Pisownia nie, bogactwo języka, ballada - Zamieńmy słowo 7

Perswazja to wywieranie wpływu na ludzi. Chcemy ich przekonać do swojej racji, skłonić do zmiany poglądów albo do poparcia jakiejś idei. Spotykamy ją w rozmowie, w dyskusji, w reklamie i na plakacie.

Podstawą perswazji są dobre racje:

• argument - uzasadnienie, które ma przekonać do naszego zdania;
• przykład - fakt albo własne doświadczenie, które potwierdza argument;
• kontrargument - argument przeciwny, który podważa zdanie rozmówcy.

Gdy kolega twierdzi, że czytanie to strata czasu, możemy odpowiedzieć kontrargumentem: książki rozwijają wyobraźnię. O skuteczności perswazji decyduje przede wszystkim dobór argumentów i przykładów.

Przekonywanie ułatwiają środki perswazji. Dzielimy je na językowe i pozajęzykowe.

Środki językowe to formy i słowa w samej wypowiedzi:

• tryb rozkazujący, np. przyjdź, pomóż, sprawdź;
• wyrazy nakazu, zakazu lub prośby, np. należy, nie wolno, proszę;
• zwroty skierowane wprost do odbiorcy, np. „Ty też możesz pomóc”.

Środki pozajęzykowe działają obok słów. Są to intonacja, akcent zdaniowy i mowa ciała: postawa, gesty i wyraz twarzy (mimika).

Plakat perswazyjny nakłania odbiorcę do określonego zachowania. Łączy krótkie hasło, często w trybie rozkazującym, z wymownym obrazem, który budzi emocje. Hasło takiego plakatu może brzmieć np. „Pij wodę zamiast słodzonych napojów!”.

Sprzeciw wobec rodzica czy nauczyciela można wyrazić bez naruszania zasad grzeczności językowej. Mówimy spokojnie, bez krzyku. Nie obrażamy rozmówcy i nie lekceważymy go, bo to tylko zaostrza kłótnię.

Grzeczny sprzeciw ma zwykle trzy części. Najpierw pokazujemy, że rozumiemy zdanie rozmówcy. Potem podajemy własne argumenty. Na koniec proponujemy rozwiązanie.

Np. „Mamo, wiem, że martwisz się o moje oceny. Granie pomaga mi jednak odpocząć po nauce. Może ustalimy, że gram dopiero po odrobieniu lekcji?”

Pomaga też spokojny ton głosu, czyli jeden ze środków pozajęzykowych.

Nie to partykuła, czyli nieodmienna część mowy, która tworzy przeczenie. Jej pisownia zależy od części mowy, z którą się łączy.

Łącznie piszemy nie:

• z rzeczownikami, np. niepowodzenie, nieobecność;
• z przymiotnikami w każdym stopniu, np. niegłęboki, niegłębszy, nienajgłębszy;
• z przysłówkami odprzymiotnikowymi w każdym stopniu, np. niegłośno, niegłośniej, nienajgłośniej;
• z imiesłowami przymiotnikowymi, np. niegasnący, nieskoszony, nieodkryty.

Z czasownikami nie piszemy zwykle rozdzielnie, ale niektóre czasowniki piszemy łącznie, np. niedowierzać, niecierpliwić się. Łącznie piszemy też czasowniki z cząstką niedo- w znaczeniu „za mało”, np. niedosypiać, niedoceniać.

Rozdzielnie piszemy nie przede wszystkim z czasownikami i z wyrazami o znaczeniu czasownikowym.

Imiesłów przymiotnikowy odmienia się i odpowiada na pytanie „jaki?”, dlatego piszemy go łącznie, np. niesłuchający. Imiesłów przysłówkowy się nie odmienia, np. nie słuchając. Rzeczownik od czasownika piszemy łącznie: nie palić, ale niepalenie.

Synonimy, czyli wyrazy bliskoznaczne, pozwalają nazwać to samo innymi słowami. Dzięki nim tekst jest bogatszy i nie ma w nim powtórzeń.

Antonim najprościej utworzyć, dodając przeczenie nie, np. szczery - nieszczery. Wiele antonimów ma jednak zupełnie inną budowę, np. dzień - noc.

Wyrazy pokrewne należą do jednej rodziny wyrazów. Ich wspólny rdzeń może się nieco zmieniać, np. k wymienia się na cz w parze rzeka - rzeczny. Wspólne litery to za mało, gdy znaczenia się nie łączą: mak i makaron nie są wyrazami pokrewnymi.

Homonimy to wyrazy o identycznej formie, ale wyraźnie różnych znaczeniach. Wyróżniamy dwa rodzaje:

• homografy - tak samo się je zapisuje, np. bal (zabawa taneczna) - bal (gruba kłoda drewna);
• homofony - tak samo brzmią, ale różnią się zapisem, np. kod - kot, hart (wytrzymałość) - chart (pies).

Wyraz wieloznaczny we wszystkich znaczeniach jest tą samą częścią mowy.

Związek frazeologiczny to utarte połączenie wyrazów o znaczeniu przenośnym, np. obiecywać gruszki na wierzbie (obiecywać coś niemożliwego). Zwykle ma stały kształt, dlatego nie wymieniamy w nim słów: zapis „obiecywać jabłka na wierzbie” jest błędny.

Ballada to gatunek, który łączy cechy trzech rodzajów literackich: epiki, liryki i dramatu.

Najważniejsze cechy ballady:

• prosta fabuła, zwykle związana z jednym wydarzeniem;
• elementy fantastyczne, nastrój grozy i tajemnicy;
• nawiązania do kultury ludowej, np. do wierzeń;
• wskazywanie ważnych zasad postępowania;
• tematy takie jak zdrada, zbrodnia i zemsta.

W Polsce balladę spopularyzował Adam Mickiewicz. Jego balladą jest m.in. „Świtezianka”.

W XX wieku powstała odmiana gatunku zwana balladą filozoficzną. Opowieść z elementami fantastycznymi skłania w niej do refleksji o ważnych sprawach: dobru i złu, sensie istnienia i śmierci.