Polski
Formy nieosobowe, tryby czasownika, -by - Zamieńmy słowo 5
Sprawdzony zestawZestaw do drugiej części rozdziału o hojności. Powtórzysz przesłanie dzieła, sens przenośny, narratora i opowiadanie obyczajowe. Poznasz nieosobowe formy czasownika, trzy tryby, pisownię cząstek -bym, -byś, -by, -byśmy, -byście i akcent w czasownikach.
Zestaw do podręcznika
Rozdział II, cz. 2. Hojność: formy nieosobowe czasownika, tryby, pisownia -by
Zamieńmy słowo 5. Podręcznik (WSiP) - wszystkie rozdziałyPodcast
Ładuję…
Quizy w tym zestawie
38 pytań w 4 etapach
Odblokujesz je po dodaniu zestawu.
Etap 1: Przesłanie, przenośnia, narrator
Etap 1 · 5 fiszek · 9 pytań
Etap 2: Nieosobowe formy czasownika
Etap 2 · 5 fiszek · 9 pytań
Etap 3: Tryby czasownika
Etap 3 · 5 fiszek · 10 pytań
Etap 4: Pisownia by i akcent
Etap 4 · 3 fiszki · 10 pytań
Powtórka z całości
15 pytań ze wszystkich etapów, po ukończeniu etapów
Lekcje z kursów Odrabiamy
Obejrzyj albo posłuchaj o tym temacie
Czasownik - formy nieosoboweWideo, 8 min · Kurs E8 - Język polski 2027
Obejrzyj lekcję1.Przesłanie dzieła
Główna myśl utworu, która ma wywołać refleksję u odbiorcy; sens utworu, jego wymowa, np. warto dzielić się z potrzebującymi.
2.Sens dosłowny i przenośny
W sensie dosłownym wyraz znaczy dokładnie to, co mówi, np. ciężka walizka. W sensie przenośnym, czyli niedosłownym, ma ukryte znaczenie, np. ciężki dzień, czyli trudny i męczący.
3.Jak tworzymy przenośnię?
Zauważamy podobieństwo dwóch rzeczy lub zjawisk i przenosimy nazwę jednej na drugą, np. liście leżą gęsto i miękko jak dywan, więc mówimy „dywan liści”.
4.Narrator pierwszoosobowy i trzecioosobowy
Narrator to ten, kto opowiada historię. Narrator pierwszoosobowy jest bohaterem i mówi o sobie „ja”, np. pobiegłem. Narrator trzecioosobowy opowiada o innych: on, ona, oni, np. pobiegł.
5.Opowiadanie obyczajowe
Typ opowiadania, w którym narrator w sposób realistyczny przedstawia codzienne życie bohaterów, np. sprawy rodziny, przyjaciół, sąsiadów.
6.Formy osobowe i nieosobowe czasownika
Formy osobowe wskazują osobę i liczbę wykonawcy, np. czytam, czytali. Formy nieosobowe nie wskazują wykonawcy; są to bezokoliczniki, formy zakończone na -no, -to i konstrukcje z wyrazem się.
7.Bezokolicznik
Nieosobowa forma czasownika, która nazywa czynność, ale nie wskazuje osoby, liczby ani czasu. Kończy się zwykle na -ć, rzadziej na -c, np. malować, nieść, piec.
8.Formy zakończone na -no, -to
Nieosobowe formy czasownika, które informują o czynności, ale nie wskazują, kto ją wykonał, np. posprzątano salę, umyto okna. Używamy ich, gdy wykonawca jest nieznany albo nieważny.
9.Konstrukcje czasownika z wyrazem się
Nieosobowe połączenia czasownika z wyrazem się, które nie wskazują wykonawcy, np. Robi się ciemno. Pisze się o tym w gazetach.
10.Tryby czasownika
Czasowniki mogą występować w trzech trybach: oznajmującym (pomagam), rozkazującym (pomagaj) i przypuszczającym (pomagałbym).
11.Tryb oznajmujący
Czasownik informuje o wykonywaniu czynności obecnie, w przeszłości albo w przyszłości, np. sprzątam, sprzątałem, będę sprzątać.
12.Tryb rozkazujący
Czasownik wyraża prośbę lub rozkaz, np. pisz, piszmy, piszcie. W 3. osobie dodajemy słowo niech: niech pisze, niech piszą. Nie tworzy się 1. osoby liczby pojedynczej.
13.Tryb przypuszczający
Czasownik mówi o czynnościach prawdopodobnych albo zależnych od warunku i służy do grzecznego zadawania pytań. Ma zakończenia -bym, -byś, -by, -byśmy, -byście, np. pisałabym, czy pomógłbyś?
14.Tryby a czasy
Tylko w trybie oznajmującym czasownik odmienia się przez czasy: teraźniejszy, przeszły i przyszły. Czasowniki w trybie rozkazującym i przypuszczającym nie odmieniają się przez czasy.
15.Pisownia by łącznie i rozdzielnie
Cząstki -bym, -byś, -by, -byśmy, -byście piszemy łącznie z czasownikami w formie osobowej, np. czytałbym. Rozdzielnie piszemy je po bezokolicznikach (pomóc by), z formami na -no, -to (umyto by) oraz z wyrazami można, warto, trzeba (trzeba by).
16.Cząstka -by przed czasownikiem
Cząstkę -bym, -byś, -by, -byśmy, -byście można postawić przed czasownikiem jako osobny wyraz, np. Może byś zadzwonił? znaczy to samo co Może zadzwoniłbyś?
17.Akcent
Mocniejsze wymówienie jednej z sylab w wyrazie. Sylaby liczymy od końca wyrazu.
18.Akcent w czasownikach
Zwykle pada na 2. sylabę od końca (czy-TA-my). Na 3. - w liczbie pojedynczej i w 3. osobie liczby mnogiej trybu przypuszczającego. Na 3. także w 1. i 2. osobie liczby mnogiej czasu przeszłego. Na 4. - w 1. i 2. osobie liczby mnogiej trybu przypuszczającego.
Notatka
Przesłanie i sens przenośny
Przesłanie dzieła to jego główna myśl. Autor chce, żeby odbiorca się nad nią zastanowił. Szukając przesłania, pytamy: czego ten utwór chce mnie nauczyć?
Wyrazy mogą mieć sens dosłowny albo sens przenośny (niedosłowny). Dosłownie wyraz znaczy dokładnie to, co mówi, np. „zimna woda”. W przenośni ma ukryte znaczenie, np. „zimne spojrzenie”, czyli nieprzyjazne.
Przenośnię tworzymy w dwóch krokach:
- zauważamy podobieństwo dwóch rzeczy lub zjawisk;
- nazwę jednej z nich przenosimy na drugą.
Przykład
Auta stoją jedno za drugim w długim rzędzie, jak korale nawleczone na sznurek, więc mówimy „sznur samochodów”.
Formy osobowe i nieosobowe czasownika
Formy osobowe pokazują osobę i liczbę wykonawcy, np. „rysujesz”, „gotowały”. Formy nieosobowe nie mówią, kto wykonuje czynność. Poznajemy trzy rodzaje form nieosobowych:
- bezokolicznik - nazywa czynność, nie wskazuje osoby, liczby ani czasu; kończy się zwykle na -ć, rzadziej na -c, np. „skakać”, „strzec”;
- formy kończące się na -no lub -to, np. „Zbudowano most.”, „Zamknięto bramę.”;
- konstrukcje czasownika z „się”, np. „W tej szkole dużo się czyta.”
Formy kończące się na -no lub -to wybieramy, gdy wykonawca jest nieznany albo nieważny. Najważniejsza jest wtedy sama czynność.
Ważne
Nie każdy czasownik z „się” jest formą nieosobową. W zdaniu „Ola czesze się przed lustrem” wiemy, kto wykonuje czynność.
Trzy tryby czasownika
Tryb pokazuje, w jaki sposób mówimy o czynności: czy o niej informujemy, czy o nią prosimy lub jej żądamy, czy mówimy o niej jako o możliwej.
| Tryb | Do czego służy | Przykład |
|---|---|---|
| oznajmujący | informuje o czynności teraz, wcześniej lub później | czekam, czekałem, będę czekać |
| rozkazujący | wyraża prośbę lub rozkaz | czekaj, czekajmy |
| przypuszczający | czynność prawdopodobna, zależna od warunku, grzeczne pytanie | czekałbym, czy zaczekałabyś? |
Zapamiętaj
Tylko w trybie oznajmującym czasownik odmienia się przez czasy: teraźniejszy, przeszły i przyszły. Tryby rozkazujący i przypuszczający nie mają czasów.
Odmiana w trybie rozkazującym i przypuszczającym
W trybie rozkazującym nie ma 1. osoby liczby pojedynczej. W 3. osobie dodajemy słowo niech. Odmiana czasownika „czekać”:
- liczba pojedyncza: czekaj, niech czeka;
- liczba mnoga: czekajmy, czekajcie, niech czekają.
W trybie przypuszczającym czasownik ma zakończenia z cząstką -by, np. -bym, -byśmy. Pokazuje też rodzaj, np. „czekałbym” mówi chłopiec, a „czekałabym” dziewczynka. Inne formy to np. „czekalibyśmy”, „czekałybyście”, „czekaliby”.
Tryb przypuszczający pomaga mówić grzecznie. Zamiast rozkazu „Podaj mi sól!” lepiej zapytać: „Czy podałbyś mi sól?”
Pisownia cząstki -by
Cząstki -bym, -byś, -by oraz -byśmy, -byście piszemy łącznie albo rozdzielnie. Zależy to od tego, z jaką formą się łączą.
| Jak piszemy | Z czym | Przykład |
|---|---|---|
| łącznie | z osobowymi formami czasownika | zaśpiewałbyś |
| rozdzielnie | po bezokoliczniku | zaśpiewać by |
| rozdzielnie | z formami na -no, -to | zaśpiewano by |
| rozdzielnie | z wyrazami można, warto, trzeba | można by zaczekać |
Cząstkę można też postawić przed czasownikiem jako osobny wyraz. Zdanie „Może byście zaczekali?” znaczy to samo co „Może zaczekalibyście?”.
Jak sprawdzić pisownię? Usuń w myślach cząstkę -by. Jeśli zostaje forma osobowa (np. „zaśpiewał”), piszemy łącznie. Bezokolicznik, forma na -no, -to albo wyraz można, warto, trzeba oznaczają pisownię rozdzielną.
Akcent w czasownikach
Akcent to mocniejsze wymówienie jednej sylaby w wyrazie. Sylaby liczymy od końca wyrazu.
W czasownikach akcent pada zwykle na przedostatnią sylabę, np. ry-SU-je, go-to-WA-li.
Na trzecią sylabę, licząc od końca, pada:
- w trybie przypuszczającym w liczbie pojedynczej i w 3. osobie liczby mnogiej, np. ry-SO-wał-bym, go-to-WA-li-by;
- w 1. i 2. osobie liczby mnogiej czasu przeszłego, np. ska-KA-li-śmy.
Na czwartą sylabę, licząc od końca, pada w 1. i 2. osobie liczby mnogiej trybu przypuszczającego, np. ska-KA-li-by-śmy, go-to-WA-li-by-ście.
Jak sprawdzić? Podziel wyraz na sylaby i licz je od ostatniej.
Narrator i opowiadanie obyczajowe
Opowiadanie to forma wypowiedzi, która jest przeciwieństwem opisu: opis pokazuje, jak coś wygląda, a opowiadanie - co się wydarzyło. Jest to krótki utwór o prostej fabule. Historię w nim przedstawia narrator, czyli ten, kto opowiada.
- Narrator pierwszoosobowy jest bohaterem i mówi o sobie „ja”, np. „Weszłam do klasy”.
- Narrator trzecioosobowy opowiada o innych: on, ona, oni, np. „Weszła do klasy”.
Narratora rozpoznajemy po formach czasowników i zaimków w tekście.
Opowiadanie obyczajowe realistycznie przedstawia codzienne życie bohaterów. Opowiada np. o sprawach rodziny, przyjaciół i sąsiadów.
Sprawdzian do druku
Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną
Sprawdzam sprawdzian…
Znasz kogoś z klasy, komu się przyda? Podziel się zestawem
Podobne zestawy
Biblia i jej nawiązania w literaturze, sztuce i filmie40 fiszek uczy się 7
Oświecenie - idee epoki, sztuka i Ignacy Krasickiuczy się 2
Niesamowite przygody dziesięciu skarpetek - losy bohaterek16 fiszek
Pojęcia literackie i postawy filozoficzne14 fiszek uczy się 1
Średniowieczna wizja świata i symbolika śmierci Rolanda20 fiszek
Antyk: mitologia, tragedia grecka i epos homerycki40 fiszek uczy się 7