Głoski i litery, wymowa a pisownia, akcent - Zamieńmy słowo 7

1.Ironia

Zaplanowana przez nadawcę sprzeczność między dosłownym znaczeniem wypowiedzi a jej ukrytym sensem, np. „Piękna pogoda!” w czasie ulewy. Służy do pokazania dystansu, wyrażenia drwiny lub szyderstwa albo wprowadzenia humoru. Wskazuje na nią m.in. przesada albo wzięcie określenia w cudzysłów; działa, gdy odbiorca ją zauważy i dobrze odczyta.

2.Fonetyka

Dział nauki o języku zajmujący się dźwiękami mowy. Bada m.in. sposób powstawania głosek, intonację i akcent. Pomaga poprawnie wymawiać i pisać wyrazy.

3.Głoska a litera

Głoska to najmniejsza część wypowiedzi, którą słyszymy i wymawiamy. Litera to znak pisma, który widzimy. Jedną głoskę można zapisać dwiema literami, np. sz, cz, ch.

4.Przenoszenie wyrazów

Wyraz dzielimy zgodnie z podziałem na sylaby, np. pa-ra-sol-ka, i z jego budową, np. bez-błęd-ny. Takie same sąsiednie litery zawsze rozdzielamy, np. lek-ki. Wyrazów jednosylabowych nie dzielimy.

5.Narządy mowy

Głoski powstają, gdy powietrze z płuc napotyka narządy mowy (m.in. krtań z wiązadłami głosowymi, jamę ustną i nosową, język, podniebienie, wargi, zęby). Podniebienie miękkie decyduje o głoskach ustnych i nosowych, środek języka - o twardych i miękkich, wiązadła głosowe - o dźwięcznych i bezdźwięcznych.

6.Głoski ustne i nosowe

Głoski nosowe (m, m', n, n', ą, ę) powstają, gdy powietrze płynie przez jamę ustną i nosową. Głoski ustne (wszystkie pozostałe) - gdy podniebienie miękkie zamyka jamę nosową i powietrze płynie tylko przez usta.

7.Głoski twarde i miękkie

Głoski twarde wymawiamy, gdy środek języka leży na dnie jamy ustnej, a miękkie - gdy unosi się ku podniebieniu. Miękkość zaznaczamy kreską nad literą (koń) albo literą i (konie).

8.Głoski dźwięczne i bezdźwięczne

Dźwięczne powstają przy napiętych wiązadłach głosowych, bezdźwięczne - przy luźnych i rozsuniętych. Pary: b-p, d-t, dz-c, dż-cz, g-k, w-f, z-s, ż (rz)-sz. Spółgłoski j, l, ł, m, n, r są tylko dźwięczne, a wszystkie samogłoski są dźwięczne.

9.Funkcje litery i

Litera i oznacza samogłoskę i, gdy stoi na końcu wyrazu albo przed spółgłoską, np. pisak [p'-i-s-a-k]. Gdy po i stoi inna samogłoska, i oznacza tylko miękkość spółgłoski przed nią, np. niebo [n'-e-b-o].

10.Ubezdźwięcznienie i udźwięcznienie

To upodobnienia fonetyczne. Ubezdźwięcznienie: spółgłoska dźwięczna traci dźwięczność obok bezdźwięcznej, np. rybka [rypka]. Udźwięcznienie: spółgłoska bezdźwięczna staje się dźwięczna obok dźwięcznej, np. także [tagże].

11.Rodzaje upodobnień: postępowe, wsteczne, międzywyrazowe

Postępowe zachodzi pod wpływem głoski poprzedzającej, np. przy [pszy], a wsteczne - pod wpływem następnej, np. wszystko [fszystko]. Upodobnienie może zajść w jednym wyrazie (wewnątrzwyrazowe) albo na granicy wyrazów (międzywyrazowe), np. pod kocem [pot kocem].

12.Utrata dźwięczności na końcu wyrazu (w wygłosie)

Spółgłoska dźwięczna na końcu wyrazu brzmi jak bezdźwięczna, np. mróz [mrus], nóż [nusz]. Pisownię sprawdzamy inną formą lub wyrazem pokrewnym, w którym słychać głoskę dźwięczną: mrozu, noża.

13.Uproszczenie grupy spółgłoskowej

Opuszczenie głoski w trudnej do wymówienia grupie spółgłosek, np. pięćdziesiąt [pieńdziesiąt]. Błędem jest upraszczanie, gdy po drz- lub trz- stoi samogłoska (drzemka, trzeba) i gdy w wyrazie jest podwójna spółgłoska (lekki, wanna).

14.Przedrostki bez-, roz-, w-, pod-, przed-, ob-, nad-

Bez względu na wymowę piszemy je zawsze ze spółgłoską dźwięczną na końcu, np. bezsenny, rozpakować, wkleić, podpisać, przedszkole, obciąć, nadsyłać.

15.Przedrostki z-, wz-, wez- oraz s-, ws-, wes-

Z-, wz-, wez- piszemy przed głoskami dźwięcznymi (zgubić, wzbić) oraz zawsze przed s, sz, h (zsypać). Przed pozostałymi spółgłoskami bezdźwięcznymi piszemy s-, ws-, wes-, np. spakować, wspiąć się.

16.Pisownia cząstki super-

Z wyrazami pisanymi małą literą piszemy ją łącznie, np. superbohater, supercichy (wg zasad z 2026 r. dopuszczalny jest też zapis osobny: super pomysł). Z nazwą pisaną wielką literą piszemy ją z łącznikiem, np. super-Polak.

17.Intonacja

Melodia mowy, którą uzyskujemy, zmieniając siłę i wysokość głosu. Pomaga zrozumieć sens i intencje wypowiedzi. Intonacja wznosząca jest typowa dla zdań pytających, a opadająca - dla zdań twierdzących.

18.Akcent zdaniowy i wyrazowy

Akcent zdaniowy (logiczny) to mocniejsze wymówienie jednego elementu zdania, który chcemy podkreślić. Akcent wyrazowy to wyróżnienie jednej sylaby w wyrazie.

19.Akcent wyrazowy - reguła ogólna

W języku polskim akcent pada zwykle na przedostatnią sylabę, np. po-ma-RAŃ-cza. Wyrazy bez samodzielnego akcentu (np. przyimki, nie) tworzą całość akcentową z sąsiednim słowem, np. przy O-knie, NIE wiem.

20.Akcent na trzeciej sylabie od końca

Tak akcentujemy: wyrazy obce na -ika, -yka (FI-zy-ka), 1. i 2. osobę lm czasu przeszłego (czy-TA-li-śmy), lp i 3. osobę lm trybu przypuszczającego (KU-pił-bym), liczebniki 400-900 (SIED-miu-set) i inne zapożyczenia (O-pe-ra; tu poprawny jest też akcent na przedostatniej).

21.Akcent na czwartej i na ostatniej sylabie

Na czwartej od końca: 1. i 2. osoba lm trybu przypuszczającego (czy-TA-li-by-ście). Na ostatniej: wyrazy powstałe ze słowa jednosylabowego poprzedzonego cząstką anty-, arcy-, eks-, ekstra-, kontr-, super-, wice- (wi-ce-MISTRZ) oraz niektóre zapożyczenia z francuskiego (atelier [ate-LJE]).