Odmiana rzeczownika i oboczności - Zamieńmy słowo 5

Fleksja to nauka o odmianie wyrazów. Rzeczownik odmienia się przez przypadki i liczby. Każdy przypadek oprócz wołacza ma swoje pytania. Wołacz to forma, którą zwracamy się do kogoś lub do czegoś.

Przypadek rozpoznajemy, zadając pytanie od innego wyrazu w zdaniu. Gdy dwa przypadki mają tę samą formę, pomaga właśnie pytanie. W zdaniu „Widzę twój parasol” pytamy: widzę kogo? co? To biernik, a nie mianownik.

Podczas odmiany przez przypadki rzeczownik zmienia formę. Część, która się zmienia, to końcówka. Część wspólna dla wszystkich form to temat.

Jak oddzielić temat od końcówki krok po kroku?

• zapisz kilka form wyrazu, np. „dywan”, „dywanu”, „dywanem”, „dywanami”;
• znajdź część, która powtarza się we wszystkich formach: dywan-;
• resztę zapisz po kresce jako końcówkę: dywan-u, dywan-em, dywan-ami.

Gdy po temacie nic nie ma, mówimy o końcówce zerowej. Oznaczamy ją symbolem ø, np. dywan-ø w mianowniku liczby pojedynczej.

Pisownia tego wyrazu zależy od tego, o jakim ciele niebieskim mówimy.

• Księżyc wielką literą to nazwa satelity Ziemi, np. „zdjęcia powierzchni Księżyca”.
• księżyc małą literą to satelita innej planety, np. „księżyce Urana”.

Żeby wybrać pisownię, zadaj sobie pytanie: czy chodzi o satelitę naszej planety? Jeśli tak, wybierz wielką literę. Jeśli chodzi o satelitę innej planety, napisz wyraz małą literą.

Podczas odmiany przez przypadki w temacie często wymieniają się głoski. Taką wymianę nazywamy obocznością. Tematy, w których występuje oboczność, to tematy oboczne. Różnią się one od tematu formy mianownika. Na przykład w odmianie wyrazu „droga” mamy tematy oboczne drog- i drodz- (droga, drodze), a oboczność to g : dz.

Jak znaleźć oboczność? Oddziel temat od końcówki w dwóch formach wyrazu. Potem porównaj tematy głoska po głosce. Głoski, którymi się różnią, zapisz z dwukropkiem, np. g : dz.

E ruchome to litera e, która jest w niektórych formach wyrazu, a w innych jej nie ma, np. „dzwonek - dzwonka”, „listek - listka”. Taką oboczność zapisujemy e : ø.

Czasem w temacie pojawia się litera i, która zmiękcza poprzedzającą spółgłoskę, np. „obraz - obrazie” (z : zi), „kłos - kłosie” (s : si).

W niektórych formach litera i pełni podwójną funkcję. Oznacza zmiękczenie spółgłoski z tematu i jednocześnie jest końcówką, np. „jeleń - jeleni” w dopełniaczu liczby mnogiej.

Gazeta i portal internetowy zawierają różne teksty. Jednym z nich jest artykuł. To tekst prasowy lub internetowy, w którym autor przedstawia jakiś problem. Podaje fakty, analizuje je i wyciąga z nich wnioski. Krótkie ogłoszenie zwykle tylko podaje informację, np. o terminie zbiórki.

Teksty autorów opracowuje redaktor. Przygotowuje je do druku lub do emisji. Redaktor pracuje np. w czasopiśmie, wydawnictwie, radiu, telewizji lub portalu internetowym.

Nie myl tych dwóch osób. Autor pisze tekst, a redaktor opracowuje teksty przysłane przez autorów.

Związek frazeologiczny to utarte połączenie wyrazów o przenośnym znaczeniu. Jego znaczenie jest inne niż znaczenia poszczególnych wyrazów, np. „trzymać język za zębami” znaczy: dochować tajemnicy.

Z pracą w gazecie wiążą się utarte wyrażenia:

• kaczka dziennikarska - nieprawdziwa, zmyślona informacja w mediach;
• chochlik drukarski - błąd w druku;
• sezon ogórkowy - okres, w którym brakuje ciekawych wydarzeń;
• na łamach prasy - w gazecie.

Reguła dotyczy dopełniacza, celownika i miejscownika rzeczowników rodzaju żeńskiego.

• -ji piszemy w rzeczownikach zakończonych w mianowniku liczby pojedynczej na -cja, -sja, -zja, np. „lekcja - lekcji”, „pasja - pasji”, „poezja - poezji”.
• -ii piszemy w rzeczownikach obcego pochodzenia zakończonych w mianowniku na -ia, np. „Japonia - Japonii”, „energia - energii”, „lilia - lilii”.
• -i piszemy w rzeczownikach rodzimych zakończonych w mianowniku na -ia, -ja, np. „piekarnia - piekarni”, „stajnia - stajni”, „zawieja (śnieżyca) - zawiei”.

Jak rozpoznać wyraz obcego pochodzenia? Pomoże wskazówka: takimi wyrazami są często nazwy państw na -ia i nazwy nauk na -ia. W razie wątpliwości sprawdź wyraz w słowniku ortograficznym.