Wyrazy złożone, przekonywanie, rozprawka - Zamieńmy słowo 7

1.Liryka i podmiot liryczny

Liryka to jeden z trzech rodzajów literackich. Obejmuje utwory ukazujące uczucia, przeżycia i refleksje, wyrażane w monologu podmiotu lirycznego. Podmiot liryczny to fikcyjna osoba mówiąca w wierszu - nie utożsamiamy jej z autorem. Liryka jest zwykle pisana wierszem (wersy, strofy) i zawiera np. rymy, porównania, metafory.

2.Rodzina wyrazów

Grupa wyrazów połączonych wspólnym podstawowym znaczeniem, które jest zawarte w rdzeniu. Można ją przedstawić w formie wykresu, np. szkoła → szkółka, szkolny, szkolić → szkolenie.

3.Rdzeń i rdzenie oboczne

Rdzeń to najmniejsza, niepodzielna słowotwórczo część wyrazu niosąca znaczenie, np. ryb- w wyrazach ryba, rybak, rybny. W rdzeniu mogą występować oboczności, a różne formy tego samego rdzenia to rdzenie oboczne, np. szkoł-, szkół-, szkol- (ł : l, o : ó).

4.Wyrazy pokrewne

Wyrazy, które należą do tej samej rodziny i mają wspólny rdzeń, np. woda, wodny, podwodny. Wyrazy bliskoznaczne o różnych rdzeniach (np. dom, budynek) nie są pokrewne.

5.Znaczenie słowotwórcze i znaczenie realne

Znaczenie słowotwórcze wynika z budowy wyrazu, np. pisarz - ktoś, kto pisze. Znaczenie realne to znaczenie, w jakim wyraz jest dziś używany, np. pisarz - autor utworów literackich. Bywa, że te znaczenia się różnią.

6.Wyrazy złożone

Nazwy, które powstały w wyniku połączenia dwóch lub więcej wyrazów. Ze względu na sposób połączenia dzielimy je na złożenia, zrosty i zestawienia. Analizie słowotwórczej podlegają złożenia i zrosty.

7.Złożenie

Wyraz złożony, który powstał przez połączenie co najmniej dwóch podstaw słowotwórczych za pomocą wrostka -o-, -e-, -i- lub -y-, np. wodociąg (wod-o-ciąg), językoznawca.

8.Zrost

Wyraz złożony, który powstał przez bezpośrednie połączenie dwóch wyrazów bez użycia formantu, np. przedwczoraj (przed + wczoraj), czcigodny (czci + godny).

9.Zestawienie

Nazwa składająca się z odrębnych wyrazów, które tworzą nierozerwalną całość znaczeniową, np. Morskie Oko, kolej linowa, deska do prasowania.

10.Pisownia złożeń: z łącznikiem czy łącznie?

Gdy części złożenia są równorzędne, piszemy je z łącznikiem, np. polsko-czeski (polski i czeski). Gdy jedna część określa drugą, piszemy łącznie, np. ciemnozielony (zielony w ciemnym odcieniu).

11.Odmiana zrostów

Gdy człony zrostu tworzą związek zgody (np. przymiotnik z rzeczownikiem w nazwie miasta), odmieniają się oba wyrazy. Gdy tworzą związek rządu, odmienia się tylko drugi wyraz, np. czcigodny - czcigodnego. Zdarza się, że poprawne są dwie formy.

12.Epika i narrator

Epika to rodzaj literacki, w którym o świecie przedstawionym opowiada narrator. Utwory epickie są zwykle pisane prozą i mają fabułę, czyli ogół wydarzeń w porządku czasowym i przyczynowo-skutkowym. Narrator przedstawia wydarzenia i ich uczestników. Bywa jednym z bohaterów albo postacią spoza świata przedstawionego.

13.Argument

Dowód potwierdzający prawdziwość jakiegoś sądu, uzasadnienie służące przekonaniu kogoś. Argumenty popieramy przykładami z literatury, filmu, historii albo życia codziennego.

14.Rodzaje argumentów: rzeczowe, logiczne, emocjonalne

Argumenty rzeczowe przywołują fakty: daty, dane liczbowe, opinie autorytetów, i pokazują, że jesteśmy obiektywni. Argumenty logiczne polegają na wnioskowaniu z przesłanek lub faktów uznanych za prawdziwe. Argumenty emocjonalne odwołują się do uczuć i wzbudzają emocje, np. dumę, niechęć, lęk.

15.Teza i hipoteza

Teza to przyjęte stanowisko, jednoznaczne stwierdzenie, którego prawdziwość się udowadnia, np. „Uprawianie sportu przynosi korzyści”. Hipoteza to przypuszczenie, którego prawdziwość się rozważa; bywa pytaniem, np. „Czy warto codziennie uprawiać sport?”.

16.Kontrargument

Argument, który ma podważyć inny argument. Gdy w rozprawce rozważamy prawdziwość hipotezy, zestawiamy argumenty i kontrargumenty.

17.Rozprawka

Tekst argumentacyjny, uproszczona wersja rozprawy naukowej: rozumowanie prowadzi do udowodnienia albo podważenia jakiegoś poglądu. Teza musi być zgodna z tematem - gdy temat każe „udowodnić” lub „wykazać prawdziwość”, nie podważamy wskazanego stanowiska.

18.Kompozycja rozprawki z tezą

Wstęp: wprowadzenie w temat i teza. Rozwinięcie: argumenty (warto podać co najmniej trzy), każdy z przykładem w osobnym akapicie. Zakończenie: przypomnienie tezy i wnioski końcowe, np. z uogólnieniem, cytatem albo puentą.

19.Jak napisać rozprawkę?

1. Przeczytaj temat i określ problem. 2. Postaw we wstępie tezę (gdy masz pewność) albo hipotezę (gdy masz wątpliwości). 3. Zbierz i uporządkuj argumenty z przykładami; możesz dodać wnioski cząstkowe, przy hipotezie także kontrargumenty. 4. Sformułuj wnioski końcowe; po hipotezie postaw w zakończeniu jednoznaczną tezę.

20.Plan kompozycyjny

Plan twórczy sporządzany przed napisaniem tekstu, np. rozprawki: uporządkowany zapis treści w punktach i podpunktach. Plan ramowy obejmuje tylko najistotniejsze informacje, a plan szczegółowy dodatkowo je rozwija.

21.Zwroty w rozprawce

Stanowisko: moim zdaniem, uważam, że…, wydaje mi się, zastanawiam się, czy…. Porządkowanie argumentów: na początku, kolejnym argumentem jest…, co ważniejsze, warto również wspomnieć. Zakończenie: podsumowując, jak widać, przywołane argumenty dowodzą, że….