawnego herbu.
Gdy nazwisko odnosimy do kilku osób, np. do małżeństwa albo rodziny, używamy liczby mnogiej. Odmieniamy ją tradycyjnie, np. „Baranowie”, „Rutkowscy”.
Nie odmieniamy obcych nazwisk, których nie da się dopasować do polskich wzorców odmiany. Wtedy poprzedzamy je odmienionym imieniem albo innym określeniem, np. tytułem lub zawodem: „o filozofie Rousseau”. Dzięki temu wiadomo, w jakim przypadku jest wyrażenie.
Zapamiętaj
Imiona i nazwiska odmieniamy, o ile to możliwe. Nazwiska kobiet odmieniamy tylko wtedy, gdy kończą się na „-a”.
Pisownia nazw świąt i noc świętojańska
Nazwy świąt urzędowych i kościelnych oraz dni świątecznych piszemy wielką literą. Dotyczy to także ich nazw zwyczajowych. Nazwy obrzędów i zwyczajów piszemy małą literą. Niektóre nazwy mogą oznaczać święto albo zwyczaj, np. „Noc Kupały” i „Sobótka” (święto) oraz „kupała” i „sobótka” (obrzęd).
Noc świętojańska to noc z 23 na 24 czerwca. Nazwano ją na cześć św. Jana Chrzciciela. Dawni Słowianie obchodzili wtedy Noc Kupały, związaną z przesileniem letnim. Pogańskich rytuałów nie udało się usunąć. Dlatego Kościół połączył je z obrzędowością chrześcijańską i wprowadził święcenie wody i ziół leczniczych.
Zaproszenie krok po kroku
Zaproszenie to krótka wypowiedź, w której zapraszamy odbiorcę na ważne wydarzenie. Musi odpowiadać na pytania: kto zaprasza, kogo, na co, kiedy i gdzie. Często dodajemy argument, dlaczego warto przyjść.
W zaproszeniu formy grzecznościowe, np. „Pan”, „Pani”, piszemy wielką literą. Styl dostosowujemy do odbiorcy i dbamy o układ graficzny. Przydają się zwroty: „serdecznie zapraszam”, „mam zaszczyt zaprosić”, „zapraszamy do wspólnej zabawy”.
Przykład
„Klasa 8b serdecznie zaprasza Panią Dyrektor na szkolny turniej szachowy. Turniej odbędzie się 5 marca o godz. 12:00 w szkole przy ul. Przykładowej 1, w sali nr 7. Będzie to okazja, by kibicować najlepszym szachistom szkoły.”
„Pieśń świętojańska o Sobótce” i sielanka
„Pieśń świętojańska o Sobótce” Jana Kochanowskiego to cykl dwunastu pieśni. Wydano go w 1586 r., dwa lata po śmierci poety. Pieśni śpiewają panny podczas ludowego obrzędu sobótki.
Utwór chwali dawne obyczaje. Pokazuje, że tradycję przekazują matki córkom. Głosi też, że święta trzeba szanować.
Pieśń to gatunek liryczny wywodzący się ze starożytności.
Sielanka to gatunek wywodzący się z antyku. Przedstawia wyidealizowane uroki życia na wsi. Pochodzi prawdopodobnie od piosenek pasterskich. Jej bohaterami są często pasterze, rolnicy lub myśliwi. Żyją oni szczęśliwie i w harmonii z naturą.
Sprawdzian do druku
Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną
Sprawdzam sprawdzian…
Znasz kogoś z klasy, komu się przyda? Podziel się zestawem
Podobne zestawy
Biblia i jej nawiązania w literaturze, sztuce i filmie40 fiszek uczy się 7
Oświecenie - idee epoki, sztuka i Ignacy Krasickiuczy się 2
Niesamowite przygody dziesięciu skarpetek - losy bohaterek16 fiszek
Pojęcia literackie i postawy filozoficzne14 fiszek uczy się 1
Średniowieczna wizja świata i symbolika śmierci Rolanda20 fiszek
Antyk: mitologia, tragedia grecka i epos homerycki40 fiszek uczy się 7