Polski
Wypowiedzenia wielokrotnie złożone, szacunek - Zamieńmy słowo 8
Sprawdzony zestawZestaw uczy budowy i analizy zdań wielokrotnie złożonych: rodzajów zdań składowych, wykresu i zasad stawiania przecinków. Powtórzysz też fantastykę naukową, różnicę między pamiętnikiem a dziennikiem oraz związki wyrazowe ze słowem szacunek.
Zestaw do podręcznika
Rozdział III, cz. 1. Szacunek: wypowiedzenia wielokrotnie złożone, szacunek do siebie i innych
Zamieńmy słowo 8. Podręcznik (WSiP) - wszystkie rozdziałyPodcast
Ładuję…
Quizy w tym zestawie
35 pytań w 4 etapach
Odblokujesz je po dodaniu zestawu.
Etap 1: Szacunek i fantastyka naukowa
Etap 1 · 6 fiszek · 9 pytań
Etap 2: Budowa zdania wielokrotnie złożonego
Etap 2 · 5 fiszek · 9 pytań
Etap 3: Rodzaje zdań i przecinki
Etap 3 · 5 fiszek · 9 pytań
Etap 4: Pamiętnik, dziennik, szacunek do siebie
Etap 4 · 3 fiszki · 8 pytań
Powtórka z całości
15 pytań ze wszystkich etapów, po ukończeniu etapów
Karty pracy
Ćwiczenia do wydruku na ten temat
Wypowiedzenie wielokrotnie złożone - wykresy zdańKlasa 8
Otwórz kartę pracy1.Szacunek
Uznanie dla wartości i godności człowieka - innych osób albo samego siebie. Okazujemy go słowami i zachowaniem, np. uprzejmym zwracaniem się do innych i uważnym słuchaniem.
2.Okazywanie szacunku postawą i gestami
Bez słów okazujemy szacunek, gdy patrzymy rozmówcy w oczy, słuchamy go bez przerywania, witamy się podaniem ręki i ustępujemy miejsca. Brak szacunku zdradzają np. odwracanie się plecami i przewracanie oczami.
3.Związki wyrazowe ze słowem szacunek
Zyskać szacunek, zasługiwać na szacunek, stracić szacunek, okazać komuś szacunek, wyrazić szacunek, darzyć kogoś szacunkiem, brak szacunku. Pamiętaj o formie: darzyć szacunkiem, ale zasługiwać na szacunek.
4.Fantastyka naukowa (science fiction, SF)
Odmiana utworów fantastycznych, których fabuła dzieje się w przyszłości i dotyczy wyobrażonych osiągnięć nauki i techniki. Świat przedstawiony jest prawdopodobny i nie ma w nim elementów magicznych.
5.Cechy i motywy fantastyki naukowej
Utwory często przedstawiają obce cywilizacje, wpływ nauki i techniki na życie ludzi, skutki wynalazków i odkryć oraz wizje przyszłości ludzkości. Zawierają nowe wyrazy związane z techniką (neologizmy). Typowe motywy: podróże w kosmos, relacje człowieka z maszyną, spotkanie z obcą cywilizacją.
6.Fantastyka naukowa a fantasy
Obie należą do fantastyki. W fantastyce naukowej niezwykłe zdarzenia wynikają z rozwoju nauki i techniki, np. statek kosmiczny, robot. W fantasy działają magia i istoty baśniowe, np. czarodzieje i smoki.
7.Zdanie wielokrotnie złożone
Zdanie, które ma więcej niż dwa wypowiedzenia składowe, połączone podrzędnie lub współrzędnie. Jedno z nich jest zdaniem głównym. Może zawierać równoważniki zdania, zwłaszcza imiesłowowy równoważnik zdania.
8.Imiesłowowy równoważnik zdania
Wypowiedzenie bez orzeczenia, w którym zamiast osobowej formy czasownika stoi imiesłów przysłówkowy na -ąc, -łszy lub -wszy, np. „Czytając, robiła notatki”. Oddzielamy go przecinkiem. Obie czynności wykonuje ta sama osoba.
9.Jak analizować zdanie wielokrotnie złożone?
1. Podkreśl orzeczenia. 2. Oddziel pionowymi kreskami zdania składowe i je ponumeruj. 3. Zaznacz spójniki i zaimki względne. 4. Ustal relacje: wskaż zdanie główne, zadaj pytania do zdań podrzędnych i określ ich typ.
10.Wykres zdania wielokrotnie złożonego
Zdanie nadrzędne zapisujemy wyżej, a podrzędne niżej i łączymy je linią z pytaniem. Zdania współrzędne stoją na jednym poziomie, połączone linią ze spójnikiem. Np. „Mama powiedziała (1), że kupi bilety (2), które zarezerwowała (3)”: 2 - dopełnieniowe do 1, 3 - przydawkowe do 2.
11.Zdanie składowe rozdzielone wtrąceniem (1a, 1b)
Gdy jedno zdanie składowe zostaje wtrącone w środek innego, rozdzielone zdanie oznaczamy literami, np. 1a i 1b. Wtrącenie wydzielamy przecinkami z obu stron, np. „Rower (1a), który dostałem (2), jest szybki (1b)”.
12.Rodzaje zdań złożonych współrzędnie
Łączne (i, oraz) - czynności dzieją się razem lub po sobie. Rozłączne (lub, albo) - trzeba wybrać jedną z możliwości. Przeciwstawne (ale, lecz, a) - treści są sobie przeciwne. Wynikowe (więc, dlatego) - druga treść wynika z pierwszej.
13.Rodzaje zdań podrzędnych
Typ ustalamy pytaniem zadanym od zdania nadrzędnego. Podmiotowe (kto? co?), orzecznikowe (kim jest? jaki jest?), dopełnieniowe (np. kogo? czego? o czym?), przydawkowe (jaki? który? czyj?), okolicznikowe (np. gdzie? kiedy? dlaczego?).
14.Zdania podrzędne okolicznikowe
Odpowiadają na pytania okoliczników: miejsca (gdzie? dokąd?), czasu (kiedy?), sposobu (jak?), przyczyny (dlaczego?), celu (po co?), warunku (pod jakim warunkiem?), przyzwolenia (mimo czego?), np. „Chociaż padało, poszliśmy na spacer” - przyzwolenia.
15.Przecinek między zdaniami współrzędnymi
Przecinek stawiamy przed spójnikami przeciwstawnymi (ale, lecz, a) i wynikowymi (więc, dlatego) oraz między zdaniami bez spójnika. Nie stawiamy go przed pojedynczymi spójnikami i, oraz, lub, albo, ani.
16.Przecinek przy zdaniu podrzędnym i równoważniku
Zdanie podrzędne zawsze oddzielamy przecinkiem od nadrzędnego, także gdy stoi na początku. Zdanie wtrącone wydzielamy przecinkami z obu stron. Przecinkiem oddzielamy też imiesłowowy równoważnik zdania.
17.Pamiętnik
Relacja o wydarzeniach, w których autor uczestniczył, spisana z pewnego dystansu czasowego. Autor pisze w 1. osobie, ujawnia swoje stanowisko wobec zdarzeń i zwykle układa je chronologicznie.
18.Dziennik
Gatunek inny niż pamiętnik, choć bywa z nim mylony. Zawiera bieżące zapiski, robione zwykle codziennie i opatrzone datą, często też miejscem powstania. Pamiętnik to wspomnienia spisane po czasie.
19.Szacunek do siebie
Akceptowanie siebie, docenianie swoich zalet i praca nad słabościami. Brak szacunku do siebie to np. udawanie kogoś innego i ciągłe dopasowywanie się do oczekiwań innych ludzi.
Notatka
Szacunek do innych i do siebie
Szacunek to uznanie dla wartości i godności człowieka. Może dotyczyć innych osób albo nas samych.
Innym okazujemy szacunek słowami, np. uprzejmym zwrotem i podziękowaniem. Okazujemy go też postawą i gestami: uważnym słuchaniem, spojrzeniem w oczy, podaniem ręki na powitanie, ustąpieniem miejsca. Zachowania lekceważące, np. odwracanie się plecami, pokazują rozmówcy, że się z nim nie liczymy.
Szacunek do siebie to akceptowanie siebie, docenianie swoich zalet i praca nad słabościami. Kto udaje kogoś innego albo stale dopasowuje się do cudzych oczekiwań, nie szanuje samego siebie.
Przykład
Szacunek do siebie widać np. wtedy, gdy ktoś cieszy się ze swoich mocnych stron, a nad słabszymi spokojnie pracuje.
Związki wyrazowe ze słowem szacunek
Ze słowem szacunek łączy się wiele czasowników. Wymagają one różnych form rzeczownika, dlatego przy pisaniu warto zadać pytanie od czasownika.
| Związek | Pytanie | Przykład |
|---|---|---|
| darzyć kogoś | czym? | „Darzę sąsiadkę szacunkiem” |
| zasługiwać | na co? | „Ratownicy zasługują na szacunek” |
| zyskać, stracić | co? | „Uczciwością zyskał szacunek kolegów” |
| okazać, wyrazić komuś | co? | „Okazali dyrektorce szacunek” |
Częsty błąd polega na przeniesieniu formy z jednego związku do drugiego, np. „zasługiwać szacunkiem” zamiast „zasługiwać na szacunek”. W wyrażeniu brak szacunku rzeczownik stoi w dopełniaczu (brak czego?).
Fantastyka naukowa
Fantastyka naukowa (science fiction, SF) to odmiana utworów fantastycznych. Ich fabuła dzieje się w przyszłości i dotyczy wyobrażonych osiągnięć nauki i techniki.
Takie utwory często pokazują obce cywilizacje, wpływ nauki i techniki na życie ludzi, skutki wynalazków i odkryć oraz wizje przyszłości ludzkości. Zawierają też neologizmy, czyli nowe wyrazy związane z techniką. Typowe motywy to podróże w kosmos, relacje człowieka z maszyną i spotkanie z obcą cywilizacją.
| Cecha | Fantastyka naukowa | Fantasy |
|---|---|---|
| źródło niezwykłości | nauka i technika | magia |
| świat przedstawiony | prawdopodobny, bez magii | z magią i istotami baśniowymi |
| przykładowe elementy | android, teleporter | elfy, zaklęty pierścień |
Obie odmiany należą do fantastyki, więc w obu zdarzają się rzeczy niezwykłe.
Zdanie wielokrotnie złożone
Zdanie wielokrotnie złożone ma więcej niż dwa wypowiedzenia składowe. Łączą się one podrzędnie lub współrzędnie, a jedno z nich jest zdaniem głównym. Liczbę zdań składowych najłatwiej ustalić, licząc orzeczenia.
W takim zdaniu mogą się znaleźć równoważniki zdania, zwłaszcza imiesłowowy równoważnik zdania. Nie ma on orzeczenia. W jego miejscu stoi imiesłów przysłówkowy na -ąc, -łszy lub -wszy, np. „Słuchając radia, Ania rysowała”, „Przeczytawszy list, babcia się uśmiechnęła”.
Ważne
Czynność z równoważnika i czynność ze zdania wykonuje ta sama osoba. Błędne jest zdanie „Wchodząc do sklepu, zadzwonił telefon”, bo telefon nie wchodził do sklepu.
Analiza i wykres krok po kroku
Analizę wykonujemy w czterech krokach:
- podkreślamy orzeczenia;
- oddzielamy pionowymi kreskami zdania składowe i je numerujemy;
- zaznaczamy spójniki i zaimki względne;
- wskazujemy zdanie główne, zadajemy pytania do zdań podrzędnych i określamy ich typ.
Przykład: „Gdy skończyła się burza (1), wyszliśmy na dwór (2), bo chcieliśmy zobaczyć tęczę (3)”. Zdanie 2 jest główne. Zdanie 1 jest okolicznikowe czasu (wyszliśmy kiedy?), a zdanie 3 - okolicznikowe przyczyny (wyszliśmy dlaczego?).
Na wykresie zdanie nadrzędne stoi wyżej, a podrzędne niżej, połączone linią z pytaniem. Zdania współrzędne stoją na jednym poziomie i łączy je linia ze spójnikiem. Gdy inne zdanie wtrąca się w środek zdania składowego, jego części oznaczamy 1a i 1b, np. „Książka (1a), którą pożyczyłam od Igi (2), leży na półce (1b)”.
Rodzaje zdań składowych
Zdania współrzędne są równorzędne. Rozpoznajemy je po spójniku:
- łączne (i, oraz) - czynności dzieją się razem lub po sobie;
- rozłączne (lub, albo) - trzeba wybrać jedną możliwość;
- przeciwstawne (ale, lecz, a) - treści są sobie przeciwne;
- wynikowe (więc, dlatego) - druga treść wynika z pierwszej.
Zdanie podrzędne zależy od nadrzędnego. Jego typ ustalamy pytaniem zadanym od zdania nadrzędnego, a nie na podstawie pierwszego wyrazu zdania podrzędnego.
Zdania okolicznikowe dzielimy jak okoliczniki: miejsca, czasu, sposobu, przyczyny, celu, warunku i przyzwolenia. Na przykład w zdaniu „Wstałam wcześniej, żeby zdążyć na pociąg” drugie zdanie odpowiada na pytanie: po co?
Przecinek w zdaniu wielokrotnie złożonym
Między zdaniami współrzędnymi przecinek stawiamy:
- przed spójnikami przeciwstawnymi i wynikowymi, np. „Zadzwoniłam do Oli, ale nie odebrała”, „Było zimno, więc włożyłem czapkę”;
- między zdaniami bez spójnika, np. „Zaświeciło słońce, ptaki zaczęły śpiewać”.
Nie stawiamy przecinka przed pojedynczymi spójnikami i, oraz, lub, albo, ani, np. „Zjem zupę albo wypiję herbatę”.
Zdanie podrzędne oddzielamy przecinkiem od nadrzędnego, także gdy stoi na początku, np. „Zanim wyjdziesz, zgaś światło”. Zdanie wtrącone wydzielamy przecinkami z obu stron. Przecinkiem oddzielamy też imiesłowowy równoważnik zdania, np. „Ubrawszy się ciepło, Kasia wyszła na spacer”.
Zapamiętaj
Przecinek może stać przed i, gdy zamyka wtrącone zdanie albo równoważnik, np. „Usiadł, gdy zgasło światło, i zamknął oczy”.
Pamiętnik a dziennik
Oba gatunki są pisane w 1. osobie i opowiadają o tym, co przeżył autor. Różni je czas, w którym powstają zapiski.
Pamiętnik to relacja o wydarzeniach, w których autor uczestniczył, spisana z pewnego dystansu czasowego. Autor ujawnia w nim swoje stanowisko wobec zdarzeń. Zwykle układa je w porządku chronologicznym.
Dziennik to odmienny gatunek, choć bywa mylony z pamiętnikiem. Składa się z bieżących wpisów, robionych na ogół codziennie. Wpisy mają datę, a często także miejsce powstania.
Przykład
Zdanie „Pamiętam, jak przed laty uczyłem się pływać w jeziorze” pasuje do pamiętnika. Wpis „Piątek, 3 maja, Gdańsk. Dziś pierwszy raz pływałem w morzu” pasuje do dziennika.
Sprawdzian do druku
Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną
Sprawdzam sprawdzian…
Znasz kogoś z klasy, komu się przyda? Podziel się zestawem
Podobne zestawy
Biblia i jej nawiązania w literaturze, sztuce i filmie40 fiszek uczy się 7
Oświecenie - idee epoki, sztuka i Ignacy Krasickiuczy się 2
Niesamowite przygody dziesięciu skarpetek - losy bohaterek16 fiszek
Pojęcia literackie i postawy filozoficzne14 fiszek uczy się 1
Średniowieczna wizja świata i symbolika śmierci Rolanda20 fiszek
Antyk: mitologia, tragedia grecka i epos homerycki40 fiszek uczy się 7