Neologizmy, moc słowa, myślenie krytyczne - Zamieńmy słowo 7

Neologizm to nowy element języka, którego wcześniej nie używano. Może to być wyraz, związek frazeologiczny albo forma gramatyczna.

Ze względu na to, kto i po co tworzy neologizmy, dzielimy je na dwie grupy:

• neologizmy obiegowe nazywają nowe przedmioty, zjawiska i sytuacje, np. dron;
• neologizmy artystyczne tworzą pisarze, zwłaszcza poeci, aby lepiej wyrazić swoje odczucia i przeżycia.

Neologizm obiegowy wchodzi na stałe do języka, gdy używa go coraz więcej osób w coraz większej liczbie tekstów. Większość nowych słów szybko jednak znika i nie zostaje przyjęta przez normę językową. Niektóre są używane tylko w określonym środowisku, np. wśród młodzieży.

Neologizm artystyczny zwykle nie wychodzi poza utwór, z którego pochodzi. Gdyby poeta napisał, że łąka „dzwonkowieje”, utworzyłby właśnie taki wyraz.

Neologizmy dzielimy też według tego, jak powstały.

Formant to cząstka dodana do wyrazu podstawowego, np. hulajnoga i formant -ista.

Rodzaj neologizmu zwykle pomagają ustalić pytania zadawane po kolei:

• Czy to połączenie kilku wyrazów? Jeśli tak - frazeologiczny.
• Czy wyraz przyszedł z języka obcego? Jeśli tak - zapożyczenie.
• Czy to stary wyraz w nowym znaczeniu? Jeśli tak - znaczeniowy.
• Czy powstał przez dodanie formantu do istniejącego wyrazu? Jeśli tak - słowotwórczy.

Pytania są tylko pomocą: niektóre wyrazy trudno przypisać do jednej grupy.

Reklama to działania, które informują o towarach i usługach i zachęcają do ich zakupu. Czasem zachęcają też do przyjęcia poglądów. Reklamą nazywamy również środki do tego służące, np. plakat albo krótki film.

Podstawową funkcją reklamy jest wpływanie na odbiorcę. Reklama działa na emocje, kształtuje potrzeby i mody, podkreśla zalety produktu. O wadach zwykle milczy, dlatego nie daje pełnej informacji o produkcie.

Slogan reklamowy to krótkie hasło związane z marką. Ma zwracać uwagę i łatwo zapadać w pamięć, np. „Buty Skok - lekki krok”.

W języku reklamy często pojawiają się słowa oceniające, zwroty do odbiorcy, formy z „my” oraz rymy i gry słów.

Manipulacja językowa to takie ukształtowanie wypowiedzi, by skłaniała odbiorcę do działań, na których zależy nadawcy. Często spotykamy ją w reklamie.

Manipulacja jest nieetyczna, bo wykorzystuje nieświadomość odbiorcy. Jej przejawy:

• zatajanie lub pomijanie faktów, np. reklama soku chwali witaminy, a pomija dużą ilość cukru;
• pochlebstwa i groźby, np. „Ktoś o tak dobrym guście wybierze nasze buty”, „Jeśli nie kupisz dziś, pożałujesz”;
• nieokreślone autorytety i fakty nie do sprawdzenia, np. „Według badań nasz żel jest najlepszy”;
• słowa zastępcze, np. „korekta cen” zamiast „podwyżka”.

Metafora, czyli przenośnia, to połączenie wyrazów, które razem nabierają nowego, przenośnego znaczenia, np. złote serce (dobroć), rzeka ludzi (tłum). Metafora nie zawiera wyrazów porównujących (np. jak, niczym). Porównanie je zawiera, np. szybki jak wiatr.

Powtórzenie to użycie więcej niż raz tego samego wyrazu, grupy wyrazów, wersu albo strofy. Nadaje tekstowi rytm, podkreśla ważne elementy i zwiększa ekspresję.

Anafora to rodzaj powtórzenia: te same słowa otwierają kolejne wersy, strofy albo zdania.

Każda anafora jest powtórzeniem, ale nie każde powtórzenie jest anaforą. Słowo powtórzone w środku albo na końcu wersu to zwykłe powtórzenie.

Haiku to gatunek poezji, który powstał w XVII wieku w literaturze japońskiej. Utwór ma trzy nierymowane wersy: pięć, siedem i pięć sylab. Początkowo haiku dotyczyło głównie zjawisk przyrody, a dziś nie ma ograniczeń tematycznych.

Fantasy to utwór literacki, film albo gra, w których akcja dzieje się w świecie rządzącym się prawami magii. Fantasy czerpie z legend, mitów i kultury średniowiecza, np. z motywów rycerskich.

Science fiction, czyli fantastyka naukowa, porusza problemy rozwoju nauki i techniki. Fantasy tych problemów nie porusza. Oba gatunki należą do fantastyki i we współczesnej literaturze często się przenikają.

List otwarty to apel do określonego adresata, który podaje się do publicznej wiadomości, np. w prasie albo w internecie. Ma zwrócić uwagę wielu odbiorców na ważny problem. Zachowuje wyznaczniki listu: miejscowość i datę, nagłówek, formułę pożegnalną i podpis.

Budowa listu otwartego:

• wstęp - okoliczności, przyczyny i cel listu oraz apel, czyli jasno wyrażone stanowisko;
• rozwinięcie - argumenty, przy każdym przykład (fakt), który go potwierdza, oraz wniosek, czyli to, co z przykładu wynika;
• zakończenie - podsumowanie, np. uogólnienie, puenta, wniosek końcowy albo cytat.

Np. list uczniów z fikcyjnej miejscowości Leszczynowo do burmistrza może zaczynać się nagłówkiem „Szanowny Panie Burmistrzu,”. Dalej uczniowie apelują o zachowanie starego parku i podają argumenty.

Recenzja to forma wypowiedzi, w której autor omawia i ocenia wybrane dzieło, np. książkę, film, spektakl albo grę. Jest subiektywna, bo autor wyraża własne zdanie. Łączy część informacyjną z częścią oceniającą i ma ciekawy tytuł.

W każdym dziele oceniamy fabułę i związki z innymi dziełami. W książce dochodzą język pisarza i oprawa graficzna, w filmie i spektaklu m.in. gra aktorska i scenografia, a w grze m.in. grafika i dźwięk.

Informację można sprawdzić, np. „Powieść ma czternaście rozdziałów”. Opinia wyraża ocenę autora, np. „Uważam, że zakończenie jest zbyt pośpieszne, bo wątek przyjaźni urywa się nagle”.