Mity: powstanie świata, Prometeusz, Syzyf - Zamieńmy słowo 5

Mit to dawna opowieść, w której ludzie przedstawili swoje wierzenia, tradycje i wyobrażenia o świecie. Mity pełniły kilka zadań:

• opowiadały o początku świata;
• przedstawiały czyny bogów i bohaterów;
• wyjaśniały zjawiska przyrody;
• pokazywały walkę dobra ze złem.

Na początku mity opowiadano sobie ustnie. Każdy opowiadający mógł coś zmienić, dlatego dziś znamy różne wersje tych samych mitów.

Mitologia to zbiór mitów jednej społeczności. Mity starożytnych Greków tworzą mitologię grecką, a mity dawnych Słowian - mitologię słowiańską.

Grecki mit o tym, jak powstał świat, opowiada też o początkach bogów.

Na początku istniał Chaos, w którym panowało wielkie zamieszanie. Z Chaosu wyłoniła się Gaja, bogini ziemi. Powołała ona do życia Uranosa, boga nieba. Tytan Kronos, syn Gai i Uranosa, odebrał ojcu władzę. Kronos bał się, że spotka go to samo, więc połykał swoje dzieci. Jego żona Rea podstępem ocaliła małego Zeusa. Dorosły Zeus pokonał ojca i uwolnił rodzeństwo. Nie rządził sam: podzielił się władzą m.in. z Hadesem, Posejdonem i Demeter. Zamieszkał na górze Olimp.

Rodzinę bogów można pokazać na drzewie genealogicznym. Przodkowie stoją przy korzeniach, a potomkowie na kolejnych gałęziach.

Prometeusz był dobrym i mądrym tytanem, przyjacielem ludzi. Według mitu ulepił ludzi z gliny. Wbrew woli Zeusa zabrał bogom ogień i dał go ludziom. Nauczył ich też wielu umiejętności. Mógł uniknąć kary, gdyby wyrzekł się miłości do ludzi. Nie zrobił tego.

Od imienia tytana pochodzą dwa pojęcia, których nie należy mylić:

• postawa prometejska - bezgraniczne poświęcenie się dla dobra innych, np. lekarz, który leczy chorych, choć sam może się zarazić;
• prometeizm - bunt wybitnej jednostki i jej wewnętrzna potrzeba ofiarowania siebie, swojej wolności, zdrowia, a nawet życia w obronie ogółu, czyli wszystkich ludzi.

Notatka biograficzna to forma wypowiedzi o życiu jednej osoby. Podaje najważniejsze fakty z jej życia i informuje o jej działalności oraz dokonaniach. Jest skróconą biografią.

Pisząc notatkę, podaj kolejno:

• imię i nazwisko;
• datę i miejsce urodzenia oraz śmierci;
• narodowość i rodzinę;
• wykształcenie i zawód;
• najważniejsze dokonania.

Pisz krótko, zwięźle i rzeczowo. Wybieraj tylko najważniejsze informacje.

Bohaterkami mitu są Demeter, bogini urodzaju, i jej córka Kora. Hades, pan podziemia, porwał Korę do swojego królestwa. Zrozpaczona matka szukała córki, a na ziemi przestały rosnąć plony.

Zeus postanowił, że Kora będzie spędzać trzecią część roku w podziemiu jako żona Hadesa. Nosi tam imię Persefona. Dwie trzecie roku spędza z matką. Nastrój Demeter wpływa na przyrodę:

• córka wraca - Demeter się cieszy i nadchodzi wiosna;
• córka odchodzi - Demeter płacze i przychodzą jesień i zima.

Mit pokazuje, jak bardzo matka kocha swoje dziecko. Wyjaśnia też zjawisko przyrody: przemienność pór roku.

Plan ramowy zawiera tylko najważniejsze wydarzenia. Zapisujemy je w punktach, w takiej kolejności, w jakiej się dzieją. Punkty to najczęściej równoważniki zdań, czyli wypowiedzenia bez czasownika w formie osobowej.

Plan szczegółowy to rozbudowany plan ramowy. Pod głównymi punktami dopisujemy podpunkty z mniej ważnymi wydarzeniami.

Jak ułożyć plan? Najpierw wypisz najważniejsze wydarzenia - to plan ramowy. Potem do każdego punktu dopisz szczegóły, a otrzymasz plan szczegółowy.

Pisownię ch wyjaśniają cztery zasady. Ch piszemy:

• gdy ch wymienia się na sz w innych formach lub wyrazach pokrewnych, np. „suchy - suszyć”, „ucho - uszko”;
• na końcu wyrazów, np. „groch”, „mech”; wyjątek to druh;
• po literze s, np. „wschód”, „schludny”;
• w końcówkach -ach, -ych, -ich, np. „na łąkach”, „w starych”, „o tanich”.

Jak sprawdzić? Najpierw poszukaj wymiany na sz. Potem zobacz, czy głoska stoi na końcu wyrazu, po s albo w końcówce. Gdy żadna zasada nie pasuje, sprawdź wyraz w słowniku ortograficznym.

Syzyf był człowiekiem, a nie bogiem. Był królem i założycielem bogatego Koryntu oraz ulubieńcem bogów. Miał jednak wadę: lubił plotki. Zdradził ludziom sekret Zeusa, a potem przebiegle oszukał nawet boga śmierci. Za karę w podziemiu bez końca wtacza na górę głaz, który zawsze spada. Mit uczy, że niedyskrecja ma przykre skutki.

Syzyf jest bohaterem tytułowym, bo jego imię pojawia się w tytule mitu. Bohaterem tytułowym jest też np. Mikołajek.

Z mitu pochodzi związek frazeologiczny syzyfowa praca, czyli bezsensowny wysiłek bez efektów, np. pompowanie przebitego koła. Związek ma znaczenie przenośne, inne niż dosłowne znaczenie słów. Takie związki wyjaśnia słownik frazeologiczny.