Kochanowski: pieśń i treny, archaizmy - Zamieńmy słowo 7

1.Piosenka

Krótki utwór muzyczny z tekstem, zwykle przeznaczony do śpiewania, bardzo popularny m.in. w muzyce rozrywkowej. Charakterystyczny jest podział na zwrotki (strofy) rozdzielone powtarzanym refrenem.

2.Jan Kochanowski

Poeta renesansowy (1530-1584), który przyczynił się do rozwoju polskiego języka literackiego. Był sekretarzem króla Zygmunta Augusta, a potem zamieszkał na stałe w Czarnolesie. Najważniejsze dzieła: fraszki, pieśni, pierwsza polska tragedia Odprawa posłów greckich i cykl Treny.

3.Pieśń

Utwór liryczny o rodowodzie starożytnym, wywodzący się z obrzędów religijnych i początkowo przeznaczony do śpiewania. Związek z muzyką widać w budowie: strofy, często refren, rytmiczność, wyrazy dźwiękonaśladowcze. Tematyka jest różnorodna, np. pieśni religijne, biesiadne, filozoficzne, patriotyczne, miłosne. Pieśń IX z Ksiąg wtórych Kochanowskiego to pieśń filozoficzna o zmienności losu. Zachęca, by nie tracić nadziei, i nawiązuje do stoicyzmu i epikureizmu.

4.Stoicyzm

Kierunek filozoficzny ze starożytnych Aten (twórca: Zenon z Kition). Najwyższym dobrem jest cnota, czyli życie zgodne z rozumem. Ważne jest sumienne wypełnianie obowiązków, umiar i równowaga wewnętrzna bez gwałtownych uczuć. Stąd stoicki spokój - panowanie nad sobą, niewzruszony spokój.

5.Epikureizm

Kierunek filozoficzny zapoczątkowany w starożytności przez Epikura. Najważniejsze jest szczęście, za które człowiek sam odpowiada; osiąga się je już wtedy, gdy nie odczuwa się cierpienia. Hasło epikurejczyków: carpe diem, czyli chwytaj dzień, ciesz się chwilą.

6.Archaizmy

Wyrazy i wyrażenia, które wyszły z użycia albo zmieniły swoją formę lub znaczenie, a także dawne formy gramatyczne, których dziś się nie używa.

7.Rodzaje archaizmów

Leksykalne - wyrazy, które wyszły z użycia, np. jeno (tylko). Fonetyczne - dziś inaczej wymawiane, np. barzo (bardzo). Fleksyjne - dziś inaczej odmieniane, np. z pięknymi kwiaty (kwiatami). Znaczeniowe - dziś używane w innym znaczeniu, np. sklep (dawniej: piwnica).

8.Przyczyny powstawania archaizmów

Wyrazy wychodzą z użycia, gdy znikają przedmioty i zjawiska, które nazywały (np. dawne stroje, miary, urzędy), albo gdy zastępują je nowe słowa. Z czasem zmienia się też wymowa, odmiana i znaczenie wyrazów.

9.Archaizacja i funkcje archaizmów

Archaizacja (stylizacja archaiczna) to celowe użycie archaizmów, by upodobnić język tekstu do dawnego. Archaizmy oddają realia i język dawnej epoki, nadają wypowiedzi charakter podniosły, uroczysty (np. w przemówieniu), a czasem sprawiają, że tekst brzmi żartobliwie.

10.Tren

Utwór liryczny o charakterze żałobnym, wywodzący się z antyku. Pisano go, by wspomnieć zmarłego i wyrazić żal po jego śmierci. Zawsze pokazywał pozytywny obraz zmarłego, jego zalety i zasługi, a także zawierał pocieszenie i pouczenie.

11.Sytuacja liryczna

Okoliczności, w jakich wypowiada się podmiot liryczny: kto mówi, do kogo się zwraca, w jakim jest położeniu i co przeżywa, np. ojciec opłakujący zmarłe dziecko.

12.Powtórzenie i anafora

Powtórzenie to ponowne użycie tego samego wyrazu lub wyrażenia w utworze. Anafora to powtórzenie wyrazu na początku kolejnych wersów lub zdań, np. Wróć do mnie rano, / wróć do mnie wieczorem. Oba środki podkreślają ważne słowa i wzmacniają uczucia.

13.Porównanie homeryckie

Porównanie, w którym jeden człon jest rozbudowanym, samodzielnym obrazem; człony łączą często słowa jako... tak... Nazwa pochodzi od Homera, autora Iliady i Odysei. Takie porównania stosowali też późniejsi twórcy, np. Adam Mickiewicz.

14.Treny Jana Kochanowskiego

Cykl 19 trenów napisanych po śmierci 2,5-letniej córki poety, Urszulki, wydany w 1580 r. Podmiotem lirycznym jest zrozpaczony ojciec, a cykl jest zapisem jego rozpaczy po śmierci dziecka.

15.Apostrofa

Bezpośredni zwrot do osoby, rzeczy, pojęcia lub bóstwa, zwykle z rzeczownikiem w wołaczu, np. Morze, uspokój się!

16.Tren VII Jana Kochanowskiego

Lektura obowiązkowa. Ojciec zwraca się w apostrofie do ubranek zmarłej córki. Utwór pokazuje kontrast między marzeniami rodziców o weselu Urszulki a jej pogrzebem; śmierć nazwana jest łagodnie snem żelaznym (eufemizm).

17.Eufemizm

Słowo lub wyrażenie, które przekazuje informację łagodniej, np. przy kości zamiast gruby. Pozwala nie mówić wprost o sprawach przykrych (śmierć, choroby, ludzkie wady), złagodzić zbyt dosadną informację i nie urazić odbiorcy.

18.Tren VIII Jana Kochanowskiego

Lektura obowiązkowa o pustce w domu po śmierci córki. Ojciec zwraca się do zmarłej Urszulki, wspomina ją jako wesołe, rozśpiewane i czułe dziecko i zestawia dawną radość domu z obecną ciszą i żalem.

19.Liryka bezpośrednia i liryka pośrednia

W liryce bezpośredniej podmiot liryczny wprost wyraża swoje uczucia i myśli; ujawniają go czasowniki w 1. osobie i zaimki (np. czuję, ja, mój). W liryce pośredniej nie ujawnia się - jego emocje poznajemy przez opis, np. przyrody lub postaci, albo przez ukazaną sytuację.

20.Pisownia nie z przymiotnikami, przysłówkami i imiesłowami przymiotnikowymi

Partykułę nie piszemy łącznie z przymiotnikami i przysłówkami od nich utworzonymi w każdym stopniu (np. nieładny, nieładnie, nieładniej) oraz z imiesłowami przymiotnikowymi (np. nieumyty, niepiszący).