Aforyzmy Leca, rozwój języka, sonet - Zamieńmy słowo 7

Wrażliwość to zdolność do silnego i głębokiego odczuwania. Dotyczy bodźców, np. dźwięków, światła i zapachów. Dotyczy też emocji własnych i cudzych. Wyrazy bliskoznaczne to uczuciowość i czułość.

Estetyka to dyscyplina filozoficzna. Ma dwa znaczenia:

• nauka o pięknie i przeżyciach z nim związanych;
• teoria sztuki, czyli nauka o wytworach artystycznej działalności człowieka.

Pieta to motyw ze sztuk plastycznych. Przedstawia Matkę Bożą, która trzyma na kolanach martwego Jezusa. Motyw ten wyraża ból matki po stracie syna. Artyści nawiązują do niego także dziś, np. w rzeźbie i fotografii.

Język wciąż się rozwija. Jedne wyrazy wychodzą z użycia, a w ich miejsce pojawiają się nowe.

Wiele neologizmów z czasem akceptuje norma językowa. Trafiają wtedy do słowników. Poeci tworzą neologizmy, by nazwać coś nowego albo wydobyć ukryte znaczenie słowa. Archaizm i neologizm to przeciwieństwa: pierwszy należy do dawnej polszczyzny, drugi do nowej.

Polszczyzna zyskuje nowe słownictwo na pięć sposobów:

• tworzenie nowych wyrazów z cząstek istniejących słów;
• zapożyczenia, czyli wyrazy przejęte z innego języka;
• nowe związki frazeologiczne - utrwalone połączenia wyrazów, które nazywają zjawiska współczesnego świata;
• rozpowszechnianie się kolokwializmów i słownictwa zawodowego w polszczyźnie ogólnej; kolokwializmy to wyrazy potoczne z codziennej rozmowy;
• nowe znaczenia wyrazów - znany wyraz zaczyna nazywać coś nowego.

Gra słów wykorzystuje wyrazy o podobnym sensie lub brzmieniu, by uzyskać nowe znaczenia. Często bawi odbiorcę. W zdaniu „Elektryk pracuje pod napięciem.” wyrażenie pod napięciem ma dwa sensy: dosłowny (prąd) i przenośny (stres).

Aforyzm to krótka, zwięzła wypowiedź, zwykle jedno lub dwa zdania. W zaskakujący, często dowcipny sposób wyraża ogólną myśl o człowieku i świecie. Aforyzmy pisał m.in. Stanisław Jerzy Lec (zbiór „Myśli nieuczesane”).

Cechy aforyzmu:

• zwięzłość - minimum słów, maksimum treści;
• uogólnienie - myśl dotyczy wielu ludzi i sytuacji;
• trafna puenta.

Zaskoczenie dają m.in. gra słów, paradoks, kontrast i ironia. Wyrazy bliskoznaczne to maksyma, sentencja i złota myśl.

Paradoks to zaskakujące twierdzenie. Z pozoru przeczy powszechnym przekonaniom, ale zawiera nieoczekiwaną prawdę. Zdanie „Najtrudniej jest nic nie robić.” brzmi dziwnie, a jednak długa bezczynność męczy.

Wyodrębnienie graficzne to wyróżnienie słowa w zapisie: rozstrzelonym drukiem, kursywą albo dywizem dzielącym wyraz, np. współ-czucie. Poeta zatrzymuje w ten sposób czytelnika przy słowie i podkreśla jego znaczenie.

Peryfraza (omówienie) zastępuje nazwę wielowyrazowym opisem typowych cech obiektu, np. statek pustyni (wielbłąd), biały puch (śnieg). Odmianą peryfrazy jest eufemizm, czyli łagodniejsze określenie czegoś przykrego, np. mijać się z prawdą (kłamać).

Sonet to wiersz złożony z czternastu wersów. Zazwyczaj dzieli się na cztery strofy: dwie czterowersowe i dwie trzywersowe. Części te pełnią różne funkcje:

• strofy czterowersowe mają charakter opisowy lub narracyjny;
• strofy trzywersowe zawierają refleksję.

Sonetem są np. „Stepy akermańskie” Adama Mickiewicza.

Jak rozpoznać sonet? Policz wersy i strofy. Potem sprawdź, czy po części opisowej przychodzi refleksja.

W liryce bezpośredniej podmiot liryczny wypowiada się w 1. osobie o sobie, swoich uczuciach i przeżyciach, np. „Słucham deszczu i wspominam wakacje.”

W liryce pośredniej podmiot opisuje innych ludzi, zjawiska lub krajobraz. Nie ujawnia siebie, np. „Deszcz bębni o dach starego domu.”

Jak rozpoznać rodzaj liryki?

• Poszukaj czasowników i zaimków w 1. osobie liczby pojedynczej, np. słucham, czuję, mnie.
• Gdy mówiący opowiada o sobie i swoich uczuciach, jest to liryka bezpośrednia.
• Gdy tylko opisuje świat i nie mówi o sobie, jest to liryka pośrednia.

Rym to powtórzenie podobnie brzmiących cząstek na końcu wyrazów, zwykle na końcu wersów. Rym może też wykraczać poza jeden wyraz.

Rymy dzielimy według dwóch cech:

• brzmienie: dokładne (cząstki brzmią identycznie, np. sowa - głowa) i niedokładne (brzmią podobnie, np. zima - lina);
• liczba sylab: męskie (jednosylabowe, np. sen - len) i żeńskie (więcej niż jedna sylaba, np. sowa - głowa).

Rymy nieregularne nie mają ustalonego układu. Rymy regularne tworzą porządek: