Wyraz nadrzędny i rozbiór zdania - Zamieńmy słowo 5

W wierszu wypowiada się podmiot liryczny, czyli osoba mówiąca. Sytuacja liryczna to jej położenie w wierszu. Aby ją opisać, odpowiadamy na pytania:

• gdzie znajduje się osoba mówiąca?
• co robi?
• co widzi i słyszy?
• co przeżywa?

Rym to podobne brzmienie zakończeń wyrazów, np. rano - siano. Rymy stoją najczęściej na końcu wersów.

Rymy dzielimy według tego, ile sylab brzmi podobnie. Zależy to od akcentu, czyli od sylaby, którą wymawiamy mocniej.

Rym żeński występuje w wyrazach akcentowanych na przedostatnią sylabę. Brzmi łagodnie i miękko. Dlatego zwykle służy do wyrażania uczuć i opisywania piękna natury.

Rym męski występuje w akcentowanych wyrazach jednosylabowych. Brzmi ostro i dynamicznie. Poeci sięgają po niego, gdy opisują szybkie działania, zmieniające się wydarzenia i gwałtowne emocje.

Opowiadanie twórcze to opowiadanie z fabułą wymyśloną samodzielnie. Piszący korzysta z wyobraźni i może sięgnąć do własnych doświadczeń. Wydarzenia rozwijają się w czasie i wynikają jedno z drugiego, czyli tworzą ciąg przyczynowo-skutkowy.

Opowiadanie ma trzy części:

• wstęp - czas i miejsce akcji, bohaterowie, wprowadzenie w historię;
• rozwinięcie - kolejne wydarzenia, zwrot akcji i dialogi;
• zakończenie - wyraźne podsumowanie akcji, które często zamyka morał albo puenta.

We wstępie przydają się zdania o porze i miejscu, np. „Tego popołudnia w parku było pusto”.

W rozwinięciu wydarzenia opisujemy po kolei. Pomagają w tym wyrazy porządkujące wydarzenia, np. najpierw, potem, następnie, po chwili, wówczas, w końcu. Dzięki nim czytelnik wie, co stało się wcześniej, a co później.

Zwrot akcji to niespodziewana zmiana biegu wydarzeń. Sprawia, że historia jest ciekawsza i mniej przewidywalna. Często zapowiadają go słowa: nagle, znienacka, wtem, niespodziewanie.

Puenta to zaskakujące, często zabawne zakończenie utworu. Można nią zakończyć opowiadanie albo wiersz. Zamiast puenty opowiadanie może się kończyć morałem, czyli pouczeniem.

Wyrazy w zdaniu łączą się w związki wyrazowe (składniowe). Związek tworzą dwie części zdania, z których jedna określa drugą.

• Związek główny to najważniejszy związek w zdaniu: podmiot z orzeczeniem.
• Związki poboczne tworzą pozostałe części zdania z wyrazami, które określają.

W zdaniu „Rudy lis łowi myszy” związek główny to lis łowi. Związki poboczne to lis (jaki?) rudy oraz łowi (kogo?) myszy.

Wyraz nadrzędny to wyraz określany. Jest w związku ważniejszy. Wyraz podrzędny to wyraz określający. Informuje o nadrzędnym i często dopasowuje do niego swoją formę, np. „rudy lis”, „rudego lisa”.

Rozbiór logiczny to podział zdania na podmiot, orzeczenie oraz ich określenia. Każdą część zdania rozpoznajemy po pytaniu, na które odpowiada.

Podmiot razem z jego określeniami tworzy grupę podmiotu. Orzeczenie razem z jego określeniami tworzy grupę orzeczenia. W zdaniu „Nasza nowa sąsiadka podlewa rano kwiaty” grupa podmiotu to nasza nowa sąsiadka, a grupa orzeczenia - podlewa rano kwiaty.

Wykres zdania to rysunek, który pokazuje związki między wyrazami w zdaniu. Rysujemy go krok po kroku.

Każde określenie łączymy z jego wyrazem nadrzędnym. Przy połączeniu zapisujemy pytanie, które zadajemy od wyrazu nadrzędnego.

W opowiadaniu o wydarzeniach mówi narrator.

• Narrator pierwszoosobowy mówi o sobie „ja” i zwykle uczestniczy w wydarzeniach.
• Narrator trzecioosobowy opowiada o innych (on, ona, oni) i nie bierze udziału w wydarzeniach.

Imiona mają formy oficjalne i zdrobnienia, np. Aleksandra - Ola, Stanisław - Staś. Zdrobnień używamy wobec bliskich i rówieśników. Formy oficjalne stosujemy w dokumentach, w pismach i wobec obcych dorosłych.

Zaproszenie to krótka wypowiedź, w której zapraszamy kogoś na spotkanie lub uroczystość. Powinno zawierać:

• kto zaprasza i kogo;
• na jaką okazję;
• gdzie i kiedy (data i godzina);
• podpis.